Кіріспе

Жұмысқа орналасу түріндегі кемсітушілік

Жүктілікке байланысты кемсітушілік – жүкті әйелдердің жүктілігіне немесе жүкті болу ниетіне байланысты жұмыстан шығарылуы, жұмысқа қабылданбауы немесе басқа да кемсітуге ұшырауы жағдайы. Жүктілікке байланысты кемсітушіліктің кең таралған түрлеріне жүктілік немесе жүкті болу мүмкіндігіне байланысты жұмысқа қабылданбау, жұмыс берушіге жүктілігі туралы хабарлағаннан кейін жұмыстан босату, демалыстан кейін жұмыстан босату және жүктілікке байланысты жалақының төмендетілуі жатады. Жүктілікке байланысты кемсітушілік жүктілік, босану және осыған байланысты медициналық жағдайларға байланысты жұмыскерлерге қажетті жағдайлар жасаудан бас тарту түрінде де болуы мүмкін. Жүктілікке байланысты кемсітушіліктің ананың физикалық және психикалық денсаулығының нашарлауымен байланысы да зерттелген. Әйелдерге қатысты барлық түрдегі кемсітушіліктерді жою жөніндегі конвенция жүктілік немесе босану себептерімен жұмыстан босатуға тыйым салады және демалысқа немесе оған балама әлеуметтік төлемдер алу құқығын қамтамасыз етеді. Аналардың қорғалуы жөніндегі C 183 конвенциясы жүктілікке де тиісті қорғауды жариялайды. АҚШ-та 1978 жылғы Жүктілікке байланысты кемсітушілікке қарсы заңның арқасында әйелдерге қандай да бір қорғау қарастырылған болса да, ол жүктілікке байланысты кемсітушіліктің таралуын толығымен тоқтатуға жеткіліксіз болды.

Жүктілікті дискриминациялау туралы тиісті федералды заң

1978 жылғы Жүктілік дискриминациясы туралы заң және Отбасылық және медициналық демалыс туралы заң оларға дейін болған бірнеше маңызды сот шешімдерінің негізінде қабылданған. Жүкті әйелдердің әділдігі туралы заң (PWFA) жұмыс берушілерді жүкті немесе бала күтімі ресурстарын қажет ететін, кез келген білікті қызметкерлер үшін қолайлы жағдай жасауға міндеттейді. Бұл заң заңның күшіне енуіне бағытталған процедураларды белгілейді және жүкті қызметкерлерді осындай дискриминациялық тәжіриптерден қорғайды.

