Кіріспе

Психотерапияның тиімділігі туралы пікірталас. Додо құсының үкімі (немесе Додо құсы болжамы) – психотерапиядағы даулы мәселе, барлық эмпирикалық тұрғыдан расталған психотерапиялар, олардың нақты құрамдас бөліктеріне қарамастан, бірдей нәтижелерге қол жеткізеді деген пікірге сілтеме жасайды. Оның аты Льюис Кэрроллдың «Алиса ғажайыптар елінде» романындағы Додо кейіпкерімен байланысты. Бұл болжамды алғаш 1936 жылы Саул Розенцвейг Льюис Кэрроллдың «Алисаның ғажайыптар еліндегі оқиғалары» романынан алынған бейнелерді пайдалана отырып ұсынды, бірақ 1970 жылдардағы жаңа зерттеулердің нәтижелері оны кеңінен танымал етті. Додо құсының үкімі төңірегіндегі пікірталас психотерапия саласындағы мамандар үшін және клиенттерге қолжетімді психотерапия түрлері үшін маңызды, себебі оның салдары бар.

Тарих

Додо құсы туралы терминді 1936 жылы Саул Розенцвейг барлық терапиялар бірдей тиімді деген ойды түсіндіру үшін қолданды. Розенцвейг бұл фразаны Льюис Кэрроллдің 1865 жылы жарық көрген "Алиса ғажайыптар елінде" кітабынан алған. Кітапта бірнеше кейіпкер суға ішіп қалады, ал оларды кептіру үшін Додо құсы жарыс ұйымдастыруға шешім қабылдады: барлығы көлдің айналасын жүгіріп, кепкенше жалғастыру керек еді. Ешкім әр адам қанша қашықтыққа және қанша уақыт жүгіргенін өлшемеді. Олар Дододан жеңімпазды сұрағанда, ол көп ойланып, содан кейін: «Барлығы жеңіске жетті және бәріне сыйлық берілуі керек» деді. Психотерапия контекстінде Розенцвейг ортақ факторлардың нақты техникалық ерекшеліктерден маңыздырақ екенін айтты, сондықтан (Додо құсы болжамы бойынша) барлық терапиялар жеңімпаз болады; олардың барлығы бірдей тиімді нәтижелер береді. Додо құсы туралы пікір-таластар, қысқасы, әртүрлі емдеулердің нақты компоненттері белгілі бір аурулар үшін кейбір емдеулердің басқаларынан жақсы нәтиже беруіне әкеледі ме, әлдемесе жоқ па, деген мәселеге қатысты. Додо құсы туралы шешімді қолдайтындар барлық психотерапиялардың ортақ «жалпы факторлар» болғандықтан теңдес екенін айтады (яғни, жылы, құрметті қарым-қатынас жасайтын және клиенттің сәтті болуына үміт артатын терапевтпен қарым-қатынас). Керісінше, Додо құсы туралы пікірді сынға алатындар әртүрлі терапияларда қолданылатын нақты әдістер маңызды екенін және барлық терапиялар белгілі бір аурулар үшін бірдей нәтижелер бермейтінін мәлімдейді.

