Кіріспе

Раввин және шығыстанушы (1842–1894)

Александр (Ханух Иуда) Кохут (22 сәуір 1842 – 25 мамыр 1894) – раввин және шығыстанушы. Ол раввиндер отбасынан шыққан, олардың арасында ең белгілісі – оның арғы атасы раввин Израиль Палота, раввин Амрам ("Гаон" аталған, өмірінің соңғы жылдарын Палестинадағы Сафед қаласында өткізіп, сонда қайтыс болған) және оның арғы ағасы раввин Шайим Кицзе, Ерза қаласының раввині. Соңғысы бірнеше раввиндік еңбектердің авторы болған.

Ерте оқыту

Кохуттың әкесі, Израиль Кохут, көрнекті тіл білгір және раввиндік әдебиетті жақсы меңгерген еді. Ол өте кедей болғандықтан, ұлын ауыл мектебіне жіберуге шамасы келмеді. Туған қаласында еврей мектебі (хедер) болмағандықтан, Александр сегіз жасқа дейін еврей немесе венгр тілінің негіздерін білмеді. Әйелiнiң нан пісірмелерін базарда сатқанда, өте жас кезінде сиғандар оның ерекше сұлулығына қызығып, оны ұрлап кетті. Оның отбасы көп ұзамай Кецскеметке көшті, онда Кохут алғашқы білімін алды. Ол гимназияда оқыды, сонымен қатар ескі ғалым, Реб Гершем Лёвингерден Талмудты оқыды. Он бес жасында Ландау сөздігінің көмегімен Талмудтағы кейбір шет тілдердегі сөздерді түсінуге тырысқанда, Ландаудан көптеген сөздердің этимологиясын таба алмады, сол себепті Талмудтың толық сөздігін жазуды жоспарлады. Кецскеметтегі гимназия курсын бітірген соң, ол Будапештке көшті. Раввиндік білімін жалғастыруға құштар болғандықтан, ол Бреслауға барып оқыды. 1865 жылы оны Жоғарғы Силезиядағы Тарновицке раввин қызметіне шақырды. Содан кейін ол Бреслауда тағы бір жыл оқыды, шығыс филологиясы мен семит тілдерін зерттеді. Алдыңғы жылы ол Лейпциг университетінен философия докторы (Ph.D.) дәрежесін алды, оның диссертациясы "Парсизмге тәуелді еврей ангелологиясы және демонлогиясы" тақырыбында болды. Бұл мақала 1866 жылы Deutsche Morgenländische Gesellschaft баспасынан шықты, бұл қоғамның қолдауымен жарық көрген алғашқы еврей еңбегі еді. Ол 1867 жылы раввиндік диплом алды. 1864 жылы ол Натан бен Иехиелдің "Арухының" сындық басылымы үшін материалдар жинауды бастады. 1867 жылы оны Венгрияның Секешфехервар қаласындағы раввин қызметіне шақырды. Танымал венгр ақыны және романисі, кейіннен "Діни істер министрі" болған барон Йозеф Эотвес оны округтегі барлық мектептердің басшысы етіп тағайындады, мұндай лауазымға еврей алғаш рет ие болды. 1868 жылы Будапештте өткен еврей зиялыларының съезі Кохутты хатшылыққа тағайындады. Осы кезеңдегі әдеби еңбектерінің ішінде "Товия кітабының моралі мен жазылу уақыты туралы" атты зерттеуі ерекше көзге түседі, ол алғаш рет Geiger's Jüd. Zeit. т. x-те жарияланды, сондай-ақ Z. D. M. G.-дегі бірнеше монографиялар, олардың парсы мәдениетінің яһуди дініне тигізген әсері туралы алғашқы тезисін және "Якоб бен Жозеф Тавустың парсы Пентатехін аударуына қатысты сындық талдау" (Лейпциг, 1871) еңбектері бар. Оның әдеби мұраларының арасында осы аударманың парсы мәтінінің сындық басылымына материалдар сақталған. 1872 жылы ол Венгрияның Пец қаласының бас раввині болып сайланды, онда сегіз жыл қызмет етті. Осы уақытқа дейін оның венгр тілінде сөйлеу өнерінің беделі осылайша кеңігендіктен, көптеген белгілі мемлекеттік қайраткерлер мен шіркеу басшылары оны тыңдау үшін алыс қалалардан келді.