Жүктілік дискриминациясына қатысты тиісті мемлекеттік заң

2002 жылы Калифорния штатының Ақылы отбасылық демалыс (PFL) сақтандыру бағдарламасы, сондай-ақ Отбасылық уақытша еңбекке жарамсыздық сақтандыру (FTDI) бағдарламасы ретінде белгілі, жұмыссыздықтан туындаған еңбекке жарамсыздық бойынша төлемді жаңа туған баламен байланысу үшін жұмыстан уақытша босатылған адамдарға таратылды. PFL өз баласымен немесе тіркелген серігінің баласымен, сондай-ақ асырап алуға немесе күтімге берілген баламен байланысу үшін демалыс алған қызметкерлерді қамтиды. АҚШ-тың бірнеше қалалары жүкті әйелдерді қорғау мақсатында қосымша заңдар қабылдады. 2014 жылы Нью-Йорк қаласы «Жүкті әйелдердің құқығы туралы» заңды қабылдады, ол жұмыс берушілерден «жұмысшының жүктілігіне, босануына немесе осыған байланысты медициналық жағдайларына байланысты, жұмыстың негізгі талаптарын орындауына мүмкіндік беретін» орынды жағдайлар жасауды талап етеді. Сондай-ақ 2014 жылы Филадельфия қаласы «жүктілікке байланысты» әйелдер үшін жұмыс орнында қолайлы жағдай жасауды жұмыс берушілерге міндеттейтін жарлыққа өзгеріс енгізді. Бұл жүкті әйелдерді немесе жүктілікке немесе босануға байланысты медициналық жағдайлары бар әйелдерді білдіреді. Филадельфияның жаңартылған жарлығында бірнеше талаптар қарастырылған, оларға: дәретханаға баруға рұқсат, ұзақ тұруды талап ететін жұмыстардағыларға мерзімдік демалыс, қолмен жұмыс істеуге көмек көрсету, босануға байланысты мүгедектік кезеңіне демалыс беру, бос лауазымға ауыстыру және жұмыс процесін қайта құру кіреді. 2015 жылы Вашингтон округі 2014 жылғы «Жүкті әйелдерді қорғау туралы» заңды қабылдады, ол 2015 жылдың 3 наурызынан бастап күшіне енді. 2018 жылы Массачусетс штаты да осылай істеді, «Жүкті әйелдердің құқығы туралы» заң 2018 жылдың 1 сәуірінен бастап қолданысқа енді. Орегон штатының Отбасылық демалыс заңы бала күтуге байланысты 12 аптаға дейін демалыс алуға құқылы жұмыскерлерге көмектеседі. Бұған қоса, жүктілік жағдайына байланысты жүктілікке дейін немесе кейін қосымша 12 аптаға демалыс алуға болады. Орегон штатының Отбасылық демалыс заңы ата-аналық демалыс, денсаулық сақтау, науқас балаға қарау, жүктілікке байланысты мүгедектік демалысы, әскери отбасы демалысы және қайғы демалысын қамтиды. Дегенмен, мұндай демалыс көбінесе жалақысыз болады, егер жұмыскерде науқас демалысы, еңбек демалысы немесе басқа ақы төленетін демалыс болмаса.

