Бабыл рабиі Самуилдің өмірі мен қызметі

Кіріспе

Вавилон раввині (шамамен 165 – 254 ж.ж.)

Самуил Нехардеялық немесе Самуил бар Абба, көбінесе жай ғана Самуил (ивритше: שמואל) деп, кейде Мар Самуил деп аталды, бірінші буын еврей аморасы; Абба бар Аббаның ұлы және Вавилониядағы Нехардея Ешивасының басшысы. Ол халаханы оқытқан, сот судьясы, дәрігер және астроном болды. Ол шамамен 165 жылы Нехардеяда дүниеге келіп, 254 жылы сол жерде қайтыс болды. Талмудта Самуил жиі Абба Ариха ("Рав") есімді адаммен байланыстырылады, олар көптеген мәселелер бойынша пікір таластырған.

Туу

Көптеген басқа ұлы адамдар сияқты, оның тууымен байланысты бірнеше аңыз бар. Оның әкесі, Абба бар Абба, кейін арамей тілінде Абу ди Шемуил ("Самуилдің әкесі") деп те аталды, жібек саудагері болған. Р. Иуда бен Бетейра одан жібек киімге тапсырыс берді, бірақ Абба оны әкелгеннен кейін алудан бас тартты. Абба себебін сұрағанда, Р. Иуда: "Бұл тапсырыс тек ауызша айтылды, мәміленің күшіне жете алмады" деді. Сонда Абба: "Дананың сөзі оның ақшасынан артық емес пе?" деді. "Дұрыс айтасың", - деді Р. Иуда. - "Сен сөздің маңыздылығына осылай көңіл бөлгенің үшін, сенің Самуил пайғамбар сияқты ұлың болады, және бүкіл Израиль оның сөзін шындық деп мойындайды". Осыдан кейін Аббаның ұлы туды, оған Самуил деп ат қойды.

Жастық шақ

Самуил бала кезінен-ақ сирек кездесетін қабілет көрсетті. Оның алғашқы ұстазы бұрын ешкімге белгілі емес адам болды, ал Самуил, оның ұстазынан белгілі бір заң мәселесін жақсы білгендіктен, оның зорлық-зомбылық көрсетуіне мойын бұрмады. Содан кейін Самуилдің әкесі, өзі де Заңның көрнекті ұстазы болған және тіпті Равтың өзі мойындаған, балаға білім беруді өз міндетіне алды. Бірақ ол бұл міндетке лайықты емес екенін сезініп, оны Нисибис қаласына, баланың дүниеге келуін болжаған раввиннің мектебіне жіберді, осылайша ол Заңды үйренуге мүмкіндік алсын. Самуил Нисибисте көп уақыт болған жоқ. Нехардеяға оралғаннан кейін ол Леви бен Сисиден оқыды, ол Ехуд Ха Наси қайтыс болғанға дейін Вавилонияда болды және Самуилдің өсуіне зор ықпал етті. Самуил оқуда үлкен прогресс жасады және осыдан кейін ұстазымен тең дәрежеде әрекеттесе бастады.

Оқыту

Киелі кітап пен дәстүрлі Таурат заңын, сол кездегі яһуди жастарының оқитын жалғыз пәндерінен өзге, Самуил басқа да ғылымдарды оқыды, мүмкін, ерте жасында. Ол әкесімен бірге Израильге сапарға шыққан болуы мүмкін, өйткені оның ұстазы Леви бен Сиси Израильге кеткен соң, Бабылда онымен бірге оқитын адам қалмады. Талмудта айтуынша, Самуил Р. Иуда Ха Насиді көз ауруынан емдеген. Самуил сол кезде Р. Иуданың тікелей шәкірті болуға тым жас болғанымен, патриархтың шәкірттерінен, әсіресе Ханина бар Хамадан білім алды. Израильде үлкен білім жинағаннан кейін, оның оқуларына Р. Иуда Ха Наси өңдеген Мишна және дәстүрдің басқа жинақтары да кірді. Самуил Киелі жерді, мүмкін, әкесімен бірге тастап, туған қаласына оралды. Оның Заңды оқытушы ретіндегі даңқы алдын-ала таралғандықтан, көптеген шәкірттер оның төңірегіне жиналды. Азаматтық құқық саласындағы білімі артық болғандықтан, оның шәкірті Мар Уква оны Нехардеядағы бейтінің судьясы етіп тағайындады, онда ол білімді және тапқыр Карнамен бірге жұмыс істеді. Бұл сот сол кезде осындай институттардың ішіндегі ең біріншісі саналды. Израильде де, Бабылда да Самуил мен Карнаны "диаспора судьялары" (dayyanei Golah) деп атады. Нехардея академиясының ("реш сидра") директоры Рав Шела қайтыс болғаннан кейін, Самуил осы лауазымға тағайындалды, ал Рав Нехардеяда, Самуилдің туған жерінде ешқандай құрметті қызметті қабылдамай, бұл ұсыныстан бас тартты. Самуил басшылығымен Нехардея академиясы өркендеген кезеңге енді және Равтың Сурада құрған академиясымен бірге жоғары беделге ие болды.

