Кіріспе

Тірі балық саудасы тірі азық-түлік балық саудасына (адамдарға тамақ үшін) немесе әсемдік балық саудасына (аквариумдар үшін) қатысты болуы мүмкін. Балықтар көптеген жерлерден келуі мүмкін, бірақ көбісі Оңтүстік-Шығыс Азиядан. Тірі азық-түлік балық саудасы – балықшы қауымдастықтарын нарықтармен байланыстыратын жаһандық жүйе, негізінен Гонконг пен Қытайдың құрлық бөлігінде. Көптеген балықтар Оңтүстік-Шығыс Азиядағы немесе Тынық мұхиты аралдарындағы кораллды рифтерде ауланады.

Тұтынушылардың сұранысы

Тірі азық-түлік саудасында тұтынушылар көбірек сұранысқа ие, әсіресе кішкентай және орташа өлшемді балық түрлері. «Қорлар таусылар алдында: тірі риф балықтары саудасы» атты кітапта айтылғандай, тұтынушылардың сұранысы нәтижесінде, коралл рифтерінде ауланған балықтар саудада ең құнды балықтар болып саналады. Тұтынушылар маңызды, себебі олар осы балық түрлерін тікелей мейрамханалар мен дүкендерден сатып алады. Бұл балық түрлерінен өзге, көптеген жас балықтар да тірі азық-түлік саудасында қолданылады. Тұтынушылардың арасында мәдени және аймақтық әдеттер де бар. Мысалы, қытай тұтынушылары балықтың қызғылт түсті болуын қалайды, оны ырысқа шақыратын түс деп санайды. Бұл әдеттер теңіз фаунасының биологиялық әртүрлілігіне әсер етеді, кейбір балық түрлерін табу қиынрақ етеді. Тірі балық азық-түлік саудасы – тиімді бизнес. Вашингтон университетінің профессоры Патрик Кристидің сөзіне сәйкес, азық-түлік экспортқа ауланған тірі балықтың бір тоннасы шамамен 6000 долларға сатылады. Океания және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы балықшылар өздері мен отбасыларын асырау үшін кейде заңсыз балық аулау тәсілдерін қолданады. Көптеген адамдар балықтың құнына келіспесе де, әдеттегі кешкі ас бір килограммана жүз долларға дейін жетеді. Бұл балықтың көтерме бағасы бір килограммана 11 доллардан 63 долларға дейін, яғни үлкен үстеме мен қайта сату құны бар. (Тек Гонконгтың өзінде жылына шамамен 400 миллион АҚШ доллары көлемінде сауда жасалады деп есептеледі.) Бұл саудада көбінесе заңсыз әдістер (мысалы, цианид қолдану) пайдаланылатындықтан, тірі балық саудасынан жыл сайын қанша ақша табылатынын нақты білу мүмкін емес, бірақ бағалаулар бойынша бұл көрсеткіш бір миллиард АҚШ долларынан асып түседі. Көп жағдайларда, тұтынушылар сирек және таза балық үшін көп ақша төлеуге дайын. «Economist» журналында хабарланғандай, бір ғасырдан астам уақыт бұрын өмір сүрген, салмағы 500 фунт болатын нүктелі групер балығы жеті ас үй қызметкерімен жарты сағаттың ішінде филелерге бөлінген. Одан шамамен 15 000 доллар табуға болатын еді.

Нарық және сауда жолдары

Тірі балық саудасының орталығы Гонконгте орналасқан. Бұл нарықта тұтынушылар сауданың жалпы құны шамамен 1 миллиард доллар болатын 400 миллион долларлық үлесін құрайды. Гонконгқа импортталған жалпы көлем 10153 тоннаны құрады, оның 30 пайызы Қытайға қайта экспортталды. Басқа ірі нарықтар – Сингапур, Қытай және Тайвань. Жабдықтаушылардың бастылары – Индонезия (Гонконг импортының шамамен 50 пайызын құрайды), Таиланд, Малайзия, Австралия және Вьетнам. Оңтүстік-Шығыс Азияда Сингапурдың өзі жылына 500 тонна тірі балық тұтынады. Бұрын балық аулау немесе егіншілікпен айналысқан көптеген адамдар қазір заңсыз балық аулаудың тиімдірек екенін түсінуде. Бұл саудаға қатысы жоқ қоғам мүшелері заңсыз балық аулаушылардың әрекеттерінен зардап шегеді. Цианид қолданатын балық аулаушылар басқалардың саудасы мен тағамын кемітіп, пайда табады. «Егер адамдар у қолданса және менің аулауым азайса, мен оны қабылдайтын едім», – деді Пуа. «Бірақ мен ештеңе ұстамай жүргенім үшін қатты қайғыдамын. Бір айдан бері үлкен балық ұстаған жоқпын, сондықтан бүгін балық аулауға барудың қажеті жоқ». Тірі балық саудасы – бұл кең таралған цианидтің қолданылуынан туындаған алаңдатарлық экологиялық тенденцияның бір бөлігі. Цианидті коралл рифтеріне инъекция жасау арқылы балықтарды уыстауға болады, осылайша оларды тормен ұстау оңайырақ болады. 1960 жылдан бері Филиппин рифтеріне 1 миллион килограмнан астам цианид құйылған, содан бері бұл тәжірибе Оңтүстік Тынық мұхитында кеңінен тарады. Азия нарықтары тірі риф балықтарын тамақ ретінде сатып алатын басты сатып алушылар болғанымен, жақында құрылған АҚШ-тың Коралл рифтері жөніндегі жұмыс тобы АҚШ аквариумдар үшін, сондай-ақ ерекше зергерлік бұйымдар үшін тірі риф балықтарын сатып алатын басты ел екенін анықтады. Рифтерге келтірілген зиян айналып келіп, балық қорларының азаюы арқылы әлеуметтік әсерге ие болады. Балық аулаудың осы әдістерінен балықтардың саны азайғандықтан, балықшылардың өздерін азықтандыруы қиын болады. Сонымен қатар, жарылғыш заттар тірі балық саудасында балық аулау тәсілі ретінде қолданылуы мүмкін. Мұндай жарылыстардан көптеген балықтар өлмейді, бірақ тек уыстатылғандары тірі балық саудасына жиналады. Цианидтің қолданылуына қарсы мықты дәлел бар, себебі тірідей ұсталған балықтардың саны неғұрлым көп болса, балықшы үшін ол соғұрлым тиімді. [WWF] мәліметінше, тірі балықтың құны өлген балықтан бес есе жоғары.