Жүктілікте дискриминацияға қатысты сот істерінің мәні

1978 жылғы Жүктілікке қатысты кемсітушілік туралы заң мен Отбасы және медициналық демалыс туралы заң олардың қабылдануына әкелген бірнеше маңызды сот шешімдеріне негізделген. 1908 жылғы Мюллер Орегонға қарсы істе Мюллер Орегон штатындағы фабрикалар мен кір жуу орындарында әйелдердің жұмыс уақытын 10 сағатқа шектеген заңды бұзғаны үшін сотталғанына шағымданып, бұл заңның Конституцияның XIV поправкасын бұзатынын мәлімдеді. Жоғарғы Сот бұл заңның конституциялық екенін бірауыздан растады, себебі штаттың әйелдердің денсаулығын қорғауға маңызды мүддесі бар. Шешімде «сау аналар күшті ұрпақтың болуы үшін маңызды, сондықтан әйелдердің физикалық денсаулығы қоғамдық мүддеге жатады» делінген. Осылайша, әйелдер жартылай қоғамдық игіліктер ретінде қарастырылады, бұл штатқа олардың денелерін штаттың полициялық билігімен реттеу құқығын береді. Бұл шешім әйелдің жүкті болуын таңдау құқығын жоққа шығарады және оны ана болудың әлеуметтік рөлімен шектейді. Осы жағдайда, жұмыс орнындағы жүктілікке қатысты алғашқы қадамдарды мемлекеттің әйелдердің жеке өміріне араласуы және заң шығарушы органдарға әйел қызметкерлерге қатысты кемсітушілікке мүмкіндік беруі ретінде қарастыруға болады. Бұл іс маңызды, өйткені ол Локнердің Нью-Йоркқа қарсы ісіндегі (198 US 45, 1905 жыл) прецедентті ескермейді. Бұл істе Нью-Йорк штаты нан пісірушілердің жұмыс уақытына шектеу қойды. Бұл іс федералды сотқа жеткізілді, және сот адамның қажетті уақытқа дейін жұмыс істеуге құқығы бар екенін мәлімдеді. Сондықтан штаттар адамдардың жұмыс істейтін уақытын шектеуге құқылы емес. Алайда, Мюллер Орегонға қарсы істе ескерілмеген жұмыс уақытын шектеу туралы бұл прецедент, себебі әйелдің аналық рөлі осы процестік құқықтан маңыздырақ деп танылды. 1974 жылы Кливленд білім беру кеңесі ЛаФлерге қарсы істе сот жүкті әйелдерге кез келген негізсіз кемсітушілік жасауға болмайтынын, өйткені бұл процестік құқықтың бұзылуы болып табылатынын шешті. Бұл істе бірнеше жүкті немесе бұрын жүкті болған мемлекеттік мектеп мұғалімдері Кливленд (Огайо штаты) және Вирджиния штатының Честерфилд округіндегі міндетті демалыстың конституциялық заңдылығына наразылық білдірді. Сот осы іс бойынша үш сұраққа жауап берді. Біріншіден, мұғалімнің жүктіліктің төртінші немесе бесінші айында жұмысынан босатылуы Конституцияның XIV поправкасын бұза ма? Екіншіден, мұғалімдерге балалары үш айлыққа толғанша жұмысқа қайтуға тыйым салу XIV поправканы бұза ма? Үшіншіден, анасының дәрігерінен жұмысқа қайту алдында денсаулық туралы анықтама ұсынуды талап ету XIV поправканы бұза ма? Сот алғашқы екі сұраққа «иә» деп, үшінші сұраққа «жоқ» деп жауап берді. Бұл істе сот жүктілік кезінде жұмыс істеуге қатысты заңдарды белгілі бір дәрежеде либерализациялады, бірақ сонымен қатар мемлекеттің жүктілік кезінде әйелдердің жұмысын реттеу құқығын сақтап қалды. 1970 жылдардағы тағы екі сот шешімі жүктілікке байланысты жағдайларды жәрдемақыдан алып тастауға болатынын растады. Бұл істердің нәтижесі Жүктілікке қатысты кемсітушілік туралы заңның қабылдануына тікелей себеп болды. Бірінші іс, Geduldig v. Aiello (1974), Калифорния штатының мүгедектік сақтандыру бағдарламасы бойынша жүкті әйелдерге медициналық жәрдемақыны алып тастау дискриминациялық емес деп шешті. Шындығында, жүкті бола алатыны тек әйелдер болғанымен, [Калифорния штатының мүгедектік сақтандыру] бағдарламасы алушыларды екі топқа бөледі: жүкті әйелдер және жүкті емес адамдар. Бірінші топқа тек әйелдер кірсе, екінші топқа екі жыныстың өкілдері де кіреді. Осылайша, бағдарламаның қаржылық және актүарлық пайдасы екі жыныстың мүшелеріне де тиесілі. Екінші іс, General Electric v. Gilbert (1976), 429 U.S. 125, компаниялардың мүгедектік жоспарларында жүктілікке байланысты жағдайларды қамтудан алып тастауына рұқсат береді деген қорытындыға келді. Жоғарғы Соттың алдында тұрған мәселе 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның VII тарауын бұза отырып, компанияның мүгедектік жоспары бойынша жүктілікке байланысты сақтандыруды алып тастау болатын. Кейбір қызметкерлер жүктілікке байланысты жұмыстан босаған кезде мүгедектік жәрдемақысын алуға өтініш білдірген, бірақ олардың өтініші қабылданбады. General Electric өз қызметкерлеріне кәсіби емес аурулар мен жарақаттарға сақтандыру ұсынды, бірақ жүктілікке байланысты жағдайларды алып тастады. Сот Geduldig ісіндегі прецедентке сүйеніп, жүктілік жағдайы жүкті адам мен жүкті емес адам ретінде жіктелетінін қайта растады. Сондықтан, жыныстық негіздегі кемсітушілік болған жоқ және 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның VII тарауы бұзылмады. Жұмыс берушілер мүгедектік жоспарларында қамтудан жағдайларды алып тастауға құқылы. Осы кезде сот әйелдерді қорғау туралы аргументтен толығымен бас тартты. Оның орнына, сот жүктілікті және оның жұмысқа қабілеттілігіне тигізетін әсерін толығымен елемеуге шешім қабылдады, нәтижесінде жүкті әйелдерге қорғау шараларын енгізуден бас тартты. Бүгінгі күні соттың бұл көзқарасы өзгерген жоқ. Осы істерден кейін 1978 жылы Конгресс Жүктілікке қатысты кемсітушілік туралы заңды қабылдады. Бұл заң 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңдың VII тарауына жүктілік негізіндегі жыныстық кемсітушілікті тыйымдайтын ереже енгізді. 2009 жылы Жоғарғы Сот AT&T Corp. v. Hulteen ісіндегі шешімімен 1978 жылғы Жүктілікке қатысты кемсітушілік туралы заң қабылданғанға дейін алынған демалысты қызметкерлердің зейнетақысын есептеуге пайдалануға болмайтынын мәлімдеді, бұл Жүктілікке қатысты кемсітушілік туралы заңның ретроспективті емес екенін көрсетеді. 2013 жылы EEOC v Houston Funding (717 F.3d 425, 5th Cir. 2013) ісінде EEOC жұмыста баланы емшектендіргені үшін қызметкерді заңсыз босату фактісі бойынша Houston Funding компаниясына қарсы сотқа жүгінді. Апелляциялық сот бұл шешімнің Конституцияға қайшы екенін және Азаматтық құқықтар туралы заңның VII тарауы мен Жүктілікке қатысты кемсітушілік туралы заңға сәйкес емес екенін мәлімдеді. Бұл шешім жұмыста емшек сүті беруге байланысты қызметкерді босатудың заңсыз екенін растайтын маңызды прецедент болды. 2014 жылы Жоғарғы Сот Young v. United Parcel Service ісін қарады, бұл істе Жоғарғы Сот Жүктілікке қатысты кемсітушілік туралы заң жұмыс берушілер жүкті қызметкерлерге жүктілікпен байланысты емес жұмыс шектеулері бар қызметкерлерге қарағанда бірдей жағдайларды ұсынуын талап ете ме деген сұраққа жауап беруге тырысты. Сот жұмыс берушілердің осы жағдайларды ұсынуға міндетті емес екенін тапты, бірақ осы саясаттар жүкті емес қызметкерлерге қарағанда жүкті адамдар үшін нашар жұмыс істейтін жағдайларды бағалау үшін соттарға қосымша мүмкіндік беру керектігін мәлімдеді.

