Ресейдегі тілдер: мәртебесі мен өзгеруі

Кіріспе

Ресейдегі тілдердің шолуы

Ресейдегі барлық тілдердің ішінде ең көп қолданылатын орыс тілі – ұлттық деңгейдегі жалғыз ресми тіл. Ресейдің әртүрлі аймақтарында қолданылатын тағы 25 ресми тіл бар. Оларға осетин, украин, бурят, калмык, чечен, ингуш, абаза, адығе, черкес, кабардин, алтай, башкир, чуваш, қырым татары, қарашай-балкар, хакас, ноғай, татар, тува, якут, ерзя, коми, төбе мари, жазық мари, мокша және удмурт тілдері жатады. Бүгінде Ресейде 100-ден астам аз санымен сөйлейтін тілдер бар.

Тарих

1991 жылы Кеңес Одағының тарауынан кейін құрылған көптеген жаңа республикаларда орыс тілінің мәртебесі төмендеді. Бірақ Ресейде орыс тілінің үстемдігі сақталды. Бүгінде Ресейдегі жалпы білім беретін мектеп оқушыларының 97 пайызы білімін тек немесе көбінесе орыс тілінде алады, тіпті Ресей халқының шамамен 80 пайызы орыс этносына жатады.

Орысшалау

2018 жылдың 19 маусымында Ресей Мемлекеттік Думасы орыс тілінен басқа барлық тілдерде білім беруді міндетті емес ететін, этникалық автономиялардың бұрынғы заңдарын күштен шығаратын және азшылық тілдеріндегі оқытуды аптасына екі сағатқа дейін шектеуді көздейтін заң жобасын қабылдады. Кейбір сарапшылар, мысалы, Foreign Affairs журналында, бұл заңды орысшаландыру саясатына теңеді. Бұл заң 2017 жылдың жазындағы сот процесінен кейін қабылданды, онда бір орыс анасының ұлына татар тілін оқыту "материалдық зиян" келтіргенін мәлімдеді. Владимир Путин сөйлеген сөзінде, ешкімді өз тілі емес тілді үйренуге мәжбүр етудің дұрыс еместігін айтты. Чувашия, Кабардин-Балқария, қарашайлар, аварлар, Чеченстан және Ингушетия. Ресейдің 12 этникалық автономиясы, оның ішінде Кавказдағы бесеуі, заң жобасын тоқтатуға шақырды. 2019 жылдың 10 қыркүйегінде удмурт белсендісі Альберт Разин Ижевск қаласындағы облыстық әкімдік ғимаратының алдында удмурт тілінің мәртебесін төмендетуге бағытталған даулы заң жобасын қарастырып жатқанда өзін өртеді. 2002 жылдан 2010 жылға дейін удмурт тілінде сөйлейтіндердің саны 463 000-нан 324 000-ға дейін азайды. Волга аймағындағы басқа тілдерде де сөйлейтіндердің саны ұқсас түрде төмендеді; 2002 және 2010 жылдар арасындағы халық санағында мари тілінде сөйлейтіндердің саны 254 000-нан 204 000-ға дейін кеміді. Бұл қалалар мен ауылдық жерлердегі жергілікті тілдерді оқытудың біртіндеп тоқтатылуына және аймақтық БАҚ пен үкіметтердің толығымен орыс тіліне өтуіне байланысты. Солтүстік Кавказда бұл заң соңғы он жылдағы жергілікті тілдердегі білім беру мүмкіндіктерінің 50%-дан астамға қысқартылуынан кейін қабылданды. Бұл бюджеттің қысқартылуымен және орыс тілінен басқа тілдердің рөлін азайтуға бағытталған федералдық күш-жігермен байланысты. Осетин, кумык және авар тілдерінде сөйлейтіндердің саны тиісінше 43 000, 63 000 және 80 000-ға төмендеді. және кейін Федерация Кеңесі. Бұл түзетулердің бірі – орыс тілін «мемлекет құраушы ұлттың тілі» ретінде және орыс халқын ұлтты құраушы этнос ретінде бекіту. Бұл түзету Ресейдің көпұлтты мемлекет екендігі принципіне қайшы келетінін және оларды одан әрі шеттетуі мүмкін екендігін айтып, Ресейдің азшылықтары тарапынан сынға ұшырады.

On 19 June 2018, the Russian State Duma adopted a bill that made education in all languages but Russian optional, overruling previous laws by ethnic autonomies, and reducing instruction in minority languages to only two hours a week. This bill has been likened by some commentators, such as in Foreign Affairs, to a policy of Russification. The law came after a lawsuit in the summer of 2017, where a Russian mother claimed that her son had been "materially harmed" by learning the Tatar language, while in a speech Vladimir Putin argued that it was wrong to force someone to learn a language that is not their own. Chuvashia, Kabardino Balkaria, the Karachays, the Avars, Chechnya, and Ingushetia. Twelve of Russia's ethnic autonomies, including five in the Caucasus called for the legislation to be blocked. On 10 September 2019, Udmurt activist Albert Razin self immolated in front of the regional government building in Izhevsk as it was considering passing the controversial bill to reduce the status of the Udmurt language. Between 2002 and 2010 the number of Udmurt speakers dwindled from 463,000 to 324,000. Other languages in the Volga region recorded similar declines in the number of speakers; between the 2002 and 2010 censuses the number of Mari speakers declined from 254,000 to 204,000 This is attributed to a gradual phasing out of indigenous language teaching both in the cities and rural areas while regional media and governments shift exclusively to Russian. In the North Caucasus, the law came after a decade in which educational opportunities in the indigenous languages was reduced by more than 50%, due to budget reductions and federal efforts to decrease the role of languages other than Russian. The numbers of Ossetian, Kumyk and Avar speakers dropped by 43,000, 63,000 and 80,000 respectively. and later the Federation Council. One of the amendments is to enshrine Russian as the “language of the state forming nationality” and the Russian people as the ethnic group that created the nation. The amendment has been met with criticism from Russia's minorities who argue that it goes against the principle that Russia is a multinational state and will only marginalize them further.

Ресейде жойылып бара жатқан тілдер

Ресейде көптеген жойылу қаупі төніп тұрған тілдер бар. Олардың кейбіреулері құрылысқа жақын деп есептеледі және Ресейдің жойылу қаупі төніп тұрған тілдер тізіміне енгізілген, ал кейбіреулері соңғы мәліметтерден бері жойылып кеткен болуы мүмкін. Екінші жағынан, тілдің сөйлейтін адамдары аз болса да, тіл тірі қалуы мүмкін. Кейбір тілдер туралы деректер сенімсіз, мысалы, серб тілінің "Этнологтағы" ақпараты 1959 жылғы халық санағына негізделген.