Кіріспе

Маркус Ястроу (5 маусым 1829 жылы туған, 13 қазан 1903 жылы қайтыс болған) – неміс тегі бойынша американдық талмуд ғалымы және раввин. Ол Таргумдар, Талмуд Бабли, Талмуд Йерушальми және Мидраш әдебиетінің толық және жан-жақты сөздігін жазғандығымен әйгілі. Ястроу Пруссияның Позен ұлы княздығындағы Рогасен қаласында дүниеге келген. Раббилік сана (семиха), философия докторы (Ph.D.) және әдебиет докторы (D.Litt.) дәрежелерін алғаннан кейін, 1866 жылы 37 жасында Филадельфиядағы Родеф Шалом православие қауымының раввині болды. 1886 жылы ол өзінің ең маңызды еңбегі – «Таргумдар, Талмуд Бабли, Талмуд Йерушальми және Мидраш әдебиетінің сөздігін» кітапшалар түрінде жариялай бастады. Бұл еңбек 1903 жылы екі томдық болып толыққанда басылып шықты және содан бері Талмудты зерттеушілер үшін маңызды көздердің біріне айналды. Осы еңбектің кіріспесінде Ястроу Талмуд әдебиетіндегі түсініксіз терминдердің көпшілігі грек тілінен алынғанын айтқан лингвистикалық және этимологиялық ғалымдарды қатаң сынады. Ястроу еврей-вавилондық арамей тіліне грек тілінің ықпалы минималды болды деп санды, ал көптеген түсініксіз терминдерді еврей тіліне тбайланыстыру оңай екенін айтты. Сондай-ақ, Ястроу «Иудей энциклопедиясында» Талмудқа қатысты мақалалардың көп бөлігін жазды.

Өмірбаян

Маркус Джастроу Абрахам Джастроу мен Йетта (Генриетта) Роллдің бесінші баласы болды. 1840 жылға дейін жеке оқытылды. 1844 жылы Позендегі Фридрих Вильгельм гимназиясының үшінші сыныбына қабылданды және 1852 жылы бітірді. Одан кейін ол Галле қаласына барып, 1855 жылы философия докторы ғылымын қорғады. Осы аралықта еврей ғылымдарын оқуын жалғастырды және 1853 жылы, 24 жасында, Рогасендегі раввин Мұса Фельхенфельдтен, ал кейін 1857 жылы Дрездендегі раввин Вольф Ландаудан семиха алды. Джастроу қысқа мерзімге Берлиндегі православиелік еврей мектептерінде сабақ берді, бірінші Дэвид Розеннің мектебінде, содан кейін Майкл Сакстың мектебінде.

Польша революциясына қосылады

1858 жылы Генрих Грацтың ұсынысымен Ястроу Варшавадағы жетекші ортодоксал қауымға, Даниловицкова көшесіндегі жеке «неміс синагогасына» раввин ретінде көшті және поляк тілін және Польшадағы жағдайды зерттеуге кірісті. 1861 жылдың 27 ақпанына қарай Польшадағы ұлттық сезім осы деңгейге жетті, үкімет әскерді шақыруға мәжбүр болды; Варшавадағы Краковское Предмистеде бес адам қаза тапты, олардың жерленуі мен еске алу рәсімі патриоттық демонстрацияға айналды, алғаш рет Польшадағы еврейлер қауым ретінде оған қатысты. Шаббат күні болғанына қарамастан, үш раввин, оның ішінде Ястроу, жерлеу процессиясына қосылды; оның синагогасындағы еске алу рәсімінде, сондай-ақ сенбі күні, Ястроу өзінің алғашқы поляк тіліндегі уағызын оқыды, ол осындай зор ықылас тудырды, демалыс күні оның тыңдаушылары қайта жиналып, оның диктантын жазып алды. Цензураны айналып өтіп, бір апта ішінде он мың қолжазба таратылды. Бұл сол кезде даулы болғанымен, поляк тілінде уағыз айту ортодоксал яһудилердің ешқандай тыйымдарын бұзбайды, сондай-ақ, демалыс күні аяқпен жерлеу процессиясына қатысу да бұзбайды. Бүгінде көптеген ортодоксал раввиндер өздерінің жергілікті тілдерінде лекция оқиды. Әр түрлі сылтаулармен үш раввин тұтқындалды (10 қараша 1861 ж.) және Варшава цитаделіне қамалды. 23 күн бойы Ястроу жеке камерада ұсталды; 72 күн бойы ол Доу Бер Мейзельспен бірге камерада болды. 1862 жылдың 12 ақпанында ол пруссиялық азамат болғандықтан, шекарадан тысқары жерге жіберілді. Түрмеде отырған кезде, оған еврейлердің польшалық христиандарға қатысты, үкіметке қарсылығына байланысты үш сұраққа жазбаша жауап беру талап етілді.

