Әсерлі қателік: Әдебиетті эмоционалдық әсерімен бағалау туралы
Affective fallacy
Әдебиеттанудағы «әсерлі қателік» – мәтінді оқырманың сезімдері арқылы бағалау қатесі. Жаңа сынның принципі, мағынасын автор ниетінен емес, мәтіннен іздеу қажет.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эмоционалды қателік – әдеби сын термині, мәтінді оқырманға тигізетін эмоционалды әсерлеріне сүйене отырып бағалаудың дұрыс еместігін білдіреді. Бұл термин 1949 жылы У.К. Уимсат және Монро Бирдсли жаңа сын қағидасы ретінде ұсынған, және көбінесе олардың "Нысанды қателік" туралы зерттемелерімен бірге қарастырылады.
Affective fallacy is a term from literary criticism used to refer to the supposed error of judging or evaluating a text on the basis of its emotional effects on a reader. The term was coined by W. K. Wimsatt and Monroe Beardsley in 1949 as a principle of New Criticism which is often paired with their study of The Intentional Fallacy.
Тұжырымдама
Әсерлі қателік тұжырымы – бұл импрессионистік сын идеясына жауап, онда ақынның өлеңге деген реакциясы оның құндылығының басты белгісі деп есептеледі. Ол әдеби туындының оқырманға немесе тыңдаушыға тигізетін әсерін бағалау тәжірибесіне қарама-қарсы келеді. Бұл тұжырымдама авторлар «Нiyetті қателік» туралы мақаласын ұсынғаннан кейін айқындалды. Алғаш рет 1946 жылы «The Sewanee Review» журналында жарияланған, әсерлі қателік тұжырымы 1954 жылы жарық көрген Уимсэттің эсселер жинағы «The Verbal Icon»-да ең айқын түсіндірілді. Уимсэт бұл терминді мәтіннің оқырманға тигізетін әсерін мәтіннің маңыздылығы мен жетістігін талдаудың басты жолы деп түсінген барлық сын түрлеріне қатысты қолданды. Егер қатаң сақталса, бұл қателік анықтамасы әдеби сынның көптеген маңызды әдістерін қамтиды немесе толығымен қамтиды, мысалы, Овидийдің «оқыту үшін ләззаттандыру» (docere delictendo) қағидасы, Аристотельдің катарсисі және Лонгиннің «көтерілу» (transport) тұжырымы, сондай-ақ 19 ғасырдың соңындағы көркем әдебиеттер және қазіргі Чикаго мектебінің сыншылары. Уимсэт үшін бұл қателік көптеген мүмкін қателіктерге әкелді, олардың көпшілігі эмоционалдық салыстырмалылықпен байланысты. Әдебиеттің эмоционалдық әсерлеріне негізделген көзқарас әрқашан шатастыру мен субъективтілікке ұшырайды; Уимсэт Артур Куиллер Коуч және Джордж Сентсбери сияқты сыншылардың үлгісін көрсететін көркем әдебиеттер дәстүрін субъективті әсерлерге сүйенетін, сондықтан қайталанбайтын және сенімсіз сын түрінің мысалы ретінде атап көрсетті. Уимсэт үшін, барлық «Жаңа сыншылар» сияқты, мұндай импрессионистік тәсілдер практикалық және теориялық проблемаларды тудырады. Практикалық тұрғыдан алғанда, бұл әртүрлі сыншылардың салыстыруын қиындатады, тіпті маңызсыз етеді. Осыған байланысты, әсерлі қателік «Жаңа сыншылардың» әдеби сынды объективті және принципиалды негізге қоюға деген ұмтылысына қарсы келді. Теориялық тұрғыдан алғанда, әсерлі қателік деп аталатын сындық көзқарас негізінен дұрыс емес еді, өйткені ол әдеби мәтіннің иконографиялық сипатын жоққа шығарды. «Жаңа сыншылар» теоретиктері поэзия тілінің ерекшелігін атап өтті және олар осы ерекшелікті ескере отырып, сыншының міндеті – әр мәтіннің тақырыптық және стильдік «тілін» сыртқы контекстке, тарихқа, биографияға немесе оқырманның реакциясына сілтеме жасамастан өздігінен зерттеу және түсіндіру екенін мәлімдеді. Іс жүзінде Уимсэт және басқа да «Жаңа сыншылар» теорияны қолдануда теориялық тұжырымдамаларына қарағанда аз қатаң болды. Уимсэт эмоционалдық әсерлерге қатысты пікір білдірудің мәтінге енуге болатынын мойындады, егер бұл әсерлер талдаудың басты фокусы болмаса.