Егзельдархтың бастауы

Сурадағы Рав және Нехардеядағы Самуил Вавилондық яһудилердің интеллектуалдық тәуелсіздігін орнатты. Сол жерде Тауратты оқыған жас жігіттер енді Израилге баруға міндетті емес еді, өйткені өз үйлерінде ең білікті ұстаздар болды. Бабыл енді белгілі бір дәрежеде екінші қасиетті жер ретінде қарастырыла бастады. Самуил: «Израильден Бабылға көшу тыйым салынғандай, Бабылдан басқа елдерге көшу де тыйым салынған» деп үйретті. Рав қайтыс болғаннан кейін жаңа басшы сайланбады, ал Равтың ең көрнекті шәкірті, Сура сотының басқарушысы болған Р. Хуна, Самуилге толығымен бағынышты болды, кез келген күрделі діни-құқықтық мәселеде оның пікірін сұрады. Нехардея академиясы енді Вавилонның жалғыз академиясы болды, ал оның басшысы Самуил, Равтан шамамен он жылға артық өмір сүрді, вавилондық яһудилер оны ең жоғары билік деп есептеді. Тіпті Израильдегі ең белгілі ұстаз, Рабби Йоханан, бастапқыда Самуилді әріптесі ғана деп қараған, бірақ Самуил оған маңызды діни амалдар туралы көптеген жауаптар жібергеннен кейін, оның ұлылығына көз жеткізіп, «Менің Бабылда ұстазым бар» деп айқайлады. Самуилдің отбасылық өмірі бақытсыздыққа толы болды. Оның ұлдары болмады, ал екі қызы римдіктермен соғыста әскерлерге тұтқынға түсті. Олар Израильдегі Циппориге апарылды, онда дінлес достары оларды құтқарып алды, бірақ екеуі де туыстарына күйеуге шыққаннан кейін жасөсперім шағында қайтыс болды. Самуилге деген құрметтің дәлелі – ешкім оның басына келген қайғыны оның жасаған күнәсімен байланыстырмады; керісінше, бұл Р. Йешуаның туысы Р. Хананияның Вавилон қаласында жасаған қателігінің салдары деп түсіндірілді. Өлгеннен кейін Самуил туралы аңыз тарады. Ол Рабби Йехуда бен Йезекелдің ұстазы болды. Оның мәртебесіне қарамастан, Самуил ешқашан Танна дәрежесіне ие болған жоқ.

