Кіріспе

Неміс банкирі, жазушы және қауымдық қайраткер (1750–1834)

Дэвид Фридландер (кейде Фридландер деп те жазылады; 16 желтоқсан 1750, Кенигсберг – 25 желтоқсан 1834, Берлин) – неміс банкирі, жазушы және қауымдық қайраткер.

Өмір

Берлиндегі қауымдық лидер және автор, ассимиляция практикасы мен идеологиясының пионері, және реформалық иудаизмнің алға басушысы. Кёнигсбергте дүниеге келген, "қорғалған еврейдің" ұлы, саудагер Жоахим Мозес Фридлендер, Дэвид 1770 жылы Берлинге қоныстанды және 1776 жылы жібек фабрикасын құрды. Өзінің саласының сарапшысы ретінде, ол тоқыма өнеркәсібін зерттеу жөніндегі мемлекеттік комиссияның кеңесшісі болып тағайындалды. 1791 жылы ол өндірушілердің атынан экономикалық жүйедегі өзгерістерді, өнеркәсіпке қатысты артық үкіметтік бақылауды және жеке өндірушілерге қорғау тарифін беруге қарсы меморандум ұсынды. Алайда, оның қызығушылықтары бизнесінен әлдеқайда асып түсті. 21 жасында Мозес Мендельсонның ортасына кірген Фридлендер оның идеяларын сіңіріп алып, оның ізбасарлары арасында көзге түсті. 1772 жылы банкир Даниэль Ицигтің қызы Блюмхен Ицигке үйлену арқылы ол Пруссиядағы ең бай және беделді сарайлық еврей отбасыларының біріне енді. 1799 жылы Фридлендер пастор Теллерге өзінің танымал "Ашық хаты" ("Sendschreiben") жіберіп, онда "кейбір еврей үй иелерінің атынан" дінге қатысты деистік көзқарасын білдірді. Осы себепті ол христиандық догмаларды да, еврей діни ғұрыптарын да қабылдамады. Оның пікірінше, мәңгілік шындықтар, олардың айналасында ағартушы еврейлер мен протестанттар бірігуі керек, Мұсаның таза ілімдерімен, яғни түпнұсқа еврей монотеизмімен сәйкес келеді. Фридлендер өмір бойы мозаикалық монотеизмді ұстануға болатын идеал ретінде қарастырды; бұл оның христиандыққа өтуге қарсы шешіміне оң әсер еткен фактор болды (ол өзінің көптеген достарынан ерекшеленді). "Біз ежелден Алланың бірлігі мен қасиеттілігі туралы таза ілімді сақтауға және үлгі көрсетуге міндеттіміз, бұрын басқа ешбір халыққа белгісіз", - деп жазды Фридлендер 1815 жылы "Құрылыстың сөздері" ("Reden der Erbauung") еңбегінде. Ол Киелі кітаптағы еврей дініне құрмет көрсетуде Мендельсонның адал шәкірті болды, бірақ Фридлендерге әсер еткен Кант Киелі кітаптағы еврей дінін сынайтын. Фридлендер Мендельсоннан кейінгі Берлиндегі еврей ағартушылары арасында кең таралған білім беру идеалдарын және литургиялық реформаға сенімін бөлісті, бұл идеяларды өз жазбаларында білдірді. 1812 жылы Пруссиядағы жарлық шығарылғаннан кейін ол Пруссиядағы еврейлердің жаңа ұйымының нәтижесінде қажет деп санайтын реформалар туралы мақала жариялады (синагогалардағы құдайлық қызмет, оқу орындары мен оқытылатын пәндердің реформасы және жалпы білім беру әдістері). Ең бастысы, ол мессиялық үміттерді білдірудің орнына дұға жасауды ұсынды: "Мен Құдайдың алдында тұрмын. Мен отандастарым үшін, өзім үшін және отбасым үшін бата мен өркендеу тілеймін, Иерусалимге қайтып оралу үшін емес, ғибадатхананы қалпына келтіру және құрбандықтар үшін емес. Мен мұндай тілектерді жүрегімде сақтамаймын". Ол Талмуд заңын зерттеудің орнына елдің заңдарын талдауды ұсынды. Фридлендер тіпті реформаларға қол жеткізу үшін үкіметтен көмек сұрағысы келді. Оның күш-жігерінің нәтижесінде 1778 жылы "еврей тегін мектебі" құрылды; Фридлендер мектептің ұйымдастырушысы және басшысы болды, ол 20 жылға жуық уақыт бойы өзінің інісі Даниэль Ицигпен бірге басқарды, сондай-ақ оған еврей баспасы мен кітап дүкені қосылды – бұл мекеме ағартушылық білімнің идеалдарын іске асыруға бағытталған. 1783 жылдан 1812 жылға дейін Фридлендер пруссиялық еврейлердің өкілі ретінде тең құқықтарды талап ету үшін талмай күресті. Ол 1787 жылы Фридрих Вильгельм II құрған комиссияға өз өтініштерін ұсыну үшін Берлинде жиналған Пруссия еврей қауымдастықтарының "жалпы өкілдерінің" төрағасы болды. Фридлендердің басшылығымен депутаттар комиссия ұсынған қанағаттанарлық емес "Реформа жоспарын" қабылдамады. 1793 жылы ол осы келіссөздерге қатысты құжаттарды "Пруссия мемлекеттеріндегі еврей колонияларының реформасына қатысты құжаттар" ("Acktenstücke, die Reform der jüdischen Kolonien in den preussischen Staaten betreffend") деген атпен жариялады. 1809 жылы Фридлендер қалалық кеңеске сайланған алғашқы еврей болды. Эмансипация үшін күресті жалғастыра отырып, 1810 жылы ол Пруссия канцлері Карл Август фон Харденбергпен кездесу сұрады; эмансипацияны берудің пайдасына дәлел ретінде ол пруссиялық еврейлердің ассимиляция дәрежесін көрсеткен "крещение толқынына" назар аударды. Фридлендердің пруссиялық еврейлерді эмансипациялаудағы күш-жігері ерекше маңызды, өйткені олар Мендельсоннан кейінгі Пруссиядағы еврей өмірінің басты дилеммасын көрсетті: универсалистік принциптерге негізделген қоғамда еврейлік идентитікті қалай сақтау.

