Кіріспе

Дағыстандағы этникалық топ, Ресей.

Лактар (өз атауы: Лак, [Lək]) – Солтүстік Кавказдағы Дағыстанның ішкі аймағы Лакьяда тұратын Солтүстік-Шығыс Кавказ этносы. Олар лак тілінде сөйлейді. Лактар тарихи түрде Дағыстанның Лакский және Кулинский аудандарында мекендеген. Бұл этномәдени аймақ Лакья деп белгілі. Әлемде шамамен 200 мың лак бар.

Этноним

"Лак" сөзі – Лак халқының өзін-өзі атауы: "zhu Lak buru" – біз Лактармыз; "zhu Lakral khalq buru" – біз Лак халқымыз; "Laktal" – Лактар; "Lakssa" – Лактар, Лак адамы; "Lakkuchu" – Лактардың адамы; "Lakku maz" – Лак тілі; "Lakkuy" – Лактар елі; "Lakral kanu" – Лак жері; "Lakral kanu" – Лак ауданы; "Lakku bilayat" – Лак елі; "Lakral pachchahlug" – Лак мемлекеті. Лактар "Лак" атауын өз этнонимі және жер аты ретінде қолданады. П. К. Услар (1864) Гази Кумух тұрғындарының "Лак" деген өзін-өзі атауын қолдануы туралы хабарлаған: "Lakkuchu, Lakkuchunal, көпше түрі Лак, иелік жалғауы Lakral – Казикумух адамы; Лак – бүкіл елдің аты; ta uri Lakkuy – ол Казикумухта тұрады; ta nai uri Lakkuya – ол Казикумухтан келген; ta Lakku mazray galga ti uri – ол Лак тілінде сөйлейді; Lakku adat – Казикумух әдет-ғұрыптары; Lakral kanu – Казикумух, яғни Лак халқының жері". Орыс армиясының генералдары және тарихшылары А. В. Комаров (1869) және Н. Ф. Дубровин (1871) Кавказ тарихы мен этнографиясы туралы жазған еңбектерінде Гази Кумух тұрғындарының өзін-өзі "Лак" деп атағанын, оларды "Лаки" (Лактар) деп атағанын айтқан. 1886 жылғы Дағстан облысының халық санағында Казикумух округінің тұрғындары "Лаки" (орысша "Лаки") деп тіркелген. 1895 жылғы Дағстан облысының картасында, тарихшы және этнограф Е. И. Козубский жасаған картада Казикумух округінің тұрғындары "Лаки" деп көрсетілген. Кеңес және орыс ғалымы, филолог, тіл білгірі, ирантанушы және этимолог В. И. Абаевтың пікірінше, "лак" деген өзіндік атау "лаг" терминімен байланысты, себебі Кавказ халықтары осылайша "құлға" айтқан. Лактардың бұрынғы өзіндік атауы – Құмұқ. Кеңес және орыс ономатологы (атаутанушы), филолог және топонимист Р. А. Агеева былай жазады: "Лактардың өзін-өзі атауы ретінде "лаки" терминін қолдану – екіншілік құбылыс. Көршілес тілдердің бірқатарында Лактардың көне өзіндік атауы сақталған: гумук, гумек, кумук және т.б."

Тарих

Құмұқ тарихи тұрғыдан Лак халқының билеушілерінің ордасы болған бекініс қаласы. Құмұқ – Лакьяның ежелгі астанасы. Лактардың тарихын бірнеше кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезең – Ануширван дәуірі, ол Құмұқ есімді билеушіні тағайындаған. 6 ғасырда Құмұқ Дағыстан таулы аймағындағы маңызды саяси орталықтардың бірі болды. Екінші кезең – 8 ғасырда Лактардың билеушілері ретінде алғаш айтылған Құмұқ шамхалдарының дәуірі. 13 ғасырда Құмұқ шамхалдары ислам дінін қабылдады және Лакья ислам мемлекетіне айналды. 15 ғасырда Құмұқ Дағыстанның басты ислами және саяси орталығы болды. Үшінші кезең – Парсы, Ресей және Түркияның отаршылдық саясатына қарсы тұрған Құмұқ хандарының дәуірі.