Қолдау

Жалпы факторлар теориясы психологиядағы белгілі бір терапиялар бірдей тиімді болса, бұл олардың ортақ факторларымен байланысты. Емдеудегі ең маңызды себепші факторлар – ортақ факторлар; емдеу стратегияларына тән ерекше әдістердің маңызы шамалы. Жалпы факторлар теориясын қолдайтын зерттеулер бар. Бір ортақ фактор – емделуші мен терапевт арасындағы қарым-қатынас, сондай-ақ терапиялық альянс деп те аталады. 1992 жылғы Ламберттің мақаласы психотерапиядағы жақсарудың шамамен 40 пайызы осы емделуші-терапевт арасындағы айнымалыларға байланысты екенін көрсетті. Басқа зерттеушілер емдеудегі емделуші-терапевт айнымалыларының маңыздылығын одан әрі талдады. Олар пациенттің жақсаруы қосымша терапиялық факторларға, мысалы, пациенттердің ойлау процестеріне байланысты екенін анықтады. Деректер көрсеткендей, терапевттің әрекеттеріне қарамастан, оң көзқарас танытатын науқастардың клиникалық жақсару мүмкіндігі жоғары. Сонымен қатар, психотерапияның көптеген зерттеулерінің мета-талдауында Wampold және басқалар (2002) емнің нәтижесіндегі өзгерістің 70 пайызы терапиялық альянсқа, ал 10 пайызы нақты бір емге байланысты екенін анықтады. Терапевттің ұстанымы пациенттің оң өзгерістеріне әсер ететін маңызды фактор болып табылады. Najavits пен Strupp (1994) оң, жылы, қамқор және шынайы терапевт пациенттердің нәтижелерінде статистикалық маңызды айырмашылықтарды тудырғанын көрсетті. Wampold және басқалар (2002) емнің нәтижесіндегі өзгерістің 70 пайызы терапевттің емнің тиімділігіне деген көзқарасына байланысты екенін анықтады. Анықталған ортақ факторлар бес негізгі топқа бөлінді: емделушінің ерекшеліктері, терапевт қасиеттері, өзгерістер процестері, емдеу құрылымдары және қарым-қатынас элементтері. Осы кең топтарға кіретін кейбір жалпы факторлардың мысалдары: сендіру, емдеу ортасы, қатысу, рәсімдер мен әдістерді қолдану, ұсыныстар және эмоционалдық оқыту. Tracey және басқалар (2003) осы категориялар мен ортақ факторлар арасындағы терең байланыстарды зерттеді. Олар терапияның екі өлшемі бар деген қорытындыға келді: сезім және ойлау. Екі өлшемнің әрқайсысында үш топ бар: байланыс, ақпарат және рөл. Деректер «Додо құсының үкімі» туралы мәлімдемені қолдайды. Психотерапиялардың тиімділігі шамалы айырмашылықтарға ие болса да, емдеулердің ортақтығын зерттеу олардың тиімділігінің себептерін жақсырақ түсінуге көмектеседі. Алайда, жалпы факторлар теориясынан өзгеше, терапияның нақты компоненттері болжау қабілетін көрсетті. «Додо құсының үкіміне» қарсы ең сенімді дәлел – алаңдаушылық бұзылыстары бойынша жүргізілген зерттеулер. Көптеген зерттеулер, әсіресе когнитивті-мінездік терапия (КМТ), алаңдаушылық бұзылыстарын емдеуде пайдалы болатын белгілі бір емдеу әдістерін тапты. Дегенмен, басқа зерттеулер когнитивті-мінездік терапияны қолдамайды және басқа тақырыптарға назар аударады. КМТ когнитивтік терапия мен мінез-құлық терапиясының әдістерін қолданып, бейімделмеген ойлар мен мінез-құлықтарды өзгерту үшін пайдаланады. Алайда, қарсылықтарға қарсылық білдіретін бір мәселе – кейбір зерттеулер күту тізімімен немесе дәрі-дәрмектерге қарсы жүргізілген, ал сын-пікірлер туындауы мүмкін, өйткені терапиялық қарым-қатынас нәтижелерге әсер ететін фактор болып табылады. Бұл бақылау тобының адам жағдайын сезінбеуі мүмкін дегенді білдіреді, осылайша эксперименттік топ айырмашылықтарды талдау кезінде артықшылыққа ие болады. Сонымен қатар, басқа әдістермен салыстырмалы сынақтарда терапиялар арасында әділ емес оқыту стандарттары бар екені белгілі, кейбір кеңесшілер сынақтар кезінде тәсілдің тиімділігін бағалау үшін бірнеше күн бойы қысқа семинарлар өткізеді. Гуманистік терапияны