Еуропалық Одақ

Еуропалық Одақ жүктілікке байланысты кемсітушілікке ұшырауды заңсыз деп санайды және оны жыныстық кемсітушілікпен теңестіреді (американдық Geduldig v. Aiello ісіне қарама-қарсы және 1978 жылғы Жүктілікке байланысты кемсітушілік туралы Актідегі американдық тәсілмен үйлеседі). Еуропалық Әділет Соты Dekker v Stichting Vormingscentrum Voor Jonge Volwassen (VJV Centrum) Plus ісінде жүктілікке байланысты кемсітушілік – ер адаммен салыстыру қажеттілігі болмастан, жыныстық кемсітушілік екенін шешті. Ол Webb v EMO Air Cargo (No 2) ісінде бұл позициясын растады, онда әйел жүктілік демалысына өтініш білдіргені үшін жұмыстан босатылды, бірақ жұмысқа қабылданғанда осы туралы жұмыс берушісіне хабарламады. Жұмыстан босатумен қатар, белгілі мерзімге жасалған еңбек шартын жаңартпау да кемсітушілік болып табылуы мүмкін. Сонымен қатар, жүктілік немесе декреттік демалыс кезеңінде ауруға байланысты жұмыстан босатуға немесе зиян келтіруге болмайды. Әйел жүкті болған кезде декреттік демалысын қысқартып, жұмысқа оралуға құқылы, тіпті ол өзінің барлық қызметтік міндеттерін толық орындай алмаса да. Жүкті әйелдер жұмысқа қабылдау кезінде де қорғалады. Tele Danmark ісінде әйел жүкті екенін білгенімен, жұмыс сұхбатында осы туралы хабарламағаны үшін кінәлі емес деп танылды. Дегенмен, Нидерландыда 2016 жылы жарияланған зерттеу көрсеткендей, белсенді әйелдердің 43% жүктілікке немесе ана болуға байланысты кемсітушілікке ұшыраған.