Дін

Лактардың көпшілігі сунниттік исламға (Шафии мектебіне) сенеді. Сунниттік ислам топтық біріктіруді қолдайды; олардың мүшелері бір-біріне жұмыс және тұрғын үй табуға, некелерін жасауға, калым төлеуге, жерлеу қоғамдарын ұйымдастыруға, дау-жанжалдарды шешуге және басқа да көмек көрсетеді. Лак халқының алғашқы мешіті 777-778 жылдары Құмұқта салынған. Тарихшы А.В. Комаров (1869) былай деп жазды: "Лакилер, әсіресе олардың бас ауылы Гумүк тұрғындары, Ислам дінін қабылдаған алғашқы Дағыстан тайпаларының қатарында болды. Абу Муселимнің өзі 777 жылы Гумүкке барып, мешіттегі жазуда көрсетілгендей, мешіт салған". Құмұх шамхалдары 13 ғасырдың соңында Ислам дінін қабылдады. 14 ғасырда Құмұх гази орталығына айналып, Гази Құмұх деп аталды. 15 ғасырда шамхалдар Дағыстанда Ислам дінін таратуда маңызды рөл атқарды.

Антропология

Профессор А.Г. Гаджиевтің айтуынша, лак халқы Солтүстік Кавказ нәсіліне жатады: "1961 жылы жасаған зерттеулеріміз Дагестандағы Кавказ нәсілінің (Солтүстік Кавказ нәсілінің) ареалын анықтауға көмектесті. Осы мақалада Кавказ нәсіліне жататын топтар батыс нұсқасына жатады. Бұл – Андо-Цунти халқы, аварлардың көп бөлігі, лактар және даргиндер. Пигментация ерекшеліктері бойынша, бірақ бет пішінінің өлшемдері бойынша емес, рутулдар оларға жақын."

Экономика

Лақ жері таулы және өте құрғақ болғандықтан, дәстүрлі экономикада егіншілік екінші орында тұрды. Таулы аймақтарда экономиканың негізін қой мен ешкі шаруашылығы, сондай-ақ жылқы, мүйізді мал және есек өсіру құрады. Ет және сүт өнімдері лақтың тағамының маңызды бөлігі болды, бірақ олар арпа, бұршақ, бидай және картоп та екті. Мал шаруашылығымен көбінесе еркектер, ал егіншілікпен әйелдер айналысты. Лақ жерінде орман болған жоқ, сондықтан құрылыс және отын үшін ағаш тапшы еді. Бидай, жеміс-жидектер мен көкөністер төменгі жазықтарда, әсіресе Солтүстік Дагестанның жаңа лақ аймақтарында өсірілді. Көшпенді мал өсіру салдарынан, жылдың бірнеше айында еркектер мал жаю үшін жазыққа көшіп, басқа дагестандық халықтарымен қарым-қатынасқа түсті. Басқа дағстандық тау тұрғындары да құмықтардың жерінде лақтың қойларын жайылымға шығарды. Сондықтан көптеген лақ еркектері бірнеше тіл білді. Көптеген ауылдар қолөнерге маманданған. Құмұх – зергерлер мен мыс шеберлерімен, Кая – саудагерлері мен базарларымен, Унчукатл – ершік және жекпе-жек жасаушыларымен, Убра – тас қалаушылар мен қалайы шеберлерімен, Кума – қант жасаушыларымен, Шовкра – аяқ киім тігушілермен, Цовкра – акробаттармен, ал Балкар – керамика және құмыра жасаушыларымен атақты болды. Лақ әйелдері де кілем тоқу, иіру, мата жасау және керамика сияқты үй шаруашылығымен айналысты, ал еркектер былғары өңдеу және құрал жасаумен шұғылданды. Осы дәстүрлердің көптегені Кеңес кезеңінде де сақталды, себебі лақ жерін оңай дамытуға болмады, олар шалқарыңқы және ресурстары аз болды. Бүгінгі күні де аймақта мата және киім, былғары өңдеу және аяқ киім жасау, сондай-ақ ет, ірімшік және май өндірісі басым сала болып табылады. Көптеген лақтар жұмыс табу үшін Дагестанның басқа аймақтарына (әсіресе қалаларға) және айналасындағы жерлерге көшіп барады. Дәстүрлі көшпенді мал шаруашылығында лақ еркектері мен малдары қауіпті тау жолдарынан өтіп, өзендерді кешіп өтетін болса, қазір малдар жүк көлігімен жазыққа, қысқы жайылымдарға жеткізіліп, көктемде қайта оралады. Дәстүр бойынша, үлкен отбасылар шектеулі ауыл шаруашылығы жерлерін, жайылымдарды және мал басын ортақ пайдаланатын және жеке меншік туралы күшті сезімге ие болмаған. Дегенмен, лақтар кеңестік ұжымдастыру саясатына қарсылық көрсетті.