The concept of affective fallacy is an answer to the idea of impressionistic criticism, which argues that the reader's response to a poem is the ultimate indication of its value. It is the antithesis of affective criticism, which is the practice of evaluating the effect that a literary work has on its reader or audience. The concept was presented after the authors had presented their paper on The Intentional Fallacy. First defined in an article published in The Sewanee Review in 1946, the concept of an affective fallacy was most clearly articulated in The Verbal Icon, Wimsatt's collection of essays published in 1954. Wimsatt used the term to refer to all forms of criticism that understood a text's effect upon the reader to be the primary route to analyzing the importance and success of that text. This definition of the fallacy, if strictly followed, touches on or wholly includes nearly all of the major modes of literary criticism, from Ovid's docere delictendo (to teach by delighting), Aristotle's catharsis, and Longinus's concept of "transport" to late nineteenth century belles lettres and the contemporary Chicago Critics. For Wimsatt, the fallacy led to a number of potential errors, most of them related to emotional relativism. A view of literature based on its putative emotional effects will always be vulnerable to mystification and subjectivity; Wimsatt singles out the belletristic tradition exemplified by critics such as Arthur Quiller Couch and George Saintsbury as an instance of a type of criticism that relies on subjective impressions and is thus unrepeatable and unreliable. For Wimsatt, as for all the New Critics, such impressionistic approaches pose both practical and theoretical problems. In practical terms, it makes reliable comparisons of different critics difficult, if not irrelevant. In this light, the affective fallacy ran afoul of the New Critics' desire to place literary criticism on a more objective and principled basis. On the theoretical plane, the critical approach denoted as affective fallacy was fundamentally unsound because it denied the iconicity of the literary text. New Critical theorists stressed the unique nature of poetic language, and they asserted that—in view of this uniqueness—the role of the critic is to study and elucidate the thematic and stylistic "language" of each text on its own terms, without primary reference to an outside context, whether of history, biography, or reader response. In practice, Wimsatt and the other New Critics were less stringent in their application of the theory than in their theoretical pronouncements. Wimsatt admitted the appropriateness of commenting on emotional effects as an entry into a text, as long as those effects were not made the focus of analysis.
Қабылдау
Жаңа сынның көптеген ұғымдары сияқты, әсерлі қателік ұғымы да даулы болды және кеңінен әсерлі болғанымен, көптеген сыншылар толығымен қабылдаған жоқ. Ұғымға алғашқы сын-пікірлер, әрине, 1940-1950 жылдары Жаңа сыншыларға қарсы болған академиялық мектептерден, негізінен тарихшы-ғалымдар мен қалған әдеби сыншылардан келді. Алғашқы түсіндірмелерде "қателік" сөзінің қолданылуы өкінішті болды, көптеген сыншылар үшін бұл тым шабуылшыл көрінді. Көптеген сыншылар, Уимсаттың айтылуын қабылдамаса да, сынды объективті негізге қоюға жасаған тырысысын құнды және қажетті деп мойындады. Алайда, Уимсаттың экстремистік көзқарасы бірқатар сыншылар тарапынан ақыр соңында тұрақсыз деп танылды. Жаңа тарихилық Жаңа сыншылардың тарихи контексті қабылдамауын жоққа шығарғаны сияқты, оқырманның жауап беру теориясы мәтінді икона ретінде қарастыруға қанағаттанбаушылықтан туындады. Оқырманның жауап беру теориясының өкілдері мәтіннің нақты оқырмандар оқыған және белгілі бір сәтте сезінгеннен тыс сандық маңызы болуы мүмкін емес екенін жоққа шығарды. Бұл сыншылар мәтінді икона ретінде қарастыру идеясын қабылдамады, оның орнына мәтін мен оқырман арасындағы өзара әрекеттесудің салдарына назар аударды. Бұл термин мәтіндерді талдау кезінде эмоционалдық жауапты жөнсіз пайдаланудан сақтандыру ретінде қазірге дейін қолданылып келеді, бірақ терминнің негізінде жатқан теорияны сынның жаңа дамулары толығымен жойды.
