Кіріспе

Көркем жазу немесе әртүрлі көркем әдебиет. Белл-летерс (bɛl lɛtʁ) – жазудың бір түрі, бастапқыда әдемі немесе сапалы жазу деген мағынаны білдіреді. Қазіргі тары мағынасында, бұл көркем әдебиет, поэзия немесе драма сияқты негізгі категорияларға жатпайтын әдеби туындыларға берілетін атау. Бұл тіркес кейде тілдің эстетикалық ерекшеліктеріне, оның қолданысқа қатысты мағынасынан гөрі, көбірек назар аударатын жазуды сынайтын мағынада қолданылады. Белл-летерс жазушысы – көркем әдебиетші.

Шолу

Әдетте, belles lettres француз тілінде "әдемі" немесе "жақсы" жазу деген мағынаны білдіреді. Осыған орай, ол барлық көркем шығармаларды – әсіресе көркем әдебиет, поэзия, драма немесе эсселерді – эстетикалық сапаларымен және стиль мен үн ерекшеліктерімен бағаланатын шығармаларды қамтиды. Сондықтан бұл термин жалпы әдебиетке қатысты қолданылуы мүмкін. Мысалы, Натталл энциклопедиясы belles lettres-ті "әдебиет саласы, ол әдеби мәдениетті білдіреді және өнер саласына жатады, мазмұны немесе ерекше формасы қандай болмасын; ол поэзияны, драманы, көркем әдебиетті және сынды қамтиды" деп сипаттаса, Encyclopædia Britannica-ның он бірінші басылымы оны "поэзия немесе роман сияқты әдебиеттің көркем және қияли түрлері, қарапайым және нақты зерттеулерге қарсы" деп сипаттайды. Дегенмен, қазіргі көптеген жағдайларда belles lettres басқа негізгі санаттарға жатпайтын әдеби шығармаларды анықтау үшін тар мағынада қолданылады, мысалы, көркем әдебиет, поэзия немесе драма. Осыған эсселер, әңгімелер, баяндамалар мен хаттар жинағы, сатиралық және юмористик жазбалар және басқа да түрлі туындылар кіреді. Оксфорд ағылшын тілінің сөздігінде (2-басылым) "қазіргі уақытта (қолданылса) әдебиеттің жеңіл салаларына қолданылады" делінген. Бұл термин кітапханашылар мен кітаптарды жіктеумен айналысатын мамандар арасында қолданылады: үлкен кітапханада эсселер, хаттар, юмор және т.б. үшін жеке санаттар болуы мүмкін (әрі олардың көпшілігі, мысалы, Дьюи ондық жіктеу жүйесінде әртүрлі кодтармен белгіленеді), ал кішігірім кітапханаларда олар көбінесе "belles lettres" тақырыбымен біріктіріледі. Әдебиетті зерттеу туралы сөйлескенде бұл термин кейде теріс мағынада қолданылады: риториканы зерттеушілер көбінесе көптеген тіл білімі кафедраларын (әсіресе ағылшын тілді елдердегі ағылшын тілі кафедраларын) тілдің практикалық қолданылуына қарағанда эстетикалық қасиеттеріне назар аударатыны үшін сынайды. Брайан Саттонның "Тіл және пәндер бойынша оқыту" мақаласындағы "Пәндер бойынша жазу, бірінші курс композициясы және ғылыми-зерттеу жұмысы" атты мақаласы риториктердің осы мәселеге қатысты пікірін және терминді қолдануын түсіндіруге көмектеседі: пәндер бойынша жазуды қолдайтындар, бірінші курс студенті болашақта қандай академиялық жанрлармен айналысуы мүмкін екенін жақсы біледі, сондықтан оларды бір жанрға терең бойлауға және сөздерді құлдықтап еліктеуге мәжбүрлемейді. Бірінші курс композициясының мұғалімдері белгілі бір академиялық стильге "бағынуды" талап ететін жалғыз ағылшын тілі кафедрасының өкілдері – әдебиеттің жақтастары, олардың бірінші курс композициясындағы мақсаты студенттерді belles lettres-ті түсіндіруге үйрету болып табылады. Пәндер бойынша жазуды қолдайтындар, әдебиет мұғалімдерінен айырмашылығы, студенттерді олар қосылуға ниеттенбеген дискурстық қауымдастықтың конвенцияларына сәйкес келуге мәжбүрлеудің бекер екенін түсінеді. Шотландияның көрнекті belles lettres риторигі Лорд Кемс (1696–1782) өзінің "Сын туралы элементтер" еңбегінде belles lettres қозғалысының мақсаты – "жеке адамның талғамына қатысты ойлауға негіз табу" және "рационалды сын ғылымын құру" екенін айтады. Сэмюэл Тейлор Колридж бұл терминді сенімді емес деп сынға алады. Belletristic риторика теориясының негізгі мақсаты – риторикалық стильдің сипаттамаларын анықтау, мысалы, сұлулық, әсемдік, лайықтылық және өткірлік, олардың барлығы тыңдаушылардың эмоциялары мен ойлау қабілеттеріне әсер етуде маңызды рөл атқарады.