Туыстық қатынас

Дәстүр бойынша лақтар, Дағыстанның жоғары таулы аймақтарының көп бөлігі сияқты, патриархалдық тухумдарда (кландық бірліктерде) өмір сүрді. Бұл тухумдар ортақ ата-тегі бар, қазір қайтыс болған немесе әлі тірі жүрген үлкен, кеңейтілген отбасынан құралған. Барлық мүшелердің әкесінің аты бірдей болды және барлық мүлік кланға бірлесіп тиесілі болды; шешім қабылдау аға патриархтың немесе ересек ер адамдардың жауапкершілігінде болды. Клан мүшелері жұмыста және отбасылық мәселелерде бір-біріне көмектесуге, сондай-ақ әдет-ғұрыптар бойынша белгіленгендей, қан ортасындағы есеп айысуларда (вендетталарда) ұжымдық жауапкершілікті алуға міндетті болды. Тухумдағы жақын туыстар kk'ul деп аталады, олар бір-бірін usursu (туыс) деп шақырады. Бүгінде модернизация мен үздіксіз эмиграция тухумдардың маңыздылығын азайтуда.

Неке

Некелер дәстүрлі түрде болашақ жұбайлардың отбасыларымен ұйымдастырылатын, шешім қабылдауда ең үлкен әйелдердің басты рөл атқаратын. Келін мен күйеу бір рудан болуы жиі кездесетін. Қалым (келін төлегі) төлеу салты белгілі бір шекте де сақталған, бірақ бұл ақшамен байланысты емес, көбінесе рәсімдік мәміле.

Феодалдық жүйе

Лактар феодалдық жүйені алғаш орнатқан дагестандықтар болды делінеді. Олардың феодалдық қоғамы хандардан, ханның туыстары мен ақсүйектерден құралған багталдардан (бектерден), бектер мен төменгі әлеуметтік топ өкілдерінің арасындағы некеден туған шанкрилерден, еркін шаруалар болған узденталдардан (уздендерден) – барлық топтардың ішіндегі ең көп сандысынан, раяттардан (дербес емес шаруалардан) және лахарттардан (құлдардан) тұрды. Бұл феодалдық жүйе демократиялық принципке негіделген тукумдардан құралған еркін қоғамдармен бірге өмір сүрді. Бұл еркін қоғамдар – құрылысы өзгермелі, демократиялық және ерікті негізде жұмыс істейтін әскери-экономикалық бірлестіктер еді. Бұл еркін қоғамдардағы топтардың қарым-қатынасын реттейтін заңдар әдет-ғұрыптарда (adat) жазылған.

Тіл

Барлық лақтардың ана тілі – лақ тілі. Лак тілі – әртүрлілігі жоғары Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдері отбасының құрамына кіреді. Отбасы ішінде оның орны қызу талқылауларға түседі, бірақ көбінесе ол оқшау тіл деп саналады, яғни ерте заманнан бері дербес дамыған немесе, керісінше, оның жақын туыстарының бәрі жойылған тіл. Алғашқы зерттеулерде лақ тілінің сөздік қоры даргин тіліне жақын екендігі анықталғандықтан, екеуі де Дагестан тілдерінің лақ-даргин кіші тобына біріктірілген. Дегенмен, кейінгі зерттеулер лингвистерді бұл байланыстың жеткіліксіз екендігіне көндірді.