Ақыл-естің құпиясы: «Машинадағы шағын жан»

Кіріспе

Артур Кёстлердің 1967 жылғы кітабы «Машинадағы жын» – Артур Кёстлердің 1967 жылғы философиялық психология туралы кітабы. Кітап атауы Оксфорд философы Гилберт Райлдің ой-жан және дене арақатынасын сипаттау үшін қолданған сөз тіркесі ( «машинадағы жын» туралы қараңыз). Кёстлер Райлмен келіседі, адам ақылы – денеде уақытша орналасып, оны басқаратын тәуелсіз, материалдық емес бірлік емес. Бұл еңбек адамзаттың өзін-өзі жоюға бейімділігін жеке және ұжымдық қызмет, философия, және ядролық қару саласындағы шиеленіске жеткен циклдік саяси-тарихи үдерістер тұрғысынан түсіндіруге тырысады.

Шолу

Адамның зорлық-зомбылығын түсіндіруге тырысқанда, Костлер заманының психологиясындағы басым түсініктерді (мінезшілдік) сынға алады, олар адамның мінез-құлқы ең жақсылардың таңдалуына бағынады деп жорамалдайды. Оның пікірінше, бұл теория Дарвиннің түрлердің эволюциясы туралы ұғымдарын қайталайды. Кітап сонымен қатар сана-дене мәселесі төңірегіндегі ұзаққа созылған пікірталасқа үлес қосады, әсіресе Райл түсіндірген Рене Декарттың дуализміне назар аударады. Костлердің материалистік тұжырымы жеке тәжірибедегі екіұштылықтың «холон» деп аталатын нәрседен туындайтынын көрсетеді. Холон туралы ұғым табиғаттағы барлық нәрсе – тұтас және бір бөлік екенін байқаудан туындайды. Бұл атомдарға қатысты, олар өздері тұтас, бірақ молекулалардың да бөлігі; молекулалар, олар жасушалардың да тұтас және бөлігі болуы мүмкін; ал жасушалар – дербес бірліктер және организмдердің бөліктері. Бұл тәуелсіз өмір сүретін және әлеуметтік жүйелердің бөлігі болып табылатын адамдарға да қатысты. Әрбір холон екі қайшыға келмейтін бейімділікті білдіруге дайын: өзін-өзі таныту және үлкен нәрсеге сіңіп кету. Адамдар үшін бұл бейімділіктер даму қателігіне алып келеді: біз кейбір адамдарды қысымға салуға және басқаларының қанағаттанбаған эгосына негізделген ұжымдық бірліктер құраймыз. Костлер үшін бұл – трансценденттік қателік, ол біздің жәндік миымыз бен танымдық миымыздың нашар интеграциясында көрінеді. Күштердің үйлесімі әрбір денелік холонде күштердің бүкіл иерархиясының нәтижесі ретінде көрінеді – онтогенетикалық, әдеттегі, тілдік, нормативтік және әлеуметтік, – тәуелсіз кері байланыс және дененің кеңірген ортасына ағынның үздіксіздігінде жұмыс істейді. Ағындар топтың әрбір мүшесінің өмірлік белгілерімен толығады, ал бұл толыққанды қатысушылық үйлесім – адамның сезінетін өмірлік рухы, оны шабыт ретінде сезінуге болады; бірақ бұл рух – күрделі білім жиынтығының қарапайым нәтижесі; ол топтың күрделі ережелері мен стратегияларынан туындайды. Ол сана-дене мәселесіне қатысты өзінің негізгі көзқарасын мінезшілдік көзқарасымен салыстырады. Адамзаттың тамырына дейін бойлап өте отырып, бұл еңбек адамның өзін-өзі жоюға бейімділігін ми құрылымы, философиясы және оның жалпы, айналмалы саяси-тарихи динамикасы тұрғысынан түсіндіреді, ядролық қару-жарақ саласындағы оның әлеуетінің шыңына жетеді. Кітаптың орталық тұжырымдамаларының бірі – адамның үш бірлік миы дамыған сайын, ол бұрынғы, көне ми құрылымдарын сақтап, оларды одан әрі дамытады. «Машинадағы шабыттың» бас бөлігі нашар және жеткіліксіз байланыстардың салдарынан қақтығысқа ұшырауға бейім. Бастапқы қабаттар бірігіп, рационалды логиканың күшін жоя алады. Бұл адамның жек көру, ашу және басқа да эмоциялық күйзелістерін түсіндіреді. Janus: A Summing Up (1978) кітабында Костлер The Ghost in the Machine кітабында дамыған теорияларды жалғастырып, холархия тұжырымын одан әрі кеңейтеді.

In an attempt to explain human violence, Koestler criticizes the dominant conceptions of psychology of his time (behaviourism) that postulate that human behaviours are subject to the selection of the fittest. For him this theory echoed the Darwinian conceptions of the evolution of species. The book contributes also to the longstanding debate surrounding the mind–body problem and focusing in particular on René Descartes's dualism, in the form elucidated by Ryle. Koestler's materialistic account argues that the personal experience of duality arises from what Koestler calls a holon. The notion of a holon emerges from the observation that everything in nature is both a whole and a part. This is true of atoms, which are whole in themselves, but also parts of molecules; molecules, which can be both whole and part of cells; and cells, which are both autonomous units and parts of organisms. It is also true for human beings, who have an independent life and are part of social systems. Every holon is willing to express two contradictory tendencies: to express itself, and to disappear into something greater. For humans, those tendencies lead to an error in development: we create collective units that are based on the oppression of some individuals and on the inflated egos of others. This is for Koestler an error of transcendence that is reflected in a poor integration of our reptilian brain and cognitive brain. A superposition of forces manifests, at each bodily holon, as the outcome of an entire hierarchy of forces—ontogenetic, habitual, linguistic prescriptive, and social—operating in a continuum of independent feedback and feedforward streams of a body extended to its larger environment. The streams are fed by the life signals of each and every group member, and this fully participative medley is the spirit of life one senses as a ghost; but this spirit is just a simplified output of a complex knowledge set; it is emergent from the complexity of the group's rules and strategies. He contrasts his basic approach to the mind–body problem with behaviourism's basic approach to the problem. Following the holon of humanity down to its roots, the work explains humanity's tendency toward self destruction in terms of brain structure, philosophies, and its overarching, cyclical political–historical dynamics, reaching the height of its potential in the nuclear arms arena. One of the book's central concepts is that as the human triune brain has evolved, it has retained and built upon earlier, more primitive brain structures. The head portion of the "ghost in the machine" has, as a consequence of poor, inadequate connections, a rich potential for conflict. The primitive layers can, and may, together, overpower rational logic's hold. This explains a person's hate, anger, and other such emotional distress. In Janus: A Summing Up (1978) Koestler continues the theories developed in The Ghost in the Machine and further elaborates on the concept of holarchy.