Өзіңді-өзіңді бақылаудың жоқтығы – акрасия. Грек философы Платон акрасияның болуын жоққа шығарды, адам жамандыққа ерікті түрде бармайды деді. Психология, философия.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өзін-өзі бақылаудың жетіспеушілігі
Lack of self control
Акразия (/ə/'/k//r//eɪ//z//i//ə/; грекше [[wikt:ἀκρασία, "басшылықтың жетіспеушілігі" немесе "әлсіздік", кейде акразия деп транслитерацияланады немесе ағылшын тілінде acrasy немесе acracy деп аударылады) – өзін-өзі бақылаудың жетіспеушілігі немесе өз санасының айтқан сөзіне қайшы әрекет ету. Ол кейде ағылшын тілінде "инконтиненция" ("өзін ұстамау немесе шексіздік") деп аударылады. Платоннан бастап көптеген философтар акразияның бар-жоғын және оны қалай дұрыс анықтауға болатынын анықтауға тырысты.
Akrasia (/ə/'/k//r//eɪ//z//i//ə/; Greek [[wikt:ἀκρασία, "lacking command" or "weakness", occasionally transliterated as acrasia or Anglicised as acrasy or acracy) is a lack of self control or acting against one's better judgment. It is sometimes translated into English as incontinence ("a want of continence or self restraint"). Beginning with Plato, a variety of philosophers have attempted to determine whether or not akrasia exists and how best to define it.
Классикалық жауаптар
Платонның Сократы акразияның жоқ екенін айтады, "Ешкім өз еркімен жамандыққа ұмтылмайды" (358d) деп мәлімдейді. Егер адам жағдайды зерделеп, өзінің ең дұрысы деп санайтын әрекетке бейімделсе, ол сол әрекетті істейді, себебі ең дұрысы – жақсылық, яғни адамның табиғи мақсаты. Жағдайды толыққанды бағалау шешімнің нәтижесі мен құндылығын толық білуге мүмкіндік береді, бұл жақсылыққа қатысты қағидаларды нығайтады. Сократ пікірінше, адам ешқашан жамандыққа немесе өзінің саналы шешіміне қарсы әрекет етпейді, сондықтан жақсылыққа қарсы әрекеттер – фактілерді немесе жақсылықты білмеудің салдары. Аристотель, акразияға біздің интуитивті сенімімізді мойындап, «Никомах этикасының» VII кітабын осы мәселені эмпирикалық тұрғыдан қарастыруға арнады. Ол Сократтың ұстанымынан алшақтады, акразияның адамның құштарлығынан емес, оның пікірінен туындайтынын дәлелдеді. Пікір – ақыл-ойда шындыққа сәйкес келуі мүмкін немесе келмейтін түсінік болса, ал құштарлық – тек дене мұңдығы, сондықтан пікір жақсылықпен немесе оған қарсы жағдайға байланысты болады, акратиялық әрекетті ақылдың емес, пікірдің өніміне айналдырады. Аристотель үшін акразияның қарама-қарсысы – енкратия, яғни адамның өз құштарлықтарын бақылау қабілеті. Аристотель адамның ақшаға, ашуға немесе даңққа қатысты акразияға тап болуы мүмкін екенін айтса да, оның негізгі себебі денелік ләззатқа байланысты екенін еске салады. Оның себептері – ерік-жігердің жеткіліксіздігі немесе ойлаудан жалтарту болуы мүмкін. Бірақ ол оны жамандық деп санамады, себебі ол моральдық таңдаудың нәтижесі емес, жақсы біліміңді іске асыра алмаудың салдары. Августин Гиппо үшін ұрыну – білімнің (білу, бірақ істемеу) емес, ерік-жігердің мәселесі; ол адамдардың үлкен жақсылықтарға қарағанда кішкентай жақсылықтарды ұрыну арқылы таңдауы – күнделікті өмірде кездесетін жағдай деп есептеді.
Plato's Socrates attests that akrasia does not exist, claiming "No one goes willingly toward the bad" (358d). If a person examines a situation and decides to act in the way he determines to be best, he will pursue this action, as the best course is also the good course, i. e. man's natural goal. An all things considered assessment of the situation will bring full knowledge of a decision's outcome and worth, linked to well developed principles of the good. A person, according to Socrates, never chooses to act poorly or against his better judgment and therefore, actions that go against what is best are simply a product of being ignorant of facts or knowledge of what is best or good. Aristotle, acknowledging that we intuitively believe in akrasia, devoted book VII of the Nicomachean Ethics to a more empirical approach to the question. He distanced himself from the Socratic position by arguing that akrasia occurs as a result of an agent's opinion, not of their desire. Since opinion is formulated mentally in a way that may or may not imitate truth, while appetites are merely desires of the body, opinion is only incidentally aligned with or opposed to the good, making an akratic action the product of opinion instead of reason. For Aristotle, the opposite of akrasia is enkrateia a state where an agent has power over their desires. Aristotle considered one could be in a state of akrasia with respect to money or temper or glory, but that its core relation was to bodily enjoyment. Its causes could be weakness of will, or an impetuous refusal to think. At the same time he did not consider it a vice because it is not so much a product of moral choice but a failure to act on one's better knowledge. For Augustine of Hippo, incontinence was not so much a problem of knowledge (knowing but not acting) but of the will; he considered it a matter of everyday experience that men incontinently choose lesser over greater goods.
