Кіріспе

Платон сипаттаған ойшыл дана билеуші. Философ патша – саяси шеберлік пен философиялық білімнің үйлесімін білдіретін гипотетикалық билеуші. Философтар басқаратын қала-мемлекет идеясы алғаш рет б.з.д. 375 жыл шамасында жазылған Платонның «Республика» еңбегінде зерттелді. Платонның пікірінше, азаматтарының бақытын максималды деңгейде қамтамасыз ететін идеалды мемлекетті құру үшін, философиялық зерттеулер арқылы қол жеткізілген толық білімге ие билеуші қажет. Орта ғасырлардан бастап ислам және еврей авторлары бұл теорияны кеңейтіп, оны өздерінің кемел билеуші туралы көзқарастарына бейімдеді. Көне және заманауи жазушылар Александр Македонский және Марк Аврелий сияқты бірнеше тарихи тұлғаларды философ патша идеалын бейнелейтін ретінде сипаттады.

Республикада

Республика - бұл сократтық диалог. Алғашқы екі кітапта Сократ әділдіктің анықтамасын беруге шақырылады, ол идеалды қала-мемлекеттің қалай жұмыс істейтінін елестету арқылы жүзеге асыруды ұсынады. Оның ойынша, идеалды мемлекет арнайы даярланған Қамқоршылар класымен басқарылатын болады, онда рухты мінез философиялық бейімділікпен үйлеседі. Сократ мемлекет өмірінің әртүрлі аспектілерін талқылауды жалғастырады. Бесінші кітапта Сократтың әңгімелесушілері одан өзі сипаттаған мемлекеттің шын мәнінде болуы мүмкін бе деп сұрайды. Ол бұған тек бір ғана шартпен болатынын жауап береді: text=Философтар патша болғанша, немесе осы дүниенің патшалары мен билеушілері философиялық рух пен күшке ие болғанша, қалалар өз жамандықтарынан тынышталмайды, - жоқ, менің ойымша, адамзат та, - және тек сонда ғана біздің мемлекетіміз өмір сүру мүмкіндігіне ие болады және күннің шуағын көреді. Сократ бұл пікірді нағыз және жалған философтарды ажырату арқылы нақтылайды. Нағыз философ (немесе «нағыз даналықты сүйетін») – «әр нәрсенің шындығын» жақсы көретін адам, тек заттарды ғана жақсы көретіндерден өзгеше. Бұл Платонның барлық жеке заттар – мәңгілік формалардың көлеңкелері деген сенімін көрсетеді. Сондықтан, билік етуге лайық болғаны – тек философ қана, өйткені тек ол ғана абсолютті шындықты біледі және осы білімді мемлекеттің игілігі үшін қолдана алады. Сократ одан әрі идеалдық философтың қандай қасиеттерге ие болу керектігін атап көрсетеді, олардың ішінде – шыншылдық, ұстамдылық, әділдік және жақсы есте сақтау қабілеті. Алайда, бұл идеал шындықтан өте өзгеше, өйткені көптеген философтар «толық алаяқтар», ал олардың ең жақсылары көбінесе пайдасыз деп есептеледі. Сократ философтардың жаман беделін «Мемлекеттік кеме» метафорасы арқылы түсіндіреді, онда ол афиналық демократияны кеменің рулін иелену үшін бір-бірімен күресіп жатқан бүлікші теңізшілер тобымен теңейді. Теңізшілердің өзінің навигация өнерінен хабары жоқ болғандықтан, бұл ұшқышқа қажетті біліктілік екенін жоққа шығарады және олардың мақсаттарына жетуге көмектеспейтін кез келген адамды сөкпейді. Сократ көптеген философтардың шын мәнінде бұзылғанын мойындайды, бірақ мұны олардың бұзылған қоғамда тәрбиеленгенімен байланыстырады. Тек идеалдық мемлекетте ғана философ өзінің толық әлеуетін іске асыра алады, «өз елінің құтқарушысы болады, сонымен қатар өзі де». Идеалдық мемлекет тақырыбына оралған Сократ өзінің Қамқоршыларын формаларды толық және жан-жақты білуге жетелеу үшін оларды қалай тәрбиелеу керектігін түсіндіреді. Бұл білім отыз бес жылға созылады, ал болашақ Қамқоршылар өмірлік тәжірибе алу үшін тағы он бес жыл кішігірім лауазымдарда жұмыс істеуі керек. Елу жасқа келгенде олар билік жүргізуге лайықты болады. Алайда, философтар ретінде олар саясатқа араласуға құштар емес, олар мұны тек міндет сезімінен ғана жасайды. Сократ диалогтың осы бөлігін идеалдық мемлекеттің жүзеге асырыла алатынын, бірақ тек бір немесе бірнеше философтар қалада билікке келсе ғана мүмкін екенін растап аяқтайды. Ол сондай-ақ, егер мұндай жағдай туса, философ патшаның кемелді мемлекетті құрудың ең жылдам жолы – он жастан асқан барлық тұрғындарды кетіру болады, осылайша жас ұрпақты философиялық қағидаттарға сәйкес тәрбиелеуге болады.