"Құрғақ шомылдыру рәсімінің" бастамасы

Фридландер өзінің және басқа да яһудилердің христиандық ортаға кіруін жеңілдетуге тырысты. Бұл көзқарасы 1799 жылы Берлиндегі (Oberconsistorialrat) жетекші протестант провасты Вильгельм Теллерге жасаған радикалды ұсынысымен көрінді. Фридландердің ашық хатында (Sendschreiben) "кейбір еврей отбасыларының басшылары атынан" яһудилер "құрғақ крещениеден" өтуге дайын екендіктерін білдірді: егер олардан Исаның құдайлығына сену талап етілмесе және белгілі бір христиандық рәсімдерден қашуға рұқсат берілсе, олар ортақ моральдық құндылықтар негізінде лютеран шіркеуіне қосылуға дайын. Ашық хаттың көп бөлігі Мұса заңдарының көбінесе ескіргендігін дәлелдейтін poleмикалық сипатта болды. Осылайша, яһуди діні өз кезегінде көптеген рәсімдерінен бас тартар еді. Бұл ұсыныс "бірлескен унитариандық шіркеу-синагог құруды көздеді". Бұл "Sendschreiben an Seine Hochwürden Herrn Oberconsistorialrath und Probst Teller zu Berlin, von einigen Hausvätern Jüdischer Religion" (Берлин, 1799) атты хатқа жауап ретінде ондаған жауаптар келді, олар памфлеттерде және танымал баспасөз беттерінде жарияланды, соның ішінде Абрахам Теллер мен Фридрих Шлейермахердің жауаптары да болды. Екеуі де христиандыққа формалды түрде өтудің христиандыққа және мемлекетке зиянды екенін айтты, бірақ ағартушылық идеяларына сәйкес, олар мұндай дін өзгертпеген яһудилерге көбірек азаматтық құқықтар беру мүмкіндігін де жоққа шығармады. Фридландердің бастамасына яһудилердің реакциясы басым түрінде қарсы болды – бұл "арсыздық" және "дезертирлік" деп айтылды. Генрих Грац оны "маймыл" деп атады.

Шығармалары

"Lesebuch für jüdische Kinder" атты кітаптың қайта басылымы, Берлин, Восс, 1779 / Zohar Shavit жаңадан шығарған және кіріспесімен, қосымшаларымен толықтырылған, Франкфурт-на-Майне: dipa Verl., 1990. Мұса Мендельсонның "Сефер ха Нефеш" еңбегінің аудармасы. Берлин, 1787. Мұса Мендельсонның "Кохелет" еңбегінің аудармасы. 1788. Давид Фридландтың "Пруссия мемлекеттеріндегі еврей қауымдастықтарының жаңа ұйымдасуына байланысты туындаған қажетті өзгерістер: 1) синагогтардағы құлшылық, 2) оқу орындары мен оқу бағдарламалары және 3) жалпы білім беру жүйесі: өз заманына арналған сөз". 1812 жылғы Берлин басылымының қайта басылымы, қосымшалармен, W. Dieterici басылымы. Берлин: Verl. Hausfreund, 1934. ("Берлиндегі еврей қауымының тарихы" / Stern. Білімді израильдіктерге арналған нәрлі сөздер. Берлин, 1815–17. Мұса Мендельсон, оның өмірі мен еңбектері. Берлин, 1819. Польша Корольдығындағы израильдіктердің жағдайының жақсартуы туралы. Берлин, 1819. XIX ғасырдағы еврейлерге қарсы қуғын-сүргін тарихына қатысты жазушылардың еңбектері. Берлин, 1820.