Варшаваға оралады

Денсаулығы нашарлаған Ястроу 1862 жылдың көктемін және жазын отбасымен Бреслауда, Берлинде және Дрезденде өткізді; күзде ол Мангеймдегі еврей қауымынан шақыруды қабылдады. Бірнеше аптадан кейін, 1862 жылдың қарашасында, оны қуу туралы бұйрық күшін жойды, бұл Варшавадағы қауым (ол Мангеймге барғанға дейін оның жалақысын төлей берген) мен Мангейм қауымы арасында пікір қақтығысына әкелді; Ястроудың өтініші бойынша Мангейм қауымы оны қызметтен босатты. Варшаваға оралғаннан кейін бірнеше ай өткен соң (1863 жылдың қаңтарында) революция басталды. Оның жүріп жатқан кезінде, және Ястроу саяхаттап жүргенде, оның прус паспорты жойылды, және ол Варшаваға қайтуға рұқсат алмады. Оның Польшадағы әдеби еңбектері: Die Lage der Juden in Polen (анонимді; Гамбург, 1859); Kazania Polskie, поляк тіліндегі уағыздар жинағы (Позен, 1863); Die Vorläufer des Polnischen Aufstandes (анонимді; Гамбург, 1864). Ол "Beleuchtung eines Ministeriellen Gutachtens" (Гамбург, 1859 [?]) еңбегінің жазылуына үлкен үлес қосты. 1864 жылдың шілдесінде Ястроу Вормс қаласына аудандық раввин болып шақырылды, және ол онда "Vier Jahrhunderte aus der Gesch. der Juden von der Zerstörung des Ersten Tempels bis zur Makkabäischen Tempelweihe" (Ең алғашқы ғибадатхананың қирауынан бастап Маккабейлік ғибадатхананың қайта жаралуына дейін) атты еңбегін жазды (Гейдельберг, 1865).