Талмуд сөздігі

1873 жылы Кохут Талмуд сөздігін құрастыруға кірісті, ол толығымен неміс тілінде жазылды. Ол алфавиттің үшінші әрпіне жеткен кезде, жұмыстың тым ауқымды болғанын, алғашқы жоспарланған көлемде жариялау мүмкін емес екенін түсінді. Көлденең көшірудің өзі қиын болғандықтан, ол жазғандарын қайта жазып, ескі "Арух" кітабының түпнұсқасын неміс тіліндегі түсіндірмелермен бірге жариялауды жоспарлады. Алайда, Леопольд Зунц пен Соломон Бубердің кеңесі бойынша, "Арух" ұлттық мұра ретінде саналатындықтан, оны толығымен иврит тілінде жазу керек болды. Осы талмайтын еңбегінің арқасында 1878 жылы бірінші том жарық көрді. Сол кезде оның демеушісі қайтыс болды, Кохут шығындарды өзі көтеруге мәжбүр болды, бірақ Венадағы Ғылым академиясы мен Берлиндегі Культусмистерлиумнің қаржылық көмегін алды. Ол өзінің еңбегін "Арух Комплетум" немесе "Арух ха-Шалем" деп атады, оның дайындығына өмірінің жиырма бес жылы жұмсалды. Алғашқы төрт том Венгрияда тұрғанда, ал соңғы төртеуі Америкада тұрғанда басылды, бұл кезең 14 жылды қамтыды (Вена, 1878–92). Қосымша Нью-Йорк баспасынан шықты, ал кітаптың жалпы көлемі 4000-нан астам екі бағанды беттерді құрады. Редактор сөздердің этимологиясын анықтау үшін "Арух" кітабының жеті қолжазбасын пайдаланды, соның нәтижесінде Талмудтағы көптеген күмәнді және бұзылған үзінділер түзетілді және қалпына келтірілді. Кохут егжей-тегейлі зерттеуде (қосымшада жарияланған) Натан бен Иехиелдің ақпарат көздерін анықтады, бірақ оны плагиатта айыптаудан қорғады. "Арух" иврит әдебиетінің маңызды ескерткіштерінің бірі саналады. 1880 жылы Кохут Орадеяға шақырылды, ол 1884 жылға дейін сонда тұрды. Сол жерде ол 1881 жылы "Жидік тарихы. A Biblia Befejezésétől a Jelenkorig" (Венгрия мектептерінде оқулық ретінде пайдаланылды) атты еңбегін жариялады және Киелі кітапты венгр тіліне аударды. Алайда, қолжазбаның бір бөлігі жоғалып, кітап басылмады. Орадеяда ол Венгрияның премьер-министрі Кальман Тисамен танысты, ол оның сөздеріне қатты әсерленіп, оны еврейлердің өкілі ретінде Венгрия парламентіне шақырды. 1885 жылы Кохут Нью-Йорктегі Ахават Чесед қауымының раввині болып сайланды. Оның АҚШ-қа келуі американдық еврейлердің консервативті күштерін біріктіруге мүмкіндік берді, бірақ ол тез арада радикалдық топтың шабуылына ұшырады. "Аталардың этикасы" тақырыбындағы лекциялар сериясы, оның тек бірінші бөлігі ғана кітап түрінде жарық көрді (Нью-Йорк, 1885), оның консервативті көзқарастарын нақты көрсетті. Оның осы көзқарасының және қоғамдық пікірге тигізген әсері соншалықты күшті болды, реформашылдар өздерінің озық көзқарастарын және өткеннің тарихи дәстүрлерінен тәуелсіздіктерін көрсету үшін Питтсбург конференциясын өткізуге мәжбүр болды.

Нью-Йорк

Кохут дін қызметкері Сабото Морайспен бірге Нью-Йорк еврей теологиялық семинариясын құруға қатысты, оның кеңесшілер кеңесінің мүшесі болды және өмірінің соңына дейін Талмуд әдістемесінен профессор ретінде жұмыс істеді. 1889 жылы «Арух Комплетум» атты еңбегін аяқтаған кезде ол көптеген құрметтерге ие болды, әсіресе Еуропаның түрлі ғылыми қоғамдарынан. 1891 жылы Колумбия колледжінде раввиндік сарапшы болып тағайындалды. 1894 жылдың наурыз айында Лайос Кошутқа арнап сөйлеген құмарлы сөзі кезінде ол мінберде ауруға шалдығып, бірнеше аптадан кейін демалыс күні қарсаңында (1894 жылдың 25 мамыры) қайтыс болды. Оның жесірі – екінші әйелі, еврей әйелдерінің белгілі қайраткері Ребекка Беттельхайм Кохут. 1894 жылы Нью-Йорктегі Ahavath Chesed қауымы оның естелігіне арналған лекциялар мен құрмет көрсетулер жинағын жариялады. Ал тағы бір жинақта Еуропа мен Американың қырық төрт көрнекті ғалымдарының ғылыми мақалалары жинақталған, ол «Құрметті доктор Александр Кохуттың естелігіне арналған семиттік зерттеулер» деп аталды және 1897 жылы Берлинде оның ұлы Г.А. Кохут жариялады. Бұл еңбекте оның інісі доктор Адольф Кохут жазған Кохуттың өмірбаяны бар. Кохуттың жарияланған еңбектерінің толық тізімін оның ұлы Г.А. Кохут Еврей теологиялық семинариясы қауымдастығының төртінші екі жылдық съезінің баяндамаларына (Нью-Йорк, 1894) және «Құрметті доктор Александр Кохуттың естелігіне арналған құрметтер», 49–64 беттерде (ib. 1894) қостырды. Оның ұлы Джордж Александр Кохут, көбінесе «Г.А. Кохут» деп аталатын американдық жазушы және библиограф, 1915 жылы әкесінің құнды еврей кітапханасын Йель университетіне сыйға тартты. Осылайша «Александр Кохут естелік жинағы» құрылды. Ұлы сондай-ақ Йель коллекциясын сақтау және жақсарту үшін «Кохут қоры» құрды.