Кіріспе
Фин тілінің диалекттер тобы. Саво диалектілері (сонымен қатар Саво фин тілі деп те аталады).
The Savonian dialects (also called Savo Finnish)
Ерекшеліктері
Савон диалектілері кең географиялық аймаққа тараған және маңызды айырмашылықтарға ие болғанымен, стандартты тілден айқын ерекшеленеді және жергілікті диалекттер ретінде мойындалады. Әртүрлі савон диалектілері арасында үлкен қарама-қайшылықтар бар, бірақ ең танымал ерекшеліктерінің бірнешеуі төменде келтірілген.
Әуелі дауыстылар
Стандартты фин тілінде дифтонг болса, саво тілінде тар дифтонг немесе ұзын дауысты болуы мүмкін. Керісінше, стандартты фин тілінде ұзын дауысты болса, саво тілінде дифтонг болуы мүмкін. Дифтонның екінші буыны төмендейді, мысалы, «жақ» деген мағынадағы *laita* үшін *laeta*, «жеді» деген мағынадағы *söi* үшін *söe*. Бұл дыбындар *ə*-ға ұқсас төмендеуі мүмкін, немесе толық ассимиляцияланып ұзын дауыстыға айналуы мүмкін, мысалы, «дүкен» деген мағынадағы стандартты фин тіліндегі *kauppa* үшін *kaoppa* немесе *kaappa*, «толық» деген мағынадағы *täynnä* үшін *täönnä* немесе *täännä*. Егер *o*, *ö*, *e* бастапқы буында кездесіп, басау түсер болса, олар ашық дифтонгтарға айналады. Кейбір диалектілерде олар *ie*, *uo*, *uo* болып айтылады, бірақ көпшілік диалектілерде бұл дифтонгтар кеңірек: Сондықтан көптеген саво тілдерінде «жер, ел, дала» деген мағынадағы стандартты фин тіліндегі *maa* үшін *mua*, ал «бас» деген мағынадағы *pää* үшін *piä* қолданылады. Стандартты фин тіліндегі сөз соңындағы *a*, *ä*, *e* дыбыстары савон тілінде *o*, *ö*, *e* дыбыстарына сәйкес келеді. Сондықтан савондықтар стандартты фин тіліндегі *rieskaa*, *lähtekää*, *lirisee* сөздерін *rieskoo*, *lähtekee*, *lirisöö* деп айтады. Егер екі буын да басаусыз болса, *o/ö/e* + *a/ä* тіркесі, егер арасында дауыссыз дыбыс болмаса, бір буынды ұзын дауыстыға айналады. Мысалы, савон диалектілерінде «қоңыр» деген мағынадағы *ruskea* үшін *ruskee*, ал «егіс (бөлшектік)» деген мағынадағы *kyntöä* үшін *kyntöö* қолданылады. (Бұл өзгеріс савон диалектілеріне ғана тән емес және бүгінде фин тілінің көптеген нұсқаларында кездеседі.) Медиалды буынның соңғы кодусынан кейін *i*, *e* немесе кейбір жағдайларда *ä* дауыстылары қосылады, мысалы, «ескі» деген мағынадағы стандартты *vanha* үшін *vanaha*. Қосымша дауыстының сапасы көбінесе алдыңғы дауыстының сапасына ұқсас болады. Алайда, егер қосымша емес дауыстылардың біріншісі жоғары, ал екіншісі төмен болса, қосымша дауысты орташа болуы мүмкін (бірақ алдыңғы дауыстының дөңгелектелу белгісін сақтайды). Осылайша, «көз» деген мағынадағы стандартты фин тіліндегі *silmä* үшін савон тілінде *silimä* және *silemä* түрлері бар, ал «суық» деген мағынадағы *kylmä* үшін *kylymä* және *kylömä* нұсқалары қолданылады.
