Кіріспе
Америка Құрама Штаттары үкіметі салған сауда шектеулері
Америка Құрама Штаттарының санкциялары – АҚШ-тың сыртқы саясатына немесе ұлттық қауіпсіздік мақсаттарына қайшы келетін іс-әрекеттерге барып, жеке тұлғаларға, ұйымдарға және мемлекеттік аумақтарға қатысты салынған қаржылық және сауда шектеулері. Қаржылық санкцияларды негізінен АҚШ Қазынашылық департаментінің Шетелдік активтерді бақылау кеңсесі (OFAC) басқарады, ал экспорттық бақылауды негізінен АҚШ Сауда министрлігінің Өнеркәсіп және қауіпсіздік бюросы (BIS) басқарады. Санкцияланған тараптарға қатысты шектеулер санкцияның себебіне және санкциялық шаралардың заңдық негізіне байланысты түрлі деңгейде болуы мүмкін. Қазіргі таңда Куба, Иран, Солтүстік Корея, Ресей, Сирия және Украинаның кейбір даулы аймақтарына қатысты толыққанды санкциялар қолданылуда, бұл АҚШ азаматтары мен осы аймақтар арасындағы барлық сауда және қаржылық операцияларды күрт шектейді. Бағытталған санкциялар – бүкіл елге емес, АҚШ-тың сыртқы саясатына немесе ұлттық қауіпсіздік мақсаттарына қарсы әрекеттерге қатысатын нақты жеке тұлғаларға немесе ұйымдарға бағытталған. АҚШ сондай-ақ «екіншілік санкцияларды» қолданады, яғни АҚШ санкциялық заңнамасын бұза отырып, санкцияланған тараптармен мәміле жасаған АҚШ емес, басқа мемлекеттің азаматына санкция салу қаупі туындайды, тіпті егер мәміледе АҚШ-пен байланыс болмаса да. 1990 жылдардан бері Америка Құрама Штаттары әлемдегі барлық санкциялардың үштен екісін енгізді. Әлемнің әртүрлі елдеріне қарсы АҚШ-тың бір жақты санкцияларын түрлі сарапшылар сынап бағалады.
Мақсатты тұлғалар
АҚШ азаматтарымен іскерлік байланыс жасауға тыйым салынған елдердің нақты тізімін ұстамайды, себебі АҚШ-тың санкциялар бағдарламасы санкциялар бағдарламасына қарай ауқымымен өзгереді. Санкциялардың кейбір бағдарламалары кең ауқымды болып, толық юрисдикцияны ("толық санкцияланған юрисдикциялар") нысанаға алғанымен, көпшілігі "бағытталған" санкциялар болып табылады және нақты мекемелерге, жеке тұлғаларға немесе экономикалық секторларға бағытталған. Шектеулердің сипатына байланысты АҚШ санкциялары әртүрлі атқарушы ведомстволар, әдетте Қаржы министрлігі (OFAC) немесе Сауда министрлігі (BIS) арқылы жарияланып, іске асырылады, кейде Мемлекеттік, Қорғаныс немесе Энергетика министрліктерімен бірлесіп.
Соғыс мақсатты пайдалану/пайдаланушы ережесі
АҚШ үкіметі сонымен қатар қорғаныс тауарларының кеңейтілген анықтамасына қатаң шектеулер қояды, оның ішінде белгілі бір елдерге әскери тауарларды қолдану, орнату, күту, жөндеу, қайта жаңарту, жаңғырту, әзірлеу немесе өндіруге "қолдайтын немесе үлес қосатын" АҚШ-та шығарылған кез келген тауардың экспортына тыйым салады. Осы елдерге сондай-ақ, нақты елдердің "әскери соңғы пайдаланушыларына" экспортталатын белгілі бір тауарларға қосымша лицензия талаптары да қолданылады, онда "әскери соңғы пайдалануды қолдайтын немесе оған ықпал ететін" ұлттық қарулы күштері, ұлттық полициясы, ұлттық барлау қызметтері және кез келген адамдар кіреді.