Канада

Канадада жүктілікке байланысты кемсіту жыныстық кемсіту заңдарын бұзу деп есептеледі және осы ретте қарастырылады.

Басқа

Мексика мен Жапонияда жүктілікке байланысты кемсітушілікке қарсы заңдар бар.

Жапония

Жапонияда Еңбек стандарттары туралы заң (No. 49, 1947 жылғы) бойынша жұмыс беруші жүкті әйелге бала тумас бұрын 6 апта (екіден артық бала туған жағдайда 14 апта) және бала туғаннан кейін 8 апта демалыс беруге міндетті. Әйелдер мен ерлердің тең мүмкіндіктері туралы заңның 9-бабы (No. 113, 1 шілде 1972 ж.) неке, жүктілік, босану және Еңбек стандарттары туралы заңның 65-бабында қарастырылған босанумен байланысты басқа да себептерге байланысты тең емес еңбек шарттарын тиымдайды. Бұл тең емес еңбек жағдайларына зейнеткерлікке шығару, жұмыстан босату жатады. Сонымен қатар, Балаларды немесе басқа отбасы мүшелерін күтіп-бағатын жұмыскерлердің әл-ауқаты туралы заң (бала күтімі және отбасылық күтім демалысын қоса алғанда) (No. 76, 1991 ж.) бойынша қызметкерлерге бір жылға ақысыз бала күтімі демалысына шығу құқығы беріледі, ал 10-бапта жұмыс берушіге бала күтімі демалысына шыққан немесе шығуға дайын тұрған қызметкерді жұмыстан босатуға немесе оған қатысты жағдай жасауға тыйым салынады.

Демалысқа шығудың аналық және бала күтіміне байланысты түрлері негізінен ақысыз болғанымен, Жұмыспен қамту туралы заңға сәйкес бала күтімі демалысы кезінде негізгі бала күтімі жәрдемақысы төленеді, ал Денсаулық сақтау туралы заңға (No. 70, 1922 ж.) сәйкес аналық жәрдемақы және бала туғанға біржолғы жәрдемақы беріледі. Бала күтіміне байланысты негізгі демалыс жәрдемақысы – қызметкер жалақысының 50%-ын, ал аналық жәрдемақы – жалақының үштен екісін құрайды. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, бала күтіміне арналған біржолғы жәрдемақы 420 000 иена (4 075 АҚШ доллары) құрайды.

Гонконг

Гонконгта тұрақты еңбек шарты бойынша жұмысқа алынған жүкті әйелге қатысты кемсітушілік қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады. Мұндай ережені бұзған жұмыс беруші қудалауға ұшырауы мүмкін, ал кінәлі деп танылған жағдайда 100 000 гонконг доллары көлемінде айыппұл төлеуге міндетті. Сонымен қатар, жұмыс беруші жұмыстан босату орнына жалақысын, өтемақы ретінде бір айлық жалақыға тең соманы және 10 апталық демалыс ақысын төлеуге тиіс. Заң болғанымен, әйелдер стресске байланысты жұмыс орнын тастауға қысым сезінуі мүмкін.

Тайвань

Тайваньда жүктілікке байланысты кемсіту жыныстық кемсіту заңдарын бұзу саналады және егер жұмыс беруші кінәлі деп табылса, осылай қарастырылады. Заңдар болғанымен, әйелдерге, әсіресе жүкті әйелдерге қатысты кемсіту кең таралған, себебі осыған байланысты шағымдар сирек келіп түседі және кемсітушілікке төзелушілік танытылады.

