Кіріспе
Генуяда сөйленетін лигурия диалектісі – Генуя тілі, лигурия тілінің ең беделді диалектісі. Генуя қаласының және Лигурия аймағының маңында таралған. Генуя тілінде сөйлейтін адамдардың көп бөлігі – егде жастағылар. Диалектіні сақтап қалуға арналған бірнеше бірлестік бар, мысалы, Генуядағы «A Compagna» және Чиаваридегі «O Castello». Генуя тілінде 13 ғасырдан бері әдебиет жазылып келеді, ал жазу жүйесі тілмен бірге дамып келеді. Қазіргі таңда екі жазу жүйесі қолданылады, олардың стандартталу деңгейі әртүрлі. Бірін 2008 жылы «A Compagna» мәдени бірлестігі ұсынды, ол Генуяның Порториа ауданында бұрын сөйленген, қазір жойылған Генуя тілінің айтылуын жазуға тырысады. Екінші жазу жүйесін жазушылар, журналистер және ғалымдар тобы 19 және 20 ғасырлардағы Генуя газеттерінің дәстүрлі жазуын стандарттау арқылы ұсынды. Бұл жазу жүйесін, басқалармен қатар, академиялық орта және аймақтағы ең ірі басылым – «Il Secolo XIX» газеті қолданады. Генуя тілі Гибралтардағы Лланито тіліне де әсер еткен.
Genoese, locally called zeneise or zeneize , is the prestige dialect of Ligurian, spoken in and around the Italian city of Genoa, the capital of Liguria. A majority of remaining speakers of Genoese are elderly. Several associations are dedicated to keeping the dialect alive, examples of which are A Compagna in Genoa and O Castello in Chiavari. Written literature has been produced in Genoese since the 13th century, and the orthography has evolved in step with the language. There are currently two spelling systems in common use, with varying degrees of standardisation. One, proposed in 2008 by the cultural association A Compagna, attempts to closely match in writing the pronunciation of the now extinct variant of Genoese which used to be spoken in the Portoria neighbourhood of Genoa. Another spelling system was proposed by a group of writers, journalists and academics by standardising the traditional orthography of 19th and 20th century Genoese newspapers. This is the spelling used, amongst others, by the academic world as well as by Il Secolo XIX, the largest print newspaper in the region. Genoese has had an influence on the Llanito vernacular of Gibraltar.
Орфографиялық
^ - дауысты әріпінің үстіне қойылатын және оның ұзындығын екі есе арттыратын айналмалы белгі. ao итальян тіліндегі “au” немесе генуэз тіліндегі “ou” немесе ұзақ итальян тіліндегі “o” ретінде оқылады. è – қысқа, ашық “e” ретінде оқылады. a және e әріптерінен құралған æ белгісі ашық, ұзын “e” ретінде оқылады; ænn a және æn тіркестерінде ол ашық, қысқа “e” ретінде оқылады. e және é – қысқа “e” ретінде оқылады; ê – ұзын, жабық “e” ретінде оқылады. eu француз тілінде оқылатындай оқылады: eu және éu тіркестерінде дыбыс қысқа, ал êu тіркесінде дыбыс ұзын болады. j сирек қолданылады және i әрпінің gjêmo (giriamo), mangjâ (mangerà), cacjæ (getterei), lascjâ (lascerà), socjêtæ (società) сияқты сөздерде естілуі керек екенін көрсетеді. o, ó және ô итальян тіліндегі “muso” сөзіндегідей “u” ретінде оқылады; ô әрпінің ұзындығы o және ó әріптерінен екі есе артық. ò және ö итальян тіліндегі “cosa” сөзіндегідей “o” ретінде оқылады; ö әрпінің ұзындығы ò әрпінен екі есе артық. u француз тіліндегідей “u” ретінде оқылады, бірақ qu, òu және ou тіркестерінде ол итальян тіліндегі “guida” сөзіндегідей “u” ретінде оқылады. ç әрқашан итальян тіліндегі “sacco” сөзіндегідей дауыссыз “s” дыбысымен айтылады. Сөздің соңғы n әрпі және nn, n (тырнақшамен жазылған) тіркестері – велярлық n (италиян тіліндегі “vengo” сөзіндегідей) және осылайша мұрындықпен айтылады. Бұл n әрпінің алдында дауыссыз әріп келгенде (b және p қоса) де солай. s әрпінен кейін дауысты, s әрпінен кейін дауыссыз дыбыс келсе, және дауыстылар арасындағы s әрқашан итальян тіліндегі “sacco” сөзіндегідей дауыссыз дыбыс болады. s әрпінен кейін дауысты дыбыс келсе, ол итальян тіліндегідей дауысты болады. scc – итальян тіліндегі “scena” сөзінің sc-сі сияқты, содан кейін итальян тіліндегі “cilindro” сөзінің c-сі естіледі. x француз тіліндегі j сияқты оқылады (мысалы, jambon, jeton, joli). z, тіпті zz деп екі еселенгенде де, итальян тіліндегі “rosa” сөзіндегідей әрқашан s ретінде айтылады.
ò and ö are read as o in Italian like in the word cosa; the length of ö is double ò.
u is read as a French u with the exception in groups qu, òu and ou where the u is read as the u in the Italian word guida. ç always has a voiceless sound like s in the Italian word sacco. Word final n and groups nn , n (written with a hyphen) indicate a velar n (, such as the n in the Italian word vengo) and are therefore pronounced nasally. The same goes for when n precedes a consonant (including b and p). s followed by a vowel, s followed by a voiceless consonant, and s between vowels is always a voiceless , sound like the s in the Italian word sacco. s followed by a voiced consonant becomes voiced , as in Italian. scc is pronounced , like sc of the Italian word scena followed sonorously by c of the Italian word cilindro. x is read like the French j (e. g. jambon, jeton, joli). z, even when it is doubled as zz, is always pronounced as the s in the Italian word rosa.
Сөз тіркестері
Мен генуэздікпін, сирек күлемін, тістерімді қиқыратып, айтқанымды айтамын (сөзбе-сөз "анық сөйлеймін"). Бала: "О, әкем, ашпын!" деп шағымданады. Анасы: "Тізеңді тырқыратып, лазанья жаса" деп жауап береді. "Егер жақсы христиан болып өмір сүргің келсе, құлшынып жүргендерден аулақ бол" (фанатиктер мен екіжүзділерден сақ болу үшін дәстүрлі ескерту). Бір уақытта дем алу мен дем шығару мүмкін емес. Белин! = Уау! немесе Құдай-ау! (өте бейресми) (сөзбе-сөз "мүше" дегенді білдіреді, бірақ ол әдепсіз мағынасын жоғалтты және қазіргі уақытта көптеген сөз тіркестерінде күшейту ретінде қолданылады, ағылшынның "Fuck!" немесе "Бұл - қызық!" дегенімен теңдес).
Әндер
Генуя диалектісінде жазылған ең танымал халық әндерінің бірі Марио Каппелло жазған «Ma se ghe penso» (немесе «Ma se ghe pensu») әні болып табылады. 20 ғасырдың соңына қарай суретші Фабрицио Де Андре генуэз диалектісінде «Crêuza de mä» атты толық альбом жазды.