Ресей/Беларусь ЕО МДБ ережесі
Ресей мен Беларусь әскери мақсаттағы қолданылу/пайдаланушы ережесімен бірдей шектеулерге жатады, оның ауқымы кеңейтілген, және АҚШ-та жасалған бағдарламалық қамтамасыз ету немесе технология қолданылып, не АҚШ-та өндірілген зауыттарда немесе негізгі бөліктері АҚШ өнімі болып табылатын шетелде жасалған тауарларды қамтиды.
Бұрынғы санкциялар
Саясат. Сипаттама. АҚШ үкіметі Бурундидегі бейбітшілікке, қауіпсіздікке немесе тұрақтылыққа қатер төндіретін адамдар деп санайтындар. 2021 жылдың 18 қарашасында санкциялар күштен шығарылды.
АҚШ санкцияларының әсері
1990 жылдан бері АҚШ-тың санкцияларды қолдануы едәуір артты, ал 1998 жылдан бастап АҚШ 20-дан астам елге экономикалық санкциялар салды. Санкция салынған елдегі адамдар үкіметтің елді басқару қабілетіне сенімсіздік білдіргенде және олар үшін мүмкіндіктер пайда болғанда тұрақсыздық туындайды. Рави Абделалдың сөзіне сүйенсек, екіншілік санкциялар көбінесе АҚШ пен Еуропа арасындағы келіспеушіліктерге себеп болады, себебі олар Еуропалық Одақтың (ЕО) ішкі істеріне және мүдделеріне АҚШ-тың араласуын көрсетеді. Абделал, Дональд Трамп АҚШ президенті болғаннан бастап, санкциялар Вашингтонның тікелей қалаулары мен еркіндігінің көрінісі ретінде және АҚШ-тың экономикалық соғысының құралы ретінде қарастырылып, ЕО сияқты дәстүрлі одақтастарын наразылыққа итергенін айтты.
Тиімділік
АҚШ-тың сыртқы саясатының құралы ретінде экономикалық ықпал етудің кеңеюі оның тиімділігі және нәтижелігі туралы пікірталас тудырды. Рави Абделалдың сөзінше, санкциялар салқын соғыстан кейінгі кезеңде АҚШ және басқа батыс елдерінің мемлекеттік басқару құралының басты бөлігіне айналған. Абделал былай деді: «Дипломатия жеткіліксіз болғанда, ал әскери күш қолдану тым қымбат болғанда санкциялар тиімді». Британдық дипломат Джереми Гринсток санкциялар танымал екенін айтты, себебі «егер үкіметке қысым көрсеткіңіз келсе, сөздер мен әскери әрекет арасында жасауға басқа амал жоқ». Бұрынғы ЦРУ директорының орынбасары Дэвид Коэн: «Дегенмен, санкциялардың мақсаты билік режимін өзгерту болса, мәжбүрлеу санкцияларының логикасы қолданылмайды. Адамдар биліктен бас тартудың құны санкциялардың жеңілдетуінен әрқашан артық болғандықтан, санкцияланған мемлекет билік режимін өзгерту туралы талапқа келісе алмайды», - деп жазды. Халықаралық қатынастар саласындағы көптеген зерттеулер санкциялардың санкцияланған елдердің үкіметтерін құлатуға немесе олардың талаптарды қабылдауына ешқашан әкелмейтінін көрсетеді. Көбінесе экономикалық санкциялардың салдары санкцияланған елдегі билік элитасының бекінуі болады. Экономистер Хюфбауэр, Шотт және Эллиот саясаткерлер санкциялардың тиімділігіне үлкен үміт артатынын, бірақ экономикалық қиындықтар мен саяси өзгеріске ұмтылыс арасында нашар байланыс бар екенін айтады. Грисвольд санкциялар санкцияланған елдердің саяси мінез-құлқын өзгерте алмағандықтан сыртқы саясаттың сәтсіздігіне ұшырағанын жазды; сонымен қатар, олар американдық компанияларды экономикалық мүмкіндіктерден айырды және санкцияланған елдердегі ең әлсіз адамдарға зиян келтірді.
