Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Негидалдар (Нэгидал: элькан бэйэнин, elkan bayenin, "жергілікті халық"; Ланг ру, negidaltsy) – Ресейдегі Хабаровск өлкесінде, Амгун өзені бойында өмір сүретін ежелгі халық.
Negidals (Negidal: элькан бэйэнин, elkan bayenin, "local people"; Lang ru, negidaltsy) are an Indigenous ethnic group in the Khabarovsk Krai in Russia, who live along the Amgun River
КСРО ыдырағаннан кейін, 2001 жылғы халық санауы бойынша 52 украин азаматы өзін негидал деп атады. Олардың 31-і негидал тілін ана тілі деп көрсетсе, 11-і орыс тілінде сөйлейді, ал 9-ының ана тілі басқа тіл. Негидал тілінің екі диалектісі бар: Жоғарғы (Верховской) және қазіргі уақытта жоғалып бара жатқан Төменгі (Низовской) диалектілері. Диалектілік бөлініс, төменгі және жоғарғы негидалдардың субэтникалық бөлінісімен сәйкес келеді, екі топтың да жергілікті мәдени, дәстүрлі және тілдік ерекшеліктері бар. Негидал тілі құрып бара жатқан тілдердің қатарында саналады. 2017 жылғы зерттеуде Төменгі диалектті белсенді қолданушылар табылмады, ал Владимировкада тек бірнеше қарт адам ғана Жоғарғы негидал тілінде сөйлейді.
After the fall of the USSR, according to the 2001 census, 52 Ukrainian citizens identified themselves as Negidals. Of these, 31 declared Negidal as their native language, 11 are Russian speaking and for 9 the mother tongue is another language. Negidal has two dialects – Upper Negidal (Verkhovskoj) and the now seemingly extinct Lower Negidal (Nizovskoj); the dialectal division corresponds with the subethnic division into Lower and Upper Negidals, the two subgroups having local cultural, traditional, and linguistic differences. The Negidal language is considered an endangered language; a 2017 study failed to find any active speakers of the Lower dialect, with only a few elderly people actively speaking Upper Negidal in Vladimirovka.
Шығуы мен тарихы
Негид халқы темір дәуірінде Амгун алқабында қоныстанған эвенктерден тараған деп есептеледі. Басты тунгус этностық тобынан бөлініп, Охотск жағалауына жеткен соң, негидалдар географиялық тұрғыдан оқшауланды.
Negidal people are considered to descend from Evenks that settled in the Amgun basin during the Iron Age. After branching off from the main Tungusic ethnic family and reaching the Okhotsk Coast, Negidals were geographically isolated.
Дін
Негидалдар ресми түрде православиелік христиандар саналады, бірақ өздерінің анимистік сенімдерін және шаманизмін сақтап келді. Жоғарғы және Төменгі Негидалдардың екеуі де күйме жөтелді, ал Жоғарғы Негидалдар бұғы күймесінде де отырып, кейде бұғының үстінде отыратын. Қайық пен шаңғы – тағы екі дәстүрлі көлік құралы. Бұрын Негидалдар үлкен аңды сүйреу үшін травои (келчи деп аталатын) пайдаланған. Негидалдар дәстүрлі түрде жануарлардың терісінен киім мен аяқ киім жасап, қолмен жасалған тұрмыстық заттар (мысалы, тері жамылғылар немесе қайың қабығынан жасалған ыдыстар) шығаратын. Негидалдардың дәстүрлі киімдері балық, ителке терісі және иттің терісінен жасалған киім мен аяқ киімнен тұратын. Дәстүрлі киімге киіз (теченге, уекли), шалбар (хейки), аяқ киімнің түрлі-түрлі нұсқалары (онта) және бас киім (авун) кіретін. Негидалдардың тұрғын үйлері этностық топқа (Жоғарғы немесе Төменгі Негидалдар) және жыл мезгіліне байланысты өзгеріп отыратын. Дәстүр бойынша, Жоғарғы Негидалдар қыста бұғы терісімен жабылған үлкен, көшіп-қонып жүретін шатырларда (чум) тұратын. Көшпенді өмір салған Төменгі Негидалдардың қыстағы үйлері – бір қабырғасынан қамдар (пеш) бар үлкен қаңқа үйлер, ал жазғы үйлері – қайың қабығынан жасалған шағын екі қабатты шатырлар болатын. Аңшылар уақытша паналау үшін орманға үйлер салады. Негидалдар алғаш рет 18 ғасырдың соңында ағаш үйлерді пайдалана бастады. Еден қайың қабығынан тоқылған кілемшелермен жабылған. Үйдің ішінде ошақ (кейіннен орыстардан алынған пеш) және шырша бұтақтары мен жануарлардың терілерімен жабылған төсек-орындар орналасқан. Бұл төсек-орындар дастарқан ретінде де, демалуға арналған орын ретінде де қолданылды. Құралдар мен ыдыстар қабырғаға ілініп немесе бұрыштарға қойылатын. Негидалдар 19 ғасырдың соңында орыс шаруаларынан егіншілік тәжірибесін қабылдады; егіншілік советтік колхоздарда белсенді түрде енгізілді, бірақ Кеңес Одағы құлағаннан кейін көбінесе бақшалар түрінде сақталды.
Negidals are officially considered Orthodox Christians but preserved their own animistic beliefs and shamanism. Both Upper and Lower Negidals employed dog sleds; and the Upper Negidals also rode reindeer sleds, occasionally sitting on the backs of reindeer. Boats and skis are two other traditional means of transportation. In the past, Negidals employed travois (called kelchi), usually for dragging large prey. Negidals traditionally crafted clothing and footwear out of animal hides and fur and produced handmade household items (such as fur blankets or birch bark utensils). Negidal traditional garments consisted of clothing and footwear made out of fish and seal skin and dog hides. Traditional attire included robes (tetchennge, uykeli), leggings (heykii), different types of footwear (onta) and headwear (avun). Negidal housing vary depending on the sub ethnic group (Upper or Lower Negidals) and time of the year. Traditionally, Upper Negidals lived in large movable chum tents, that were covered with reindeer hides in the winter. Lower Negidals, who were more settled, had winter lodgings—large carcass houses with a kang along one of the walls—while summer lodgings were small gable roofed bark huts made from bark. Hunters built forest huts for temporary shelter. Log cabins first began to be used by the Negidal people in the late 18th century. The flooring was made out of birch bark mats. A hut consisted of a hearth (later a stove borrowed from the Russians) and beds, covered with conifer branches and animal hides. These beds served as both tables and resting places. Tools and utensils were hung on the walls or placed in corners. Negidals adapted farming from Russian settlers in the late 19th century; farming was actively introduced in Soviet kolkhozes, but after the fall of the Soviet Union, it remained mostly in the form of gardens.