Адамға әсері

Филиппин мен Индонезия сияқты елдердегі адамдар тірі балық саудасына қатысады, себебі ол табыс көзі, немесе кемінде уақытша табыс көзі. Кейбір қауымдастықтар үшін бұл табыс табудың сирек мүмкіндіктерінің бірі. Бұл индустрияның қоршаған ортаға, экологияға және экономикаға тигізетін салдарымен қатар, денсаулыққа да қауіпті. Жарамсыз оқыту және сапалы жабдықтардың жетіспеуі салдарынан су астына түсушілер, әсіресе жас жігіттер, параличқа ұшырау қаупіне тап болады.

Тұрақты тәжірибелер

Бұл саланың жоғары пайдалылығы тұрақты шараларды анықтауға үлкен серпіліс береді. Теңіз аквариумдары кеңесі (MAC) хоббишілерге экологиялық тұрғыдан сау және тұрақты деп сертификатталған өнім ұсынуға жұмыс істейді. Сонымен қатар, Халықаралық теңіз жануарлары альянсы (IMA), Табиғатты қорғау қоры (TNC) және MAC Гонконг теңіз өнімдері саудагерлері палатасымен бірлесіп тірі балық саудасы үшін стандарттарды әзірлеуде. Гонконг теңіз өнімдері саудагерлері Гонконгта тірі рифтік тағамдық балықты сатып алушылардың 90 пайызын құрайды және оларды жинау тәжірибесіне елеулі әсер етеді.

Аквакультура

Коралл рифтерінің экожүйелері мен балық қорына келтірілген зиянды жою мақсатында аквакультура қолданылып, коралл рифтеріне түсетін қысымды азайтуға тырысылуда. Алайда, құсбалықты өсіруге жасалған алғашқы әрекеттер елеулі қиындықтарға ұшырады. Нағыз құсбалықтың сезімталдығы оны жабайыдағы жәутіздерге қарағанда қымбатқа түсіруі мүмкін, бұл табиғи жаңару деңгейіне әсер етеді. Сонымен қатар, қолайлы жем табу, аурулар мен жеке жеу (каннибализм) мәселелері де бар. Аквариумдық балық саудасы саласында да жұмыстар жүргізілуде. Жас балықтар осы мақсатта ауланып, арнайы өсіріледі. Бірақ, мұндай практика жаңару деңгейіне әсер ете ме деген пікірталас бар. Осы талқылауда жастардың жасы маңызды рөл атқарады, су жолынан алынған кейінжапырақтардың жиналуы, су қорын жаңаруға бенттік ортадан алынған жас балықтарға қарағанда әлдеқайда аз (көп емес) әсер етеді, себебі кейінжапырақтар әлі ауыр өлімге ұшырамаған. Егер зерттеулер жас балықтарды аулаудың тұрақты екенін көрсетсе, цианидпен балық аулаудан туындаған зиянды азайтуға көмектеседі. Азияда аквакультура өндірісі, әсіресе құсбалық өсіру, қарқынды дамып келеді. 1998 жылдан 2001 жылға дейін аквакультурамен айналысатын Үнді-Тынық мұхиты елдері – Қытай, Индонезия, Корея Республикасы, Кувейт, Малайзия, Филиппин, Сингапур және Таиланд өнімділігі 119 пайызға өсті. Бұл практиканың өркендеуіне себеп – өте қысқа мерзімде алуға болатын жоғары пайда. Шамамен, шаруашылықтардың көп бөлігі жылдық кірістен кейін бір жыл ішінде шығындарын өтеп ала алады. Сүт балығы сияқты басқа балық түрлерімен салыстырғанда, құсбалық жоғары сұранысқа ие болғандықтан, жоғары табыс әкеледі. 1000 доллар табу үшін құсбалық шаруашылығына 400 килограмм ғана жинау жеткілікті, ал сүт балығы үшін 5000 килограмм қажет.