Түсіндіру тарихы

Аристотель өзінің «Саясаты» атты еңбегінде Платонның саяси теориясының көптеген аспектілерін сынап, кемелді қаланың басқару жолдары туралы өз ойларын жеткізеді. Платон сияқты билеуші топ құруды ұсынбай, Аристотель барлық азаматтардың қала басқаруына теңдей қатысуы керек деп санайды. Бірақ бір жерде (3-кітап, 13-тарау), Аристотель егер бір немесе бірнеше адам өз азаматтарынан ізгіліктерімен ерекше көзге түсетін болса, мұндай адамдардың өздерінен кем адамдардың билігіне бағынуы табиғи тәртіпке қайшы келеді және олар «өмір бойы өз мемлекеттерінде патшалар» болуы керек деп жазады. Аристотель осы жерде философ-патша идеалына жақындасса да, бұл ізгілік лидер философияда да шебер болуы керек екенін нақты айтпайды, ал оның жазбалары көбінесе философтың теориялық білімі мен билеушінің саяси білімі арасында нақты шекара салады. «Саясат» XIII ғасырда латын тіліне аударылғанда, христиан әлеміндегі саяси философияның негізгі мәтініне айналды, ал Платонның идеялары Аристотельдің уақыт пен рухани билікті бөлу принципіне басымдық беру арқасында маңыздылығын жоғалтты. Ал ислам ғалымдары Платонның «Мемлекеті» әсеріне ілесіп, философ-патшаны дәстүрлі «заң беруші пайғамбар» бейнесімен теңестірді. Мысалы, Әл-Фараби Платонның ізімен жүріп, идеал мемлекет азаматтарының рухани тәрбиесіне ең көп көңіл бөлетінін, сондықтан оның басшысы адам өмірінің мағынасын терең түсінуі керек деп жазды. Әл-Фараби Платоннан ерекшеленетін жері – кемел мемлекеттің негізін қалаушы философ қана емес, сонымен қатар пайғамбар болуы керек, себебі кемел заң тек Құдайдан ғана келуі мүмкін. Мемлекеттің негізін қалаушының ізбасарлары пайғамбар болуы міндетті емес, бірақ олар философтар болуы керек, қабылданған заңды дұрыс түсіндіріп, қолдана білуі тиіс. Орта ғасыр ислам философтарының саяси теорияларын тәжірибеге енгізуге көптеген мүмкіндіктері болды, өйткені олар көбінесе патша сарайында лауазымдарды иеленді, тіпті олардың көптегені уәзірлер болып қызмет етті. Философ-патша идеалына сенгеніне қарамастан, ешбір ислам философының өзі үшін билікті басып алуға тырысқаны белгілі емес, олар көбінесе бағынышты лауазымға қанағаттанды. Әл-Фараби осы жағдайға келіседі, өйткені барлық қажетті қасиеттерге ие басшылар сирек кездесетіндіктен, идеал мемлекеттің билігі екі адам арасында бөлісуі мүмкін, «біреуі философ, екіншісі қалған талаптарды орындайды». Әл-Фараби мен Аверроэстің еңбектерін еврей тіліне аудару арқасында философ-патша тұжырымы еврей саяси ой-пікіріне енді. Мұса, Ибраһим және Сүлеймен сияқты Киелі кітаптағы тұлғалар идеал басшылардың үлгілері ретінде ұсылды, ал Платонның теориясы еврей философтарының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін одан әрі өзгертілді. Осы идеяның танымалдылығы XVII ғасырда Барух Спиноза сияқты ықпалды авторлар Макиавеллидің еңбектеріне негізделген секулярлық саяси философияларды құрастыруға кіріскен кезде төмендеді.

Дионисий мен Дион

Республикадан Платонның идеалдық мемлекетін шындықта орнату мүмкін емес деп ойламағаны және ол билеушіні философияның негіздерімен тәрбиелеуге елеулі әрекет жасағаны көрінеді. Б.з.д. 367 жылы Дионисий II Сицилиядағы Сиракузада, Платонның досы және шәкірті болған өзінің туысы Дионның жетекшілігімен билікке келді. Дион Платонды Дионисийдің кеңесшісі ретінде Сиракузаға шақырды, және Платон келісті. Дегенмен, ол Дионисиді нағыз философ-патшаға айналдыруға үміттенбеген болуы мүмкін; ол, басымдық танытуға тырысқаннан артық ештеңе күтпеген. Нәтижесінде, Дионисий көңілсіз оқушы болды, және бұл әрекеттен ешқандай нәтиже шықпады. Кейін Дион өзі билікті басып алуға тырысты, және соңында қаны төгілді. Платонның күмәнді Жетінші хатында Дионның өліміне қайғырып, былай деп жазды: