Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Академиялық пән – философия және әдебиеттің академиялық журналы философтар мен философиялық тақырыптарды әдеби тұрғысынан қарастыруды (философия әдебиеті), ал әдебиет көтерген мәселелерді философиялық тұрғысынан зерттеуді (әдебиет философиясы) қамтиды.
Academic discipline
the academic journal
Philosophy and literature involves the literary treatment of philosophers and philosophical themes (the literature of philosophy), and the philosophical treatment of issues raised by literature (the philosophy of literature).
Әдебиет философиясы
Қатаң айтқанда, әдебиет философиясы – эстетиканың бір саласы, философияның «Өнер деген не?» деген сұрақпен айналысатын саласы. Эстетикалық философияның көп бөлігі дәстүрлі түрде бейнелеу өнеріне немесе музыкаға бағытталған, сөздік өнер есебінен. Эстетикалық философияның көптеген дәстүрлі талқылаулары бейнеленген мазмұнға қарамастан, көркемдік сапаның критерийларын орнатуға тырысады. Барлық әдеби туындылар, дерлік, мағыналық мазмұнға ие болғандықтан, тек формальды қасиеттерге сүйенетін эстетикалық теориялар әдебиетті назардан тыс қалдыруға бейім. Наративтің өзі философиялық мәселелерді тудырады. Наративте автор ойдан шығарылған кейіпкерлерді, тіпті фантастикалық жаратылыстарды немесе технологияларды жасай алады, ал оқырмандар оларды көзге елестете алады. Адам ақылының осы ойдан шығарылған кейіпкерлерді көзге елестете алуы және оларға деген эмпатияны сезінуі, адам ақылының табиғатын көрсетеді. Кейбір көркем шығармаларды этикадағы ой эксперименті ретінде қарастыруға болады: олар көркем кейіпкерлерді, олардың ниеттерін, іс-әрекеттерін және олардың салдарынан туындаған нәрсені сипаттайды. Осы тұрғысынан кейбір философтар өз философияларын оқыту үшін әртүрлі повестік формаларды таңдады (төменде қараңыз).
Strictly speaking, the philosophy of literature is a branch of aesthetics, the branch of philosophy that deals with the question, "What is art"? Much of aesthetic philosophy has traditionally focused on the plastic arts or music, however, at the expense of the verbal arts. Much traditional discussion of aesthetic philosophy seeks to establish criteria of artistic quality that are indifferent to the subject matter being depicted. Since all literary works, almost by definition, contain notional content, aesthetic theories that rely on purely formal qualities tend to overlook literature. The very existence of narrative raises philosophical issues. In narrative, a creator can embody, and readers be led to imagine, fictional characters, and even fantastic creatures or technologies. The ability of the human mind to imagine, and even to experience empathy with, these fictional characters is itself revealing about the nature of the human mind. Some fiction can be thought of as a sort of a thought experiment in ethics: it describes fictional characters, their motives, their actions, and the consequences of their actions. It is in this light that some philosophers have chosen various narrative forms to teach their philosophy (see below).
Әдебиет және тіл
Мысалы, Платон әдеби мәдениеттің оны тұтынушылардың этикалық көзқарасына күшті әсер ететініне сенді. "Республика" еңбегінде Платон өз заманының мәдениетінің мазмұнына қатысты зор наразылық білдіреді және өзінің утопиясында танымал әдебиетті қатаң цензуралауды ұсынады. Алайда, соңғы кезде түрлі философтар әдебиетке басқаша, азырақ қарсылық танытуда. XVIII ғасырдың соңында британдық эмпириктер мен Иммануил Канттың еңбектерінен бастап, Батыс философиясы эпистемологияның маңызды мәселесімен айналысты: егер мұндай әлем болса, адам санасындағы идеялар мен санадан тысқары әлем арасындағы қатынас туралы сұрақ. Соңғы жылдары бұл эпистемологиялық мәселелер сөздер мен мағынаны кеңінен талқылауға ұласты: тіл шынымен ақылдар арасындағы кедергіні жолай ала ма? Тілдің және "жазудың" мағынасына қатысты осы мәселелер жиынтығы кейде "лингвистикалық бұрылыс" деп аталады. Осылайша, әдеби сын мен әдеби теория үшін жасалған әдістер мен құралдар ХХ ғасырдың соңындағы Батыс философиясында маңызды орын алды. Әртүрлі философтар бұрынғыларына қарағанда әдебиетке көбірек назар бөлді. Бірқатары сөздер арқылы қарым-қатынас жасау мүмкін бе, автордың ниет еткен мағынасы оқырманға жеткізіле ала ма деген мәселені зерттеуге тырысты. Ал енді біреулері әдеби шығармаларды заманауи мәдениеттің мысалдары ретінде пайдаланып, осы шығармаларда бар деп санайтын жасырын көзқарастарды анықтап, әлеуметтік сын жасауға ұмтылды.
Plato, for instance, believed that literary culture had a strong impact on the ethical outlook of its consumers. In The Republic, Plato displays a strong hostility to the contents of the culture of his period, and proposes a strong censorship of popular literature in his utopia. More recently, however, philosophers of various stripes have taken different and less hostile approaches to literature. Since the work of the British Empiricists and Immanuel Kant in the late eighteenth century, Western philosophy has been preoccupied with a fundamental question of epistemology: the question of the relationship between ideas in the human mind and the world existing outside the mind, if such a world exists. In more recent years, these epistemological issues have turned instead to an extended discussion of words and meaning: can language in fact bridge the barrier between minds? This cluster of issues concerning the meaning of language and of "writings" sometimes goes by the name of the linguistic turn. As such, techniques and tools developed for literary criticism and literary theory rose to greater prominence in Western philosophy of the late twentieth century. Philosophers of various stripes paid more attention to literature than their predecessors did. Some sought to examine the question of whether it was in fact truly possible to communicate using words, whether it was possible for an author's intended meaning to be communicated to a reader. Others sought to use literary works as examples of contemporary culture, and sought to reveal unconscious attitudes they felt present in these works for social criticism.
Шығарманың шындығы
Әдебиет шығармалары да шындық және тіл философиясымен байланысты мәселелерді көтереді. Білімді адамдар пікірінше, Шерлок Холмс Лондон қаласында өмір сүрген – рас. (Дэвид Льюис, «Ақиқат фикцияда», «Американдық философиялық тоқсандық», 15-том, 1-номер, 1978 жылғы қаңтар) Самуэль Пепис Лондонда өмір сүргені де шындық деп есептеледі. Бірақ Шерлок Холмс ешқашан өмір сүрген емес, ол – ойдан туған кейіпкер. Ал Самуэль Пепис, керісінше, нағыз адам деп саналады. Холмсқа және Пеписке қазіргі уақыттағы қызығушылық өте ұқсас; олардың есімдерін білудің жалғыз себебі – олардың іс-қимылдары мен сөздері туралы оқуға деген ұзаққа созылған қызығушылық. Осы екі мәлімдеме екі түрлі шындық санатына жататын сияқты. Сонымен қатар, біздің біліміміздің бастау көздері тікелей айтпаған, бірақ түйсік арқылы білуге болатын, ойдан шығарылған әлемдер мен кейіпкерлер туралы мәлімдемелердің шындығына қатысты қосымша қиындықтар туындайды, мысалы, Шерлок Холмстың бір ғана басы болған немесе Шерлок Холмс ешқашан айға сапар шекпеген.
Literary works also pose issues concerning truth and the philosophy of language. In educated opinion, at least, it is commonly reputed as true that Sherlock Holmes lived in London. (see David Lewis 'Truth in Fiction', American Philosophical Quarterly, Vol. 15. No. 1, January 1978) It is also considered true that Samuel Pepys lived in London. Yet Sherlock Holmes never lived anywhere at all; he is a fictional character. Samuel Pepys, contrarily, is judged to have been a real person. Contemporary interests in Holmes and Pepys share strong similarities; the only reason why anyone knows either of their names is because of an abiding interest in reading about their alleged deeds and words. These two statements would appear to belong to two different orders of truth. Further problems arise concerning the truth value of statements about fictional worlds and characters that can be implied but are nowhere explicitly stated by the sources for our knowledge about them, such as Sherlock Holmes had only one head or Sherlock Holmes never traveled to the moon.
Әдебиет ретінде философиялық жазу
Бірнеше философтардың еңбектері философиялық мазмұнынан гөрі, әдеби құндылықтары үшін оқылады. Рим императоры Маркус Аврелийдің "Талдауларындағы" философия – түпнұсқа емес стоицизм, бірақ "Талдаулар" әлі де әдеби қасиеттері үшін және императордың ой-өрісіне түсінік беру үшін оқылады. Артур Шопенгауэрдің философиясы, Локк пен Юм сияқты британдық эмпириктердің кейбір еңбектері сияқты, прозасының сапасы мен оқуға қолайлылығы үшін танымал. Сорен Кьеркегордың стилі, әсіресе "Қорқу мен үркіту" және "Екі жол" шығармаларында, поэзиялық өнер ретінде де, философиялық ретінде де қарастырылады. Фридрих Ницшенің "Заратустра осылай сөйледі" сияқты еңбектері жиі прозалық поэзияға ұқсайды және аргументтердің орнына образдылық пен аллюзияларды қамтиды.
Several philosophers are read for the literary merits of their works apart from their philosophical content. The philosophy in the Meditations of the Roman emperor Marcus Aurelius is unoriginal Stoicism, but the Meditations are still read for their literary merit and for the insight they give into the workings of the emperor's mind. Arthur Schopenhauer's philosophy is noted for the quality and readability of its prose, as are some of the works of the British Empiricists, such as Locke and Hume. Søren Kierkegaard's style is frequently regarded as poetic artistry as well as philosophical, especially in Fear and Trembling and Either/Or. Friedrich Nietzsche's works such as Thus Spoke Zarathustra frequently resemble prose poetry and contain imagery and allusion instead of argument.
Әдебиеттегі философтар
Сократ Аристофанның «Бұлақтар» атты пьесасында өте әдебилендірілген бейнеде, комедиялық кейіпкер ретінде және сықаққа түсетін тұлға ретінде бейнеленеді. Пьесада Сократ себеттен ілініп тұрып, мынадай болжамдар айтады:
Socrates appears in a highly fictionalized guise, as a comic figure and the object of mockery, in The Clouds by Aristophanes. In the play, Socrates appears hanging from a basket, where he delivers oracles such as:
«Егер мен ақылымды биікке көтеріп, нәзік ойларымды оларға ұқсас нәрселермен – ауамен араластырмасам, әсем құбылыстар туралы ешқандай ой ойлап таба алмас едім. Егер мен ақылымды жоғары нәрселерге бұрып, жерде қалып қойсам, ешқандай жаңалық ашпас едім. Өйткені жер, көріп отырсыздар, ылғалды ойларды күшпен өзіне тартады – дәл осы процесс су кресске де қатысты. Ертедегі даосизм философы Чжуан Чжоу өз идеяларын негізінен қысқа әдеби анекдоттар мен «Көпіршік арманы» сияқты мысалдар арқылы жеткізді. Сол замандағы басқа да маңызды философтар осы оқиғалардағы кейіпкерлер ретінде пайда болады, бұл Чжуанцзиге олардың идеяларын ойнақы түрде зерттеуге және Лаоцзи, Лицзи, Хуй Ши және тағы басқалармен салыстыруға мүмкіндік береді. Оның еңбектерінде Конфуций мен оның көрнекті шәкірттерінің айқын рөлі бар, олар кейде Конфуций философиясының кең таралған түсініктерін жоққа шығаруға немесе Чжуанцзидің Даомен сәйкес өмір сүру туралы түсінігін нығайтуға қолданылады. Хорхе Луис Борхес, бәлкім, ХХ ғасырдың философиялық көркем әдебиеттің ең көрнекті авторы. Ол философ Аверростың басты кейіпкері болған «Аверростың іздеуі» атты қысқа әңгіме жазды. Оның әңгімелеріндегі сюжеттік желілердің көптеген тұстары Джордж Беркли, Артур Шопенгауэр және Бертран Рассел сияқты философтардың ойларын қайталайды; ол сондай-ақ Джордж Дальгарно сияқты тұлғаларға қатысты түрлі пікірлерді айтады. Умберто Эконың «Розаның аты» романындағы маңызды сюжеттік желі Аристотельдің жоғалған қолжазбасын қамтитын құпия кітапты табуға байланысты. Эконың кейінгі «Фуконың маятнигі» романы білімді сілтемелер мен тарихи ойшылдардың есімдерін пайдаланатын триллерлер мен детективтік әдебиеттердің алға басушысы болды; соңғы мысалдарға Дэн Браунның «Да Винчи коды» және Иан Колдуэлл мен Дастин Томассонның «Төрт ережесі» кіреді. Сонымен қатар, Борхеске жиі салыстырылатын Филип К. Дик өзінің романдарында солипсизм мәселесінен бастап, қабылдау мен шындыққа қатысты көптеген сұрақтарға дейін философиялық мәселелердің көптеген тұстарын көтереді.
I'd never come up with a single thing about celestial phenomena,if I did not suspend my mind up high,to mix my subtle thoughts with what's like them—the air. If I turned my mind to lofty things,but stayed there on the ground, I'd never makethe least discovery. For the earth, you see,draws moist thoughts down by force into itself—the same process takes place with watercress. Early Taoist philosopher Zhuang Zhou expressed his ideas primarily through short literary anecdotes and fables such as "Dream of the Butterfly". The other major philosophers of the time appear as characters within these stories, allowing Zhuangzi to playfully explore their ideas and contrast them with his own, as he does with Laozi, Liezi, Hui Shi, and many others. Most prominently in his work is the presence of Confucius and his prominent disciples, who are sometimes used to undermine popular understandings of Confucian philosophy or to reinforce Zhuangzi's own understanding of how one lives by the Dao. Jorge Luis Borges is perhaps the twentieth century's preeminent author of philosophical fiction. He wrote a short story in which the philosopher Averroes is the chief protagonist, Averroes's Search. Many plot points in his stories paraphrase the thought of philosophers, including George Berkeley, Arthur Schopenhauer, and Bertrand Russell; he also attributes various opinions to figures including George Dalgarno. A key plot point in Umberto Eco's novel The Name of the Rose turns on the discovery of a mysterious book that turns out to contain a lost manuscript by Aristotle. Eco's later novel Foucault's Pendulum became the forerunner of a run of thrillers or detective fiction that toss around learned allusions and the names of historical thinkers; more recent examples include Dan Brown's The Da Vinci Code and The Rule of Four by Ian Caldwell and Dustin Thomason. Also, Philip K. Dick, who has often been compared to Borges, raises a significant number of philosophical issues in his novels, everything from the problem of solipsism to many questions of perception and reality.
Шығармалық философтар
Хорхе Луис Борхес өзінің қысқа әңгімелерінде көптеген философиялық тақырыптар мен бірнеше ойдан шығарылған философтарды ұсынады. Ойдан шығарылған философиялық қозғалыс оның "Tlön, Uqbar, Orbis Tertius" әңгімесінің негізгі қағидасының бір бөлігі болып табылады, ал оның "Бабыл кітапханасы" әңгімесінің аты аталмаған баяндаушысын да ойдан шығарылған философ деп санауға болады. Оның "Иуданың үш нұсқасы" атты әңгімесінде ойдан шығарылған дінтанушы тақырыбы көтеріледі. Ойдан шығарылған философтар Роберт А. Хайнлайн мен Рей Брэдберидің шығармаларында кейде кездеседі. Хайнлайннің "Жұрт танымайтын елдегі бейтаныс" романы сюжеті ішінде ежелгі дүниенің ойдан шығарылған философиялық диалогтарының жалғасы саналатын ұзақ бөлімдерді қамтиды.
Jorge Luis Borges introduces many philosophical themes, and several fictional philosophers, in his short stories. A fictional philosophical movement is a part of the premise of his story Tlön, Uqbar, Orbis Tertius, and the unnamed narrator of his story The Library of Babel could also be called a fictional philosopher. A fictional theologian is the subject of his story Three Versions of Judas. Fictional philosophers occasionally occur throughout the works of Robert A. Heinlein and Ray Bradbury. Heinlein's Stranger in a Strange Land contains long passages that could be considered successors to the fictionalized philosophical dialogues of the ancient world, set within the plot.