Кіріспе

Ресоциализация немесе ресоциализация (британдық ағылшын тілінде) – адамның әлеуметтік құндылықтары, сенімдері және нормаларының қайта қалыптастырылу процесі. Бұл процесс әскери жаттығу лагерьлерінде қарқынды әлеуметтік процестер арқылы немесе толыққанды институтта жүзеге асырылады. Әлеуметтендіруде ескеретін маңызды нәрсе – не нәрсе үйренілсе, соны ұмытуға болады. Осыған ресоциализацияның негізі құрылады: үйренгенді ұмыту және қайта үйрену. Ресоциализацияны сондай-ақ, үстем институттардың нормаларына сәйкес келмейтін, олардың құндылықтарын, көзқарастарын және қабілеттерін үстем институттардың нормаларына сәйкес жұмыс істеуге мүмкіндік беру үшін динамикалық түрде қайта бөлуге ұшыраған адамдардың процесі деп анықтауға болады. Бұл анықтама көбінесе түрме жазасына қатысты. Егер адамдар құқық бұзушылық танытса, қоғам оларды толыққанды институтқа жібереді, онда олардың оңалтуы жүзеге асырылады. Ресоциализацияның күштілігі әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, басқа елге көшуге көмектесу ретінде жеңіл ресоциализация қажет болуы мүмкін. Мұндай жағдайда, тіл, тамақтану, киім және сөйлеу әдеттері сияқты жаңа әлеуметтік ғұрыптар мен нормаларды үйрену қажет. Ресоциализацияның күрделі мысалы – әскери қызметке немесе культқа қосылу, ал ең ауыр мысалы – адамның барлық естеліктерін жоғалтуы, нәтижесінде ол қоғамның барлық нормаларын қайта үйренуге мәжбүр болады. Ресоциализацияның алғашқы кезеңі – адамның бұрынғы сенімдері мен өзіне сенімділігін жою.

Мекемелер

Тотальды институттардың мақсаты – ресоциализация, ол тұрғындардың жеке тұлғаларын ортаны қасақана манипуляциялау арқылы түбегейлі өзгертеді. Тотальды институт – адамның күнделікті өмірін толыққанды қамтитын және бақылайтын институт. Барлық қызмет бір орында, бірыңғай билік астында жүзеге асырылады. Тотальды институттардың мысалдары түрмелер, студенттік жатақтар және әскерді қамтиды. Ресоциализация екі кезеңнен тұрады. Біріншіден, институт қызметкерлері тұрғындардың жеке басын және тәуелсіздігін жоюға тырысады. Жеке тұлғаны жою стратегияларына жеке меншіктің барлығын беруді, бірыңғай шашты кесуді және стандартталған киім киюді міндеттеу кіреді. Тәуелсіздік тұрғындарды қорлау мен ар-ұятты жоғалтуға мәжбүр ету арқылы жойылады. Мысалдарға киімсіз тексеру, саусақ іздерін алу және тұрғындардың аттарын сериялық нөмірлермен немесе кодтық есімдермен алмастыру жатады. Ресоциализация процесінің екінші бөлігі – жаңа тұлғаны немесе өзіндік сананы жүйелі түрде құруға бағытталған әрекеттерді қамтиды. Бұл көбінесе сыйлықтар мен жазалар жүйесі арқылы жүзеге асырылады. Кітап оқуға, теледидар көруге немесе телефон соғуға рұқсат алу – адамның конформизмге ұмтылуына күшті ықпал етеді. Конформизм – адамдардың мінез-құлқының билік өкілінің немесе үлкен топтың күтуіне сәйкес келу үшін өзгеруі. Ешбір екі адам ресоциализация бағдарламаларына бірдей жауап бермейді. Кейбір тұрғындар "қайта оңалтылған" деп табылса, ал басқалары ашулы және жауырықпалы болуы мүмкін. Сонымен қатар, ұзақ уақыт бойы қатаң бақыланатын орта адамның шешім қабылдау және тәуелсіз өмір сүру қабілетін жоя алады, бұл институционализация деп аталады – тотальды институттың теріс салдары, ол адамның сыртқы әлемде тиімді жұмыс істеуіне кедергі келтіреді. (Sproule, 154–155)