Америкалық еврейлердің СПИД ұйымы

1866 жылдың күзінде ол Филадельфияға ашкеназдық қауымның раввині ретінде келді. Өмірінің соңына дейін осы қауыммен байланыста болды, 1892 жылға дейін белсенді қызмет етті және еврей қауымының мүдделерін қорғады. Сол кездегі басты мәселе – ұйымдастыру еді, оны шығыста православиелік Исаак Лизер, ал батыста реформатор Исаак Майер Уайз қолға алды. Бұл мәселе жоғары білім беру, өкілдік және діни рәсімдерді реттеуге қатысты, ал Джастроудың тұлғасы оның шешілуіне ықпал етті. 1867 жылдың қазанында Филадельфияда Исаак Лизердің күш-жігері арқасында АҚШ-тағы алғашқы раввиндік колледж – Маймонид колледжі ашылды, онда Джастроу діни философия және еврей тарихы кафедрасын басқарды, кейіннен экзегетика кафедрасын да оқыды. Колледж төрт жылдан кейін жабыла салғанша ол оның қызметінде болды. Ол Азаматтық және діни құқықтар жөніндегі делегаттар кеңесін ұйымдастыру жоспарын және оның қолдауымен құрылған Еврей баспа қоғамын (1873) қолдады. Алайда, 1867-1871 жылдар аралығында оның басты қызметі 1869 және 1871 жылдардағы раввиндер конференциясының қаулыларында көрініс тапқан бағыттарға қарсы күреске бағытталды. Оның оларға қарсылығы "The Hebrew Leader" және "The Jewish Times" газеттерінде жарияланған бірқатар polemikalyқ мақалаларда көрінді. Сол кезеңде ол Балтимордың жетекші раввині Бенджамин Сзольдпен бірге оның сидурын (Seder Abodat Yisrael) және Хирш Эдельманның үй сидурын, "Hegyon Leb" немесе "Landshuth's Prayer Book" қайта қарауға және сол сидурларды ағылшын тіліне аударуға қатысты. Өз қауымында Джастроудың ықпалы нығаюына және өсуіне көмектесті; еврей қауымында ол қоғамдарды құруға және қайта ұйымдастыруға қатысты. 1876 жылы Джастроу ауыр сырқатқа шалдықты, бірнеше жыл бойы денсаулығының нашарлауына байланысты қоғамдық қызметі шектелді, сондықтан ол Еуропаның оңтүстігіне баруға мәжбүр болды. Осы уақыт аралығында ол өзінің "Таргум сөздігі", "Бабли және Ерушальми Талмуды" және "Мидраш әдебиеті" (Лондон және Нью-Йорк, 1886–1903) атты үлкен еңбегінің жоспарларын толық жетілдірді. Сөздік қолжазба түрінде аяқталуға жақын болғанда (1895), Американың Еврей баспа қоғамы Киелі кітапты ағылшын тіліне жаңадан аудару жұмысын бастауға дайын болды, ал Джастроу бас редактор болып тағайындалды. Өлген кезде ол Киелі кітаптың жартысынан астам кітабын қайта қараған болатын. Осы екі үлкен жобадан басқа, ол Еврей баспа қоғамының Баспа комитетінің мүшесі болды және "The Jewish Encyclopedia" журналында Талмуд бөлімінің редакторы ретінде жұмыс істеді. Ол еврей министрлер қауымдастығының іс-шараларына белсене қатысты, Париждегі Alliance Israélite Universelle орталық кеңесінде орын алды, Мекице Нирдамим комитетінің мүшесі болды, Америка сионистер федерациясының вице-президенттерінің бірі болды және орыс иммигранттарының материалдық және рухани қажеттіліктерін жеңілдетуде белсенділік танытты. Джастроу бастапқыда қауымының Америкалық еврей қауымдарының реформалық одағына қосылуына рұқсат берді. 1885 жылы реформалық қозғалыс радикалды "Питтсбург платформасы" айналасында біріккеннен кейін, Джастроу сол кездегі көптеген раввиндермен бірге қауымының мүшелігін алып тастады. 1886 жылы ол православие одағының негізін қалаушы раввин Генри Перера Мендеспен бірге раввин Сабато Морайсқа Американың еврей теологиялық семинариясын құруға көмектесті. Тек 1913 жылы, Джастроу қайтыс болғаннан кейін он жыл өткен соң, мектептің келесі буыны мектептің православиелік қағидаларын өзгертті, содан консервативті иудаизм пайда болды. Ол 1892 жылдың қыркүйегінде реформашы Генри Берковицтің пайдасына қауымынан қуылды. Джастроу бұл шешімді радикалды реформалардың кең таралуына және қауымның либералды синагогалармен мүшелікке бәсекелесуге деген ықыласына байланысты деп түсіндірді. Ол өзінің қоштасу сөзінде қауымдағыларды сөгіп: "Егер біреу Израиль дінінің ұрпақтан ұрпаққа жеткен қағидаларымен келіспесе, онда ол еврей ілімдерін жариялау үшін құрылған еврей мінберінен орын алуға құқылы емес", - деді. Ол белгілі бір реформалардың енгізілуіне кедергі келтіруге бірнеше рет тырысты, соның ішінде қоғамдық баспасөзде мақалалар жариялады. 1894 жылы Басқарма оған қауымда жік салатын мақалаларды жарияламауды сұрап хат жазды. Ол 1903 жылы Филадельфиядағы Германтаун қаласында Шмини Атзерет еврей мейрамында қайтыс болды. 1900 жылы Пенсильвания университеті оған әдебиет докторы дәрежесін берді. Жоғарыда аталған журналдардан басқа, оның мақалалары "Revue des Études Juives"; Франкельдің "Monatsschrift"; Берлиннің "Magazin für die Wissenschaft des Judenthums"; "Sippurim"; "Journal of Biblical Literature"; "Hebraica"; "Жас Израиль"; "Ливан"; "Jewish Record"; "Jewish Messenger"; "American Hebrew"; "Jewish Exponent" және т.б. жарияланды.

Діни көзқарастар

Бенджамин Шзольд пен Фредерик де Сола Мендеспен қатар, Маркус Джастроуды еврей тарихшысы Джейкоб Радер Маркус американдық реформаның оң қанатында болған деп сипаттады. Питтсбург платформасына қарсы болғанымен, ол Родеф Шалом қауымына орган орнатуға мүмкіндік берді.

Жеке өмір

Джастроу Джозеф Джастроу, Моррис Джастроу кіші, Элис Джастроу, Энни Джастроу және Нелли Джастроудың әкесі болды. Классикалық археолог Елизавета Джастроу оның қызының қызы (немере қызы) болды.