Ресейге қарсы санкциялардың тиімділігі
АҚШ Украинаға Ресейдің басып кіргенінен кейін Ресейге санкциялар салды. Азия елдері, негізінен Қытай мен Үндістан, Ресейдің мұнайы мен газының көлемін арттырып алды. 1997 жылы Америкалық Дүниежүзілік денсаулық сақтау қауымдастығы АҚШ-тың Кубаға қарсы эмбаргосы нашар тамақтануға, нашар су көзіне және дәрі-дәрмектер мен басқа да медициналық құралдарға қол жеткізе алмауға себеп болғанын мәлімдеді; олар «гуманитарлық апаттың алдын алу тек Куба үкіметінің барлық азаматтарына алғашқы және профилактикалық медицинаны жеткізуге бағытталған денсаулық сақтау жүйесіне жоғары деңгейде бюджеттік қолдау көрсетуінің арқасында ғана мүмкін болды» деген қорытындыға келді. Экономист Хелен Яффе АҚШ-тың Венесуэлаға қарсы санкциялары дәрі-дәрмек пен медициналық жабдықтарды импорттау қиындықтарынан 100 000 адамның өліміне әкелді деп бағалайды.
АҚШ-тың экономикалық ажырауы
Абделалдың пікірінше, АҚШ-тың өзінің ішкі экономикасына салған санкциялары дерлік еш шығынға түспейді, бірақ оларды тым көп пайдалану ұзақ мерзімде қымбатқа соғуы мүмкін. Абделалдың айтуынша, ең үлкен қауіп – АҚШ-тың бірте-бірте оқшаулануы және әртүрлі қаржылық және экономикалық күштерге ие көп полюсті әлемде АҚШ-тың ықпалының үздіксіз төмендеуі. Абделал сондай-ақ АҚШ пен Еуропа санкциялардың мәні бойынша үлкен келісімде екенін, бірақ оларды іске асыруда келіспейтінін айтты. Басты мәселе – АҚШ долларымен кез келген сауданы тыйымдайтын және АҚШ санкцияларына алынған елдермен, жеке тұлғалармен және ұйымдармен сауда жасауға кедерес келтіретін, сондай-ақ «экстерриториялық санкциялар» деп те аталатын екінші деңгейдегі санкциялар. Бірінші деңгейдегі санкциялар АҚШ компанияларының, мекемелерінің және азаматтарының санкцияларға ұшыраған елдермен немесе ұйымдармен бизнес жасауын шектейді. Абделалдың сөзіне сүйенсек, екінші деңгейдегі санкциялар көбінесе АҚШ пен Еуропаны бөліп тұрады, себебі олар ЕО ішкі ісіне және мүдделеріне АҚШ-тың араласуын көрсетеді. Екінші деңгейдегі санкцияларды қолданудың артуы оларды ЕО-да ұлттық және ЕО егемендігін бұзу, сондай-ақ ЕО-ның тәуелсіз шешім қабылдау құқығына қол сұғу ретінде қарауға алып келеді. Иран мен Ресейге қатысты екінші деңгейдегі санкциялар осы шиеленістің ортасында тұр және АҚШ пен Еуропаның саяси мақсаттарынан алшақтаудың негізгі құралына айналды. 2019 жылы АҚШ Мемлекеттік департаменті Кубаға қарсы санкциялар елді желілік жабуға қосуда қиындықтар туғызғаны туралы американдық телекоммуникация провайдерлері мен телекомпаниялардан шағымдар алғанын хабарлады.
Долларсыздануға бағытталған шаралар
Бизнес-саясаттанудан зейнеткерліктегі академик Тим Бил АҚШ-тың қаржылық санкцияларды енгізуінің доллардан бас тарту күш-жігерін арттыратын фактор екенін айтады, себебі оған Ресей ұсынған Қаржылық хабарламаларды беру жүйесі (SPFS), Қытай қолдаған Шекарааралық банктер аралық төлем жүйесі (CIPS) және АҚШ-тың Иранмен жасасқан Біртұтас жан-жақты іс-қимыл жоспарынан (JCPOA) шыққаннан кейін құрылған Сауда алмасуын қолдауға арналған Еуропалық құрал (INSTEX) сияқты шаралар жауап ретінде келді. Тарихшы Ренате Брайдентал: "АҚШ санкциялық саясатының ең ауыр салдары – доллардың гегемониясына қарсы күрес күшейіп келеді" деп жазды. Брайдентал санкция салынған елдермен сауда жасау үшін жергілікті валюталарды қолдануды, сондай-ақ Ресей мен Қытайдың валюталарын алтынмен қамтамасыз етуді арттыруға жасаған әрекеттерін атап көрсетті.