Ерекшелік
Ричард Холтон (1999) ерік-жігердің әлсіздігі – адамның қабылдаған шешімдерін тым оңай өзгертумен байланысты екенін айтады. Осы көзқарас бойынша, адам өз санасының айтқан сөзіне қайшы әрекет етуі (яғни, акратияға ұшырауы) мүмкін, бірақ бұл әлсіз ерікпен байланысты болмайды. Мысалы, Сара кісі өлтіргенге кек алу – ең дұрыс шешім емес деп санаса да, кек алуға бейімделіп, сол шешімінде тұрады делік. Холтонның пікірінше, Сара акратиялық мінез танытады, бірақ ерік-жігерінің әлсіздігін көрсетпейді.
Richard Holton (1999), argues that weakness of the will involves revising one's resolutions too easily. Under this view, it is possible to act against one's better judgment (that is, be akratic), but without being weak willed. Suppose, for example, Sarah judges that taking revenge upon a murderer is not the best course of action but makes the resolution to take revenge anyway and sticks to that resolution. According to Holton, Sarah behaves akratically but does not show weakness of will.
Мұра
Дүниежүзілік әдебиеттегі «Тозақ» шығармасының құрылымдық бөлімінде, шектен шығу екінші және бесінші шеңберлерде жазаланатын күнә болып саналады. Ұрықтанбауға құмарлықтың өзара шектен шығуы Данте үшін өлімдік күнәлардың ең жеңілі болды, тіпті өзін-өзі ұстай алмау тозақтың терең қабаттарына жол ашса да. Акрасия кейіннен Спенсердің «Пері патшайымы» романында нәпсі құмарлығын бейнелейтін кейіпкер ретінде пайда болды, содан кейін келесі кантода ашуды зерттеді; ал Джейн Остин сияқты жазушылардың кейіпкерлерінің сезімталдығы, мысалы Марианна Дашвуд, (рухани) шектен шығудың бір түрі ретінде қарастырылатын болды. Алайда, Романтизмнің жеңісімен Батыс мәдениетінде ақылға қарағанда сезімді таңдаудың құндылығы арта түсті. Блейк: «Тілектерін ұстап тұратындар, олардың тілектері оларды ұстап тұруға жеткілікті әлсіз болғандықтан солай жасайды» деп жазды. Руссоның ықпалымен Арнольд Дж. Тойнби «өздігінен шығу (ακρατεια) – антиномиандықты саналы немесе санасыз түрде, теорияда немесе тәжірибеде шығармашылықтың орнына қабылдау» деп сипаттайтын жағдай пайда болды. Мұндай акрасияның шыңы, мүмкін, 1960 жылдардағы барлық шектерін жою культында – өзін-өзі жоюда, әрекет етуде және эмоционалдық өзін-өзі қанағаттандыру мен драмада көрінді. Осыған қарсылық ретінде, эмоционалдық интеллектті жақтаушылар Аристотельге, оның «адамды ақыл-ойының бақылауында болуына немесе болмауына қарай, ұстауға қабілетті немесе ұстамауға қабілетсіз деп атайды» деген сөзіне, импульсті басқару және кешіктірілген қанағаттандыруды іздеуде қайта оралды.
In the structural division of Dante's Inferno, incontinence is the sin punished in the second through fifth circles. The mutual incontinence of lust was for Dante the lightest of the deadly sins, even if its lack of self control would open the road to deeper layers of Hell. Akrasia appeared later as a character in Spenser's The Faerie Queene, representing the incontinence of lust, followed in the next canto by a study of that of anger; and as late as Jane Austen the sensibility of such figures as Marianne Dashwood would be treated as a form of (spiritual) incontinence. With the triumph of Romanticism, however, the incontinent choice of feeling over reason became increasingly valorised in Western culture. Blake wrote that "those who restrain desire, do so because theirs is weak enough to be restrained". Encouraged by Rousseau, there was a rise of what Arnold J. Toynbee would describe as "an abandon (ακρατεια) a state of mind in which antinomianism is accepted – consciously or unconsciously, in theory or in practice – as a substitute for creativeness". A peak of such acrasia was perhaps reached in the 1960s cult of letting it all hang out – of breakdown, acting out and emotional self indulgence and drama. Partly in reaction, the proponents of emotional intelligence would look back to Aristotle in the search for impulse control and delayed gratification – to his dictum that "a person is called continent or incontinent according as his reason is or is not in control".