зерттеу өте қиын, себебі оның өлшеуге болатын факторлары аз, ал олар рандомизацияланған бақыланатын сынақтарда жақсы нәтиже бермейді. Үлгілердің үлкен көлемі бар әртүрлі зерттеу әдістемесін қолданатын көптеген кеңінен зерттеулер зерттеудегі алтын стандарт ретінде қарастырылмайды. Когнитивті-мінездік терапия кеңес берудің ең көп зерттелген әдісі болды, бірақ мұны елестету үшін оларды кішкентай тоғандағы үлкен балық ретінде қарастыруға болады. Көптеген мета-талдаулар КМТ-ның психологиялық бұзылуларды, әсіресе алаңдаушылықты емдеуде айтарлықтай жақсы нәтиже беретінін көрсетті. Алайда, КМТ депрессияны, тамақтану бұзылыстарын, есірткілерді пайдалану бұзылыстарын және маңайлы-маңайлы бұзылыстарды емдеуде де оң рөл атқарады. Мета-аналитикалық шолуларда, әдетте, алаңдаушылық бұзылыстарын емдеу үшін КМТ қолданылғанда үлкен эффектінің мөлшері байқалады. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, жалпы алаңдаушылық бұзылыстарын емдегенде КМТ 0.51 эффектінің мөлшерін тудырды, бұл орташа эффектті көрсетеді. Бұл басқа емдеулерге және қолдау терапиясына қарағанда әлдеқайда үлкен эффект. «Додо құсының үкімі» туралы мәлімдемені қолдайтындар әдетте мета-талдауларды бірнеше емдеулерді салыстыру үшін пайдаланады, осылайша олардың арасында ешқандай маңызды айырмашылықтар жоқ екенін көрсетеді. Кейбір сыншылар емдеулердің салыстырылғанда, олардың бәрі де эмпирикалық қолдауға ие болса (эмпирикалық қолдау көрсетілген емдеулер, немесе ЭКЭ), өзгергіштіктің бағалауларын төмендетуге бейім екенін мәлімдейді. Дегенмен, Wampold-тың мета-талдауларда емдеулерді қосу критерийлеріне бұрынғы эмпирикалық қолдау қажет емес; олар тек «терапиялық болуға арналған» болуы керек. Нақты бұзылыстар үшін әртүрлі емдеулердің арасындағы айырмашылықтарды қолдайтын зерттеулер қазіргі ЭКЭ нұсқауларында көрініс тапқан. Американдық Психологиялық Ассоциацияның (АПА) этика кодексіне сәйкес, психологтар мен терапевттер өз клиенттеріне ешқандай зиян келтірмеуге міндетті. ЭКЭ осы қозғалыстың маңызды бөлігі болып табылады. Белгілі бір бұзылуларды емдеуде клиникалық жақсырақ нәтижелерді көрсететін нақты терапияларды қолдану арқылы терапевттер пациенттеріне қосымша зиян келтірмейді. Алайда, ЭКЭ идеясын қолдау сөзсіз кейбір терапиялар нақты бұзылыстар үшін басқаларына қарағанда тиімдірек дегенді білдіреді. Кейбір емдеулер зиянды болуы мүмкін екенін көрсететін зерттеулер де бар. Шындығында, «психотерапия жақсылық жасауға жеткілікті күшті болса, зиян келтіруге де жеткілікті күшті болуы мүмкін». Кейбір психотерапияларды көмектеспейтін деп атауға болады, яғни олар ешқандай көмек көрсетпейді, ал басқалары зиянды, яғни пациентке зиян келтіруі немесе қауіпті болуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, кейбір есірткілерді пайдалану жұмысында адамдар емдеуге теріс жауап берді, сондай-ақ травма және ПТСР пациенттерімен жасалған белгілі бір терапиялық әдістер. «Додо құсының үкімін» қолдайтын зерттеулер емделуші-терапевт қарым-қатынасын құрудың маңыздылығына назар аударса, кейбір зерттеулер «терапиялық өзгеріске кедеріс келтіретін немесе оған теріс әсер ететін бірқатар басқа қарым-қатынас факторларын анықтады». Психотерапиялардың зиянды болуы мүмкін екеніне қатысты пайда болған жаңа дәлелдер «барлық терапиялар тең» деген «Додо құсының үкімі» тұрғысымен қарама-қайшы келеді және сонымен қатар АПА-ның этика кодексіндегі мәселелерді көрсетуі мүмкін. Көптеген мета-талдаулар нақты бұзылыстар үшін жақсы нәтижелер беретін емдеулер бар екенін көрсетеді. Алайда, кейбір емдеулер пациенттерге көмектесудің орнына зиян келтіретінінің дәлелі «Додо құсының үкіміне» қолдауды одан әрі әлсіретеді.