Қазақстан

Камбоджаның киім өнеркәсібінде жүкті әйелдерді кемсіту – басты мәселе. Оларды төмен өнімділік, жиі дәретханаға бару және демалысқа шығу сияқты себептермен дұрыс түсінбейді. Камбоджалық әйел жұмысшының айтуынша: «Сіздің жүкті екеніңіз немесе еместігіңіз маңызды емес, ауру немесе сау болғаныңыз да маңызды емес – сіз отырып жұмыс істеуге тиіссіз. Егер демалыс алсаңыз, жұмыс машинаның үстінде жиналады, ал шебер келіп, айқайлайды. Егер жүкті әйел «баяу» жұмыс істесе, оның шарты жаңартылмайды». Жүкті әйелдер зауыттан кетуге немесе аборт жасауға мәжбүр болады. Камбоджада 1997 жылы аборт заңдастырылған, бірақ 10 камбоджалық әйелдің 9-ы осы әрекеттің заңсыз деп санайды және қауіпсіз емес клиникаларда осы процедураны жасайды. «Әйелдер денсаулығы – Камбоджа» ұйымының мәліметінше, киім өндірушілердің 90%-дан астамы аборттың заңды екенін білмейді, ал 900 киім өндірушінің 18%-ы аборт жасаған. Әйелдердің шамамен 75%-ы қауіпсіз абортты қайдан іздеу керектігін білмейді, себебі оларға жеткілікті ақпарат берілмеген. Камбоджа заңдары жүкті әйелдерге үш айлық демалыс пен аналық төлемді көздейді, егер жұмысшы бір жыл немесе одан да көп жұмыс істесе. Жұмысшылардың көпшілігі 6 айлық мерзімге келісімшарт (FDC) жасасады. Көп жағдайда жүкті әйелдердің FDC-сі қысқартылады, себебі зауыттар аналық төлемдерге немесе басқа да медициналық көмекке қосымша шығын жұмсағысы келмейді.

Австралия

Австралия жұмыс күшінде жүктілікке байланысты кемсіту мәселесімен күресуге тырысты. Біріккен Ұлттар Ұйымы 1981 жылы әйелдерге қарсы барлық түрдегі кемсітуді жою туралы конвенцияны (CEDAW) қабылдағаннан кейін, Австралия 1983 жылдың 17 тамызында оған қол қойды. Австралия 1984 жылы Жыныстық кемсіту туралы заңды қабылдады, ол жұмыс орнындағы кемсітуді, соның ішінде жүктілікке байланысты кемсітуді жоюға көмектеседі. Бұл заң жүктілік немесе жүкті болу мүмкіндігіне негізделген жұмысқа қабылдау және жұмыстан босату тәжірибелерін қабылдауға немесе рұқсат етуге тыйым салады. Жыныстық кемсіту туралы заңда былай делінген: "Жүкті әйелдің жұмысқа алу туралы өтінішін қабылдамау заңсыз. Сондай-ақ, өтінішті қабылдау, бірақ оның қажеттіліктерін қанағаттандыруға тым көп уақыт жұмсау да заңсыз". Австралия үкіметі Жыныстық кемсіту туралы заңды іске асыруда қиындықтарға тап болып отыр, себебі жұмыс берушілер өз әрекеттерінің себебі әйел қызметкерлердің немесе үміткерлердің жүктілігі екенін дәлелдеу мүмкін емес деп мәлімдейді. Әйелдердің жүктілікке байланысты кемсітуге ұшырағанын сотта дәлелдеуі қиын. Жұмыс берушілер үміткерді қабылдамау себебін әйелдің жұмыс міндеттерін орындай алмайтынымен түсіндіре алады. Мұндай әрекетті сотта жоққа шығару қиын, өйткені жұмыс берушілер басқа үміткердің аталған міндеттерді орындауға қабілетті болғанын айта алады және бұл жүктілікпен байланысты емес.