Ұстазы

Сэмюэл бұрынғы заң теорияларын кеңейтіп, жаңа заңдық қағидаларды көптеп енгізді. Ол халахикалық маңызды принципті қалыптастырды: «Мемлекеттік заң – [міндетті] заң». Бұл принцип яһудилердің ел заңдарына бағынуын діни парыз етіп белгіледі. Сондықтан, яһудилердің өздерінің азаматтық соттары болғанымен, Сэмюэл парсы заңын ескеру қажет деп ойлады және түрлі яһуди ережелерін соған сәйкес өзгерту керек деді. Сасанид патшасы Шапур I-ге адалдығы мен достығы үшін Сэмюэл Шабур Малка деп аталды. Фюрест пен Рапопорт Сэмюэлге берілген Ариок есімін, жаңа парсылар мен олардың патшасымен тығыз байланысына қатысты әртүрліше түсіндіреді. Ескі түсіндірушілер бұл есімді мұндай байланыссыз қарастырады. Сэмюэл қарапайымдылығымен, мейірімділігімен және өзімшілдіксіздігімен ерекшеленді, әрқашан өз мүддесін қоғам мүддесіне бағындыруға дайын болды. Ол: «Адам өзін қоғамнан шеттетуге болмайды, өзінің әл-ауқатын қоғамның әл-ауқатында іздеуі керек» деді. Ол сөздерін өте нақты айтуымен танымал болды. Ол әрбір адамнан лайықты мінез-құлықты талап етіп, кез келген дұрыс емес әрекет заңмен жазаланатынын айтты. Адам қиындықтардың алғашқы белгілері байқалғанда бірден көмектесуі керек, қиындыққа ұшырағанша күтіп отырмауы керек. Сондай-ақ, егер ол үшін прозбуль жасалмаса, жетімнен алынған қарыздың есімдік жылда есептен шығарылмайтынын мәлімдеді. Ол астығын бағасы көтерілгенше сақтап, орақ кезінде кедейлерге арзан бағаға сататын. Халықты алдаудан сақтап қалу үшін ол саудагерлерге өнімнің құнынан бір алтыдан артық пайда алуға тыйым салды және қажетті діни міндеттерді орындау үшін қымбат тауарларды сатудан сақтау үшін уақытша заңды өзгертуге дайын болды. Бір жағдайда ол адамдарды зияннан сақтау үшін діни талаптарды бұзуға рұқсат берді. Сэмюэл өзгелермен қарым-қатынасында өте қарапайым болды, ол өзінен білім алған әрбір адамды ашық құрметтеді. Ол өз пікірінде жақын тұрған жоқ, қателескенін мойындағаннан кейін дереу бас тартты. Ол барлық адамдарға мейірімділікпен қарады және: «Еврей болсын, мүшрік болсын, ешкімді алдауға рұқсат жоқ» деді. «Жаратушының алдында яһудилер мен мүшріктер арасында ешқандай айырмашылық жоқ, өйткені соңғылардың арасында да көптеген асыл және ізгі адамдар бар». Ол тіпті құл әйелдің қадір-қасиетіне де құрметпен қарау керектігін үйретті: құл тек қызметші ретінде беріледі, ал қожайынның оған қарапайымдықпен қарауына немесе құлдардың алдында жыныстық қатынасқа түсуіне құқығы жоқ. Бірде Сэмюэлден құл қыз алынып, ол күтпеген жерден ол үшін құнырау төлеп қайтарып алды. Ол оны босатуға міндетті деп ойлады, өйткені оны қайтарып алу үмітінен айырылған еді.

Samuel amplified and expanded earlier legal theories and originated many new legal maxims. He formulated the important halakhic principle that "the law of the kingdom is [binding] law. This principle made it a religious duty for the Jews to obey the laws of the country. Thus, although the Jews had their own civil courts, Samuel thought that the Persian law should be taken into account and that various Jewish regulations should be modified according to it. Due to his loyalty to the government and his friendship with the Sassanid king, Shapur I, Samuel was called Shabur Malka. Fürst and Rapoport refer, each differently, the name of Aryok, given to Samuel, to his close relations with the Neo Persians and their king. Older commentators explain this name without reference to such relations. As a man, Samuel was distinguished for his modesty, gentleness, and unselfishness, being always ready to subordinate his own interests to those of the community. He said: "A man may never exclude himself from the community, but must seek his welfare in that of society". He was known for being very precise with his words. He demanded seemly behavior from every one, saying that any improper conduct was punishable by law. One should help one's fellow man at the first signs of approaching difficulties, so as to prevent them, and not wait until he is in actual distress. and he declared that a loan taken from an orphan was not canceled in the Sabbatical year, even if no prozbul had been made out for it. He stored his grain until prices had risen, in order to sell it to the poor at the low prices of the harvest time. In order to save the people from being cheated he ordered the merchants never to take a profit of more than one sixth of the cost price, and he was ready even to temporarily modify the Law in order to prevent them from selling at a high price goods necessary for the fulfillment of a religious duty. In a certain case also he permitted the infraction of a religious prescription in order to keep people from harm. Samuel was very modest in his associations with others, openly honoring any one from whom he had gained any knowledge. He never obstinately insisted on his own opinion, but yielded as soon as he was convinced of being in error. He was friendly to all men, and declared: "It is forbidden to deceive any man, be he Jew or pagan". "Before the throne of the Creator there is no difference between Jews and pagans, since there are many noble and virtuous among the latter". He taught that the dignity of womanhood should be respected even in the slave: the slave is given to the master only as a servant, and the master has no right to treat her with condescension or to have marital relations in the presence of the slaves. Once, when a female slave had been taken away from Samuel and he had unexpectedly recovered her by paying a ransom, he felt obliged to liberate her because he had given up hope of recovering her.