As with many concepts of New Criticism, the concept of the affective fallacy was both controversial and, though widely influential, never accepted wholly by any great number of critics. The first critiques of the concept came, naturally enough, from those academic schools against whom the New Critics were ranged in the 1940s and 1950s, principally the historical scholars and the remaining belletristic critics. Early commentary deplored the use of the word "fallacy" itself, which seemed to many critics unduly combative. More sympathetic critics, while still objecting to Wimsatt's tone, accepted as valuable and necessary his attempt to place criticism on a more objective basis. However, the extremism of Wimsatt's approach was ultimately judged untenable by a number of critics. Just as New Historicism repudiated the New Critics' rejection of historical context, so reader response criticism arose partly from dissatisfaction with the concept of the text as icon. Reader response critics denied that a text could have a quantifiable significance outside its being read and experienced by particular readers at particular moments. These critics rejected the idea of text as icon, focusing instead on the ramifications of the interaction between text and reader. While the term remains current as a warning against unsophisticated use of emotional response in analyzing texts, the theory underlying the term has been thoroughly eclipsed by more recent developments in criticism.
Уимсат пен Бердсли
Аффектілік қателік – өлең мен оның салдары арасындағы шатасу (не нәрсе және не істейді), эпистемологиялық күмәнділіктің ерекше жағдайы [ол] өлеңнің психологиялық әсерлерінен сын стандартын шығаруға тырысудан басталып, импрессионизм мен релятивизмге әкеледі [соның салдарынан] өлеңнің өзі, ерекше сындық бағалау нысаны ретінде, жоғалуға ұшырайды. "Кейбір оқырмандардың өлең немесе әңгіме оларға айқын бейнелер, терең сезімдер немесе күшейтілген сана сезімін тудырады деген хабарламасы, жоққа шығаруға келмейтін де, объективті сыншының ескеруіне жатпайтын да нәрсе." Уимсат пен Беардсли идеалды, объективті сын туралы: "Ол көз жасы, дікілдеу немесе басқа физиологиялық белгілер, ашу, қуаныш, ыстық, суық немесе күшті сезімдер, немесе эмоциялық алағайлықтың белгісіз күйлері туралы айтпайды, бірақ эмоция нысандары арасындағы айырмашылықтар мен қарым-қатынастың нюанстары туралы айтады." "Сыншы – өлең туралы статистикалық санақтарға үлес қоспайды, ол – мағынаны түсіндіретін мұғалім немесе зердегер. Оның оқырмандары, егер олар ұғымтал болса, оның айтқандарын куәлік ретінде ғана қабылдамай, оны оқу ретінде қарастырады."
"The Affective Fallacy is a confusion between the poem and its results (what it is and what it does), a special case of epistemological skepticism [ which ] begins by trying to derive the standard of criticism from the psychological effects of the poem and ends in impressionism and relativism [with the result that] the poem itself, as an object of specifically critical judgment, tends to disappear." "The report of some readers that a poem or story induces in them vivid images, intense feelings, or heightened consciousness, is neither anything which can be refuted nor anything which it is possible for the objective critic to take into account." Wimsatt and Beardsley on an ideal, objective criticism: "It will not talk of tears, prickles or other physiological symptoms, of feeling angry, joyful, hot, cold, or intense, or of vaguer states of emotional disturbance, but of shades of distinction and relation between objects of emotion." "The critic is not a contributor to statistical countable reports about the poem, but a teacher or explicator of meanings. His readers, if they are alert, will not be content to take what he says as testimony, but will scrutinize it as teaching."