Кіріспе

Математикада, зетта функцияларының әмбебаптығы – Риманның зетта функциясы және оған ұқсас функциялардың (мысалы, Дирихлеттің L-функциялары) кез келген нөлдік емес голоморфтық функцияны кез келген дәлдікпен жақсы жуықтау қабілеті. Риманның зетта функциясының әмбебаптығын алғаш 1975 жылы Сергей Михайлович Воронин дәлелдеген, және бұл кейде Ворониннің әмбебаптық теоремасы деп аталады.

Талқылау

U-ның толықтығының байланысты болу шарты U-да тесіктердің жоқ екенін білдіреді. Бірінші мәлімдеменің түсінікті мағынасы мынадай: U-ді кейбір тік ығыстыру арқылы жылжытуға болады, сонда U-дегі f функциясы, ығыстырылған U көшірмесіндегі ζ функциясымен ε дәлдігіне дейін жуықталады. f функциясы U-да нөлдерге ие болмауы керек. Бұл маңызды шектеу; егер біз оқшауланған нөлге ие болжамды функциядан бастасақ, онда кез келген «жақын» болжамды функцияда да нөл болады. Риман гипотезасына сәйкес, Риманның ζ функциясы қарастырылып отырған жолақта нөлдерге ие емес, сондықтан мұндай функцияны жуықтастыра алмайды. U-де нөлге тең f(s) = 0 функциясын ζ арқылы жуықтастыруға болады: бірінші кезекте, g(s) = ε/2 «жақын» функциясын (ол болжамды және нөлдері жоқ) таңдап, ζ функциясы g-ге ε/2 дәлдігіне дейін жуықтасатын тік ығыстыруды табамыз, демек f-ке ε дәлдігіне дейін. Қоса берілген суретте тиісті жолақтың өкілді бөлігіндегі ζ функциясы көрсетілген. s нүктесінің түсі ζ(s) мәнін келесідей кодтайды: түс ζ(s) аргументін көрсетеді, қызыл оң нақты мәндерді білдіреді, содан кейін сары, жасыл, көк және күлгін түстер арқылы сағат тіліне қарсы бағытта. Қара түс 0-ге жақын мәндерді (қара = 0), ақ түс 0-ден алыс мәндерді (ақ = ∞) көрсетеді. Суретте ζ функциясының үш нөлі шамамен 1/2 + 103.7i, 1/2 + 105.5i және 1/2 + 107.2i орналасқан. Воронин теоремасы негізінде, бұл жолақта қара немесе ақ түстерді қолданбайтын барлық мүмкін «талдамалық» түс үлгілері бар. Төменгі тығыздық туралы мәлімдеменің шамамен мағынасы мынадай: егер f функциясы және ε > 0 берілген болса, онда кездейсоқ таңдалған тік ығыстырудың f-ке ε дәлдігіне дейін жуықтау ықтималдығы оң болады. U-дың ішкі бөлігі бос болуы мүмкін, онда f-тің болжамды болуы талап етілмейді. Мысалы, егер U-ді сызық сегменті ретінде алсақ, онда үздіксіз функция f: U → C күрделі жазықтықтағы қисық болады, және ζ функциясы қарастырылатын жолақта кез келген қисықты (яғни қарындашты көтермей салуға болатын кез келген фигураны) кез келген дәлдікпен кодтайтынын көреміз. Мәлімделген теорема тек жолақта орналасқан U аймақтарына ғана қолданылады. Алайда, егер біз аудармалар мен масштабтауға рұқсат берсек, ζ функцияларында басқа аймақтарда анықталған, нөлдік емес болжамды функциялардың жуық нұсқаларын да табуға болады. Атап айтқанда, ζ функциясының өзі болжамды болғандықтан, оның нұсқалары әртүрлі масштабтарда кодталған, бұл фракталдың белгісі. Теореманың таң қалдыратын сипатын былай қорытындылауға болады: Риманның ζ функциясы өз ішінде «барлық мүмкін мінез-құлықтарды» қамтиды, сондықтан ол белгілі бір мағынада «хаотикалық», бірақ ол тікелей анықтамасы бар өте тегіс талдамалық функция.

Басқа zeta функцияларының әмбебаптығы

Сельберг зета функцияларына да қатысты әмбебаптылықты көрсететін жұмыстар жасалды. Дирихле L функциялары әмбебаптылықты ғана емес, сонымен қатар, әр түрлі L функцияларындағы t-ның бірдей мәні арқылы кез келген функциялар жиынының жуықталуын қамтамасыз ететін, белгілі бір бірлескен әмбебаптылықты көрсетеді, мұнда әр жуықтауға арналған функция әртүрлі L функциясымен жұптастырылады. Лерх зета функциясы үшін де ұқсас әмбебап қасиет көрсетілді, әсіресе α параметрі трансцендентті сан болған жағдайда. Лерх зета функциясының бөлімдері де бірлескен әмбебаптылықтың бір түрін көрсеткенін атап өткен жөн.