Ағада

Мұғалімі Леви бен Сисидің үлгісімен, Самуил өзіне жеткен дәстүрлерді жинады. Оның "Танна дебей Шемуэль" деп аталатын "Бараито" жинағы Талмудта дұрыстығымен және сенімділігімен белгілі болды, бірақ ол Р. Хия мен Р. Хошаяның жинақтарындай құрметке ие болған жоқ. Самуил Мишнаны түсіндіруге, түсініксіз сөздерді нақтылай түсіндіруге және басқа дәстүрлерге сілтеме жасау арқылы үлкен үлес қосты. Дегенмен, оның ең маңызды еңбегі – жаңа теорияларды жариялауы және діни және азаматтық құқықтағы тәуелсіз шешімдері болды. Бірақ, діни заң саласында ол Рав сияқты авторитет емес еді, ал практикалық мәселелер Равтың пікіріне сүйене отырып шешілді. Азаматтық құқықта оның билігі Вавилонның ең жоғары билігі болды, тіпті оның шешімдері Равтың пікіріне қайшы болған жағдайларда да заңға айналды. Ол көптеген аурулардың себебін тазалықтың сақталмауына, ал басқаларын күнделікті өмір салтының бұзылуына байланысты деп есептеді. Ол көптеген ауруларды емдей алатынын айтты және әсіресе көзді емдеуде шебер болды; ол "Мар Самуилдің килурины [κολλύриον]" деп аталатын көз тамшысын ойлап тапты, бірақ ол таңертең көзді суық сумен, ал кешке қол мен аяқты жылы сумен жуу әлемдегі барлық көз тамшыларынан жақсы деп мәлімдеді. Самуил сонымен қатар жануарлардың бірнеше ауруын анықтады. Ол кейде қолтаңба ретінде пальма бұтағының суретін салды, бірақ бұл сол кездегі дәрігерлердің кәсіби белгісі болған болуы мүмкін. Самуил астрономияға ерекше қызығушылық танытты. Талмудтағы шашыраңқы сілтемелер оның астрономиядағы біліктілігін нақты анықтауға мүмкіндік бермейді; бірақ ол көптеген математикалық есептерді шеше білді және көптеген құбылыстарды түсіндіре білді. Ол былай деді: "Мен жұлдыздардың жолын Нехардияның көшелерінен де жақсы білсем де, кометалардың табиғатын немесе қозғалысын түсіндіре алмаймын". Самуил өзінің әріптестері мен шәкірттеріне оқыған күнтізбе ғылымымен айналысатын қолданбалы астрономияның бұл саласына ерекше назар аударды. Айды зерттеу арқылы ол Израильдегі айдың басталуын болжады және Диаспорада екі рет қасиетті күндерді тойлау қажеттілігін жоя аламын деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ, алты жылдық еврей күнтізбесін есептеп, оны Р. Йохананға, ізраилдік ұстаздардың басшысына, өзінің білімін дәлелдеу үшін жіберді. Ол күнтізбе ғылымымен таныс болғаны және айдың басталуын тәуелсіз анықтай алатыны үшін "Ярхина" немесе "Ярхинай" (Ивритше: שמואל ירחינאה; "йерах" = "ай") деп аталды. Крокмалдың айтуынша, Самуилдің тағы бір аты "Шоḳед" "астроном" дегенді білдіреді. Бірақ Хоффманның "Шоḳед" сөзі "күзеуші, жақсы білуші" дегенді білдіреді деген пікірі көбірек сенімді. Бұл есім Самуилге медициналық және астрономиялық зерттеулеріне қарамастан, ол Заңды оқуға берілгендігі үшін берілген деп айтылады.