Ресоциализация ешқашан "әлеуметтенбеген" немесе ұзақ уақыт бойы әлеуметтік мінез-құлықты көрсетпеген адамдарда да байқалады. Мысалдарға жабайы балалар (әлеуметтенбеген) немесе жеке камерада ұсталып тұрған сотталғандар жатады. Әлеуметтену – өмір бойына созылатын процесс. Ересектердің әлеуметтенуі көбінесе адамның өскен мәдениетінен өзгеше жаңа нормалар мен құндылықтарды үйренуді қамтиды. Бұл процесс ерікті болуы мүмкін. Қазіргі уақытта ерікті түрде әскери қызметке қосылу – ерікті ресоциализацияның мысалы. Әскери өмірмен байланысты нормалар мен құндылықтар азаматтық өмірмен байланыстылардан өзгеше. (Riehm, 2000) Социолог Эрвинг Гоффман психиатриялық мекемелерде ресоциализацияны зерттеді. Ол психиатриялық мекемені тотальды институт ретінде сипаттады, онда пациенттердің өмірінің барлық аспектілері мекемемен бақыланады және мекеменің мақсаттарына жету үшін есептеледі. Мысалы, мекеме пациенттерден белгілі бір ережелерді сақтауды талап етеді, тіпті бұл жеке адамдардың мүддесіне қайшы келсе де.

Әскери қызметте

Әскери қызметке қабылданатындар жаңа әлеуметтік ортаға еніп, әскери қызметшілер ретінде әлеуметтендіріледі. Ресоциализация – бұл «басым институттың нормаларына сәйкес келмейтін жеке адамның мінез-құлқына түзету бағдарламасының динамикалық үдерісіне түсуі, мақсаты – аталған басым институттың нормаларына сәйкес жұмыс істеуге мүмкіндік беретін құндылықтарды, көзқарастарды және қабілеттерді қалыптастыру және/немесе жаңарту». Дайындық лагері әскерилердің толық институтта қалай әлеуметтендірілетінін түсіну үшін үлгі болып табылады. Fox және Pease (2012) пікірінше, әскери дайындықтың мақсаты, дайындық лагері сияқты, «өз жеке қалаулары мен мүдделерін бөлімшесіне және, соңында, еліне ерікті және жүйелі түрде бағындыруды ынталандыру». Оны іске асыру үшін әскерилердің өмірінің барлық аспектілері бір әскери институттың құрамында болады және бір «институционалдық билік» (оқу-жаттығу нұсқаушылары) бақылайды, ал барлығы толық институттың мақсаттарына жету үшін жасалады. Фокс пен Пиз былай деді: «Кез келген әлеуметтік сәйкестік сияқты, әскери сәйкестік әрқашан жетістік, басқалардың күтулеріне сәйкес келу және олардың мойындауына байланысты. Әскери қызметте нәтижелерді тексерудің маңыздылығы және «өлшеу» қажеттілігі бұл тәуелділікті күшейтеді. Әскери дайындық арқылы ресоциализация әскерилерде мақсаттылық сезімін тудырса, мүшелер белгіленген стандарттар мен күтулерге жете алмаған жағдайда психикалық және эмоционалдық қиындықтар тудыруы мүмкін». Бастапқы бірнеше күндегі негізгі дайындықтың ең маңызды аспектісі – олардың жеке басын қабылдауы. Бастапқы дайындыққа қатысушылар төмендету үдерісіне ұшырайды, онда жетекшілер қатысушылардың бейбіт өмірдегі жеке басын жойып, оларға жаңа жеке басты сыйлайды. Жаңадан келгендер қатыгездікке, қарапайымдылыққа, физикалық және эмоционалдық шаршауға ұшырайды. Олар жаңа нормаларға, тілге, ережелерге және жеке басына бағынады. Жауынгерлер бұрынғы жеке бастарының физикалық көрінісі болған киімдерін және шаштарын тастайды. Бұл үдерістер өте жылдам өтеді және қатысушыларға жеке басын жоғалту туралы ойлануға уақыт қалдырмайды, сондықтан олар өз шешімдеріне өкінуге мүмкіндік таппайды. Оқу сержанттары жас жігіттер мен қыздарға солдат болудың қандай екенін және оның ерлік екенін романтикалық тұрғыдан көрсетеді. Дайындық басталғаннан кейін, ол физикалық тұрғыдан қиынға соғады және әр апта сайын күшейе түседі. Жауынгерлерді үнемі қорлап, олардың мақтанышын жою үшін, өзгеріске қарсы тұру қабілетін жояды. Оқу сержанттары жаңадан келгендерге негізгі дайындықты аяқтағаннан кейін, олар басқалардан ерекшеленетінін айтады. Алайда, жауынгерлердің барлығы дерлік сәтті аяқтап, дайындықтан бітіреді. Дайындықта рөлдер де қарастырылған. Жаңадан келгендерге жақын үш жас сержант және жаңадан келгендерге әкелік тұлға болып табылатын аға сержант бар. Компания командирі құдай сияқты рөл атқарады, оған жауынгерлер құрметпен қарайды. Бұл рөлдердегі адамдар үлгі болады және билік тұлғалары болады, сонымен қатар бүкіл ұйымға адалдық сезімін қалыптастыруға көмектеседі. Жауынгерлер әрбір адам бір уақытта бір бағытта қозғалатын формацияда жүріп өтеді, бұл бірлік сезімін тудырады. Бұл жауынгерлерді жеке тұлға ретінде емес, топтың бір бөлігі ретінде сезінуге мәжбүрлейді. Олар көңіл-күйді көтеру және топтың өзін маңызды сезінуіне көмектесу үшін әнді ырғақпен орындайды. Оқу сержанттары сарбаздарды мақтан тұтуға және жетістікке жеткендей сезінуге көмектесу үшін топқа жеңістердің кішкентай дозасын ұсынады. Джефф Паркер Найттың айтуынша, бұл әндердің түпкі мақсаты «маршировкалық дәлдік» деп сипатталған, бірақ Найт бұл әндердің рекруттар үшін «өткізу рәсімі» түрін жасайтын екінші әлеуметтік мақсаты бар екенін айтады. Бұл жодилік қойылымдар жауынгерлік көзқарасты көрсетеді және символикалық іс-әрекет ретінде бастамашыларда көзқарасты өзгертуге көмектеседі. Әдетте, бір нәрсені жек көру барлық адамды біріктіреді. Осы жағдайда, топтық жазалау барлық жауынгерлерге сержанттарды жек көруге және жазалауға мүмкіндік береді, бірақ олардың бірлігі ішінде бірлік табады. Олар басқаларын өздерін алға жылжытуға және ортақ қиындықтар туғызуға шақырады.