Сынаудағы мәселелер

Додо құсы туралы даудың маңызды бөлігі зерттеуде қолданылатын мета-аналитикалық әдістерге байланысты. Бұл әдістер тиісті психотерапиялық дәлелдердің жетіспеуіне алып келеді. Додо құсы туралы шешімге қарсы шыққан зерттеушілер, Додо құсын қолдаушылардың мета-талдауларын «алдын ала жоспарланған» және өте субъективті деп тапты. Мета-талдаулар, салыстыруға тартылған зерттеулердің түріне байланысты қате нәтижелер бере алуы мүмкін деген пікірлер айтылды. Пол Кристің Кристофтың Вампольд және тағы басқалардың (1997) салыстырмалы зерттеуіне жасаған шолуында, Додо құсы туралы шешімді қолдаған жұмыста, зерттеуде пайдаланылған 114 мақаланың 79-ы ұқсас салыстырмалы сынақтарды қамтиды деген қорытындыға келді. Кейбір мета-талдаулар, емдеу әсерлерінің арасындағы ұсақ айырмашылықтарға, әсіресе өте ұқсас емдеулердің салыстырмалы зерттеулеріне жеткілікті сезімтал емес. Додо құсын қолдаған зерттеушілер, Додо құсына қарсы зерттеулердің де «алдын ала жоспарланған» екенін анықтады. Мысалы, Вампольд (2009) Сив және тағы басқалардың (2007) зерттеуінде, КБТ (когнитивті-мінездік терапия) пен РТ (рационалды терапия) арасындағы маңыздылығын анықтау үшін Кларк және тағы басқалардың (1994) ерекше үлкен әсер өлшемі бар бір экспериментке сүйенгенін көрсетті. Вампольд бұл әсер өлшемінің зерттеудің ішкі бұрмалауларына байланысты жарамсыз деп тапты. Бұл қате эксперимент талдаудан алынып тасталғаннан кейін, паникалық бұзылысты емдеуде КБТ-ні РТ-мен салыстырғанда әсер өлшемі статистикалық маңызды болмады. Осы зерттеуге қарсы, Додо құсына қарсы шешімді қолдап, Чамблесс (2002) «деректерді талдаудағы қателіктер, көптеген клиенттер түрлеріндегі зерттеулерді алып тастау, ешқашан жасалмаған терапиялар арасындағы салыстыруларға қате жалпылау және барлық проблемалар үшін емдеудің қате түрлері, берілген проблема үшін емдеудің кез келген екі түрі арасындағы айырмашылықты білдіреді деп есептеуге болады» деді. Мета-талдауларды қабылдау үшін, оларды мұқият және объективті түрде жүргізу қажет. Додо құсына қарсы жақты қолдап, Хэнсли (2007) «өлшеу сапасы бақыланғанда және емдеу әдістері дұрыс жіктелгенде, емдеу нәтижелерінде де, салыстырмалы емдеу зерттеулерінде де когнитивтік және мінез-құлықтық емдеу әдістері басқа емдеу әдістерінен жоғары екендігі туралы тұрақты дәлелдер бар» деді. Додо құсының қазіргі жағдайының ең жақсы мысалы Вампольд пен Барлоудың мета-талдауында және оған берілген жауаптарда көрінеді. Бұл мета-талдауларда екі жақтың зерттеушілері қарсыластарының ұстанымдарының әлсіз жақтары мен сәйкессіздіктерін көрсетеді. Екі жақ та психологияны өз жолдарымен жақсартуға тырысқанмен, Додо құсы туралы шешімге қатысты келіспеушіліктер мен дәйекті дәлелдемелердің болмауы осы салаға қатысты күмәндіктердің күшеюіне себеп болуы мүмкін. Талқылаудың қорытындысы қай терапевтер мен процедураларға қаржылық қолдау көрсетілетінін анықтауы мүмкін. Мысалы, егер Додо құсының әртүрлі психотерапияға қатысты шешімі дұрыс деп есептелсе, көптеген дәрігерлер кез келген терапияны қолдануға еркіндік сезінеді. Алайда, егер Додо құсының шешімі жалған болып шықса, дәрігерлер емделушілерді емдеу кезінде эмпирикалық негізделген терапияны қолдануы керек. Бұл пікір таласына психикалық ауру туралы балама көзқарастар немесе парадигмалар себеп болды. Психикалық аурулар мен емдеудің медициналық моделіне сенетіндер, Додо құсының шешімін міндетті түрде шындыққа қайшы, тіпті абсурдты деп санайды, оны қолдауға қандай дәлел болса да. Терапияны контекстке негізделген деп санайтындар – клиенттер мен терапевтердің ортақ анықтамалық немесе контекстке сүйеніп, оңтайлы нәтижелерге қол жеткізетіндер – Додо құсының шешімін құптауы мүмкін.