Following the example of his teacher Levi ben Sisi, Samuel collected the traditions handed down to him. His collection of baraitot, called "Tanna debei Shemu'el" in the Talmud, was noted for its correctness and trustworthiness, although it was not held in such high esteem as were the collections of R. Hiyya and R. Hoshaiah. Samuel did much to elucidate the Mishnah, both by his textual explanations and by his precise paraphrasing of ambiguous expressions and his references to other traditions. He is chiefly important, however, because of his promulgation of new theories and his independent decisions both in ritual and in civil law. However, in the field of ritual law he was not considered as great an authority as his colleague Rav, and practical questions were always decided according to Rav's views as against those of Samuel. In civil law his authority was the highest in Babylon, and his decisions became law even when contrary to Rav's. He traced many diseases to lack of cleanliness, and others to disturbances of the regular mode of living. He claimed to possess cures for most diseases, and was especially skillful in treating the eye; he discovered an eye salve which was known as the "killurin [κολλύριον] of Mar Samuel," although he himself said that bathing the eyes with cold water in the morning and bathing hands and feet with warm water in the evening were better than all the eye salves in the world. Samuel discovered also a number of the diseases of animals. He sometimes drew the figure of a palm branch as his signature, although perhaps this was used by physicians generally at that time as a sign of their profession. Samuel had a special affinity for astronomy. From the scattered references in the Talmud it is impossible to determine exactly his proficiency in astronomy; but he knew how to solve many mathematics problems and how to explain many phenomena. He says himself: "Although I am as familiar with the courses of the stars as with the streets of Nehardea, I cannot explain the nature or the movements of the comets". Samuel devoted himself especially to that branch of applied astronomy that deals with calendric science, which he taught to his colleagues and pupils. His studies of the moon enabled him to predict the beginning of the month as it was determined in Israel, and he claimed to be able to remove the necessity of celebrating double holy days in the Diaspora. He also computed a Hebrew calendar for sixty years, which he subsequently sent to R. Yohanan, the head of the Israeli teachers, as a proof of his knowledge. He was called "Yarkhina'ah" or "Yarkhinai" (Hebrew: שמואל ירחינאה; "yerakh" = "month") because of this familiarity with calendric science and this ability to determine independently the beginning of the month. According to Krochmal "Shoḳed," another name given to Samuel, means "astronomer". But Hoffmann's view that "Shoḳed" means "the watchful, diligent one" is more likely correct. This name is said to have been given to Samuel because, despite his medical and astronomic studies, he devoted himself to the study of the Law.

Парсы сарайымен қарым-қатынастар

Мар Самуилдің парсы патшасына ықпалы арқасында яһудилерге көптеген жеңілдіктер берілді. Бірде Самуил өзінің халқына деген махаббатын парсы патшасына адалдығына және азаматтық міндеттерге қатысты қатаң ұстанымына бағындырды. Өйткені, парсылар Мазаканы басып алғанда, оларға қарсы тұрған 12 000 яһудиді өлтіргені туралы хабар келгенде, Самуил қайғы білдірмей өз ұстанымын сақтады. Оның Талмудта «мемлекеттік заң сақталуға тиіс» деген қағиданы қалыптастырғаны да таңғажайып. Раби Ицхак ХаЛеви Герцог бұл түсіндірмемен келіспейді. Біріншіден, Самуил осы мәселеде эмоцияларын емес, заңды көрсетуді ниеттенген. Екіншіден, Самуил Мәсіх заманы табиғи жолмен келеді деп сенген. Самуил патша Шапур I-нің Кир сияқты үшінші ғибадатхана дәуірін бастауға тағдырланғанын сенген болуы мүмкін. Сондықтан рим императоры Юлиан жағында соғысқан яһудилер жер аударуды ұзартады және оларға аза тұтуға болмайды. Бірақ ол халқына зор махаббатпен қарады және Яһуданың бұрынғы патшалығының естелігін адалдықпен сақтады. Бірде оның замандастарының бірі зәйтүн жапырақтарынан жасалған тәж кигенде, Самуил оған мына хабарды жіберді: «Иерусалим қирағанда тәж киген яһудидің басы оның мойнынан бөлінуге лайық». Самуил «Израильдің шетелдік патшалықтарға бағынуы тоқтатылғаннан басқа, осы дүние мен мәсіхтік дәуір арасында ешқандай айырмашылық болмайды» деп мәлімдеді.