Түрмеде

Түрмеде ресоциализацияның екі түрі бар. Біріншісі – тұтқындар жаңа ортаға бейімделіп, сол ортаға сәйкес келетін жаңа мінез-құлықты үйренуі керек. Екіншісі – тұтқындар бұрынғы қате жолдарынан қайту үшін оңалту шараларына қатысуы тиіс. Егер адам басым қоғамның нормаларын бұзса, қылмыстық жүйе оны қылмыстық оңалту арқылы ресоциализациялауға бағындырады. Оңалтудың мақсаты – тұтқының нақты мінез-құлқын басым қоғам құрайтын көпшіліктің мінез-құлқына жақындату. Көптеген қоғамдарда идеалдық әлеуметтік мінез-құлық жоғары бағаланады, өйткені ол қоғам мүшелерінің қауіпсіздігі мен әл-ауқатын қорғауға және дамытуға себімі тигізеді. Оңалту процесінде жүйе қылмыскерді қылмыстық мінез-құлыққа байланысты алған барлық білімінен, соның ішінде қылмыс жасау тәсілдерінен, ниеттерінен, қозғаушы күштерінен, ой-пікірлерінен және көзқарастарынан айырылады. Қылмыстық мінез-құлық – үйренілген нәрсе, демек, оны жоюға болады. Оңалтудың бірінші қадамы – ортаны дұрыс таңдау. Яғни, тұтқының басқа адамдармен, әсіресе қамаудағы адамдармен қарым-қатынасының қалай болуы керек. Әдетте, бұл қылмыскерге психологиялық және социологиялық сараптама жасағаннан кейін анықталады. Екінші қадам – диагностика, ол тұтқының мінез-құлқынан алынған кері байланысқа байланысты үздіксіз жүретін процесс. Келесі кезең – диагнозға сәйкес емдеу. Мақтаны есірткілікке қарсы күрес немесе адамның құндылықтарын қайта қарау болсын, емдеу қылмыскерді қоғамдық нормаларға қайта оралдырады.