Қосындылар
Савон диалектілерінде протофин тілінде жоғалған палатализацияланған ырғақтар қайта дамыды. Палатализацияға ұшырауы мүмкін ырғақтар – короналды ырғақтар: l, n, t, r, s. Бұл ырғақтардың палатализациясы сөз соңында, стандартты фин тілінде ырғақтан кейін дауысты келгенде байқалады. Орфографиялық тұрғыдан, палатализация көбінесе C арқылы белгіленеді, мұнда C – палатализацияланған ырғақ. Мысалдар: және (стандартты фин тіліндегі koti, moottori). Жалғыз ырғақтар (жұмсақ) қысқа әріптен кейін және ұзын әріптен бұрын пайда болғанда екі еселеніп айтылады. Сондықтан männöö, sattaa, opettelloo сөздері стандартты тілдегі menee, sataa, opettelee сөздерін алмастырады. Бұл екі еселену алдыңғы бөлімнің 3-тармағында сипатталған процестен туындайды: Савониялықтар өздері саво тілінде сөйлейміз демейді, олар савоо (savvoo) тілінде сөйлейміз дейді (sa.vo.a – sa.voo – sav.voo). Шығыс Савон диалектілерінде бұл екі еселену жиірек кездеседі; ол жеке емес ырғақтарға (pelttoo, стандартты peltoa сөзімен салыстырыңыз), әдетте дауыссыздық деңгейлеу процесіне қатыспайтын ырғақтарға және басылмаған қысқа дауыстылардан кейін (hiihtämmään, стандартты hiihtämään сөзімен салыстырыңыз) қолданылады. Стандартты фин тіліндегі сөз соңғы /n/ дыбысы Савода, оның орналасқан ортасына байланысты әртүрлі ырғақтарға сәйкес келеді. Келесі сөз дауыстымен басталса, /n/ дыбысы глотталды тоқтатумен алмастырылады. Мысалы, стандартты тілде жақ сыпатымен белгіленетін жағдай, Савон тіркесінде isä' iän (стандартты isän ääni – «әкесінің дауысы») арқылы белгіленеді. Сөз соңғы /n/ одан кейін келетін дауыссыздарға ұқсап, екі еселенген дауыссызды тудырады; mieler rauha стандартты mielen rauha сөзінен өзгеше. Стандартты фин тілінен айырмашылығы, Савон фин тілінде /k/ және /p/ дыбыстарының екі еселенуіне рұқсат етіледі, мысалы jäniksej jäläki (стандартты jäniksen jälki). Соңғысынан басқа барлық сөз басындағы ырғақтар (дауыстыға жанасатын) негізгі сөздерде жүйелі түрде және толық жойылады, мысалы raktorj (стандартты traktori). Савода бұл дауыссыздың әлсіз түрі , , , немесе тіпті жоқ болуы мүмкін. ұзын артқы дауысты / дифтонг пен қысқа артқы дауысты арасында пайда болады: haavan, haovvan (стандартты haudan үшін). ұзын алдыңғы дауысты / дифтонг пен қысқа алдыңғы дауысты арасында пайда болады: teijjän (стандартты teidän үшін). басқа бір мысалынан кейін әлсіздейді немесе жоғалады: nähhä немесе nähä (стандартты nähdä үшін). Егер жоғарыда аталғандардың ешқайсысы қолданылмаса, әлсіз түрі : tätin (стандартты tädin үшін) күйінде қалуы мүмкін. Стандартты фин тілінде кездесетін (әлсіз түрі стандартты тілде де кездесетін) ырғақ тізбектері Савон диалектілерінде кездеспейді. Савон диалектісіне байланысты, Саво тілінде сөйлейтін адамда мыналар болуы мүмкін: (әлсіз түрі), яғни mehtä, mehän (стандартты metsä, metsän – «орман, орманның») орнына. (әлсіз түрі), яғни mehtä, metän. (әлсіз түрі), яғни messä, mesän.
(weak grade ), thus mehtä, mehän instead of standard metsä, metsän "forest, forest's". (weak grade ), thus mehtä, metän. (weak grade ), thus messä, mesän.
Морфологиясы мен синтаксисі
loi көпшілік жұрнағының қолданылуы басқа диалекттерге қарағанда, стандартты фин тілінен де кеңірек таралған. Мысалы, "крест" сөзінің көптік бөлігі ristilöitä (стандартты фин тілінде: ristejä). Стандартты және басқа жерлерде де белгілі болғанымен, етістіктерді біріктіру Savo фин тілінде ерекше кең таралған және шығармашылық өрнектердің мол көзі болып табылады. Бірінші етістік инфинитивте келеді және іс-әрекетті көрсетеді, ал екінші етістік өзгеріп, оның қалай орындалатынын білдіреді. Мысалы, seistä toljotat "сен аң-таң тұрсың" дегенің "тұрып қарайсың" деген мағынаны білдіретін сөздерден құралған.
Солтүстік Савон диалектілері
Солтүстік Савон диалектілері Ханкасалми (шығыс бөлігі), Хаукивуори, Хайнавеси, Ийсалми, Жоройнен, Йеппиля, Каави, Кангаслами, Картула, Кейтеле, Киурувеси, Конневеси (шығыс бөлігі), Куопио, Лапинлахти, Леппавирта, Маанинка, Муурувеси (1971 жылдан бастап Хуанкоски құрамында), Нильсия, Пиексамаки, Пиелавеси, Пьехасалми, Рантасалми, Рауталампи, Рииставеси (1973 жылдан бастап Куопио құрамында), Силиньярви, Сонкаярви, Суйенйоки, Сейнейнен (1971 жылдан бастап Хуанкоски құрамында), Терво, Туусниеми, Варпаярви, Варкаус, Веймерсалми, Весанто, Виеремэ және Виртасалми муниципалитеттерінде таралған.
Оңтүстік Савон диалектілері
Оңтүстік Савон диалектілері Антола, Хирвенсальми, Юва, Кангасниеми, Миккели, Мянтярью, Пертунмаа, (Шығыс бөлігі) Пуумала, Ристиина, Сулкава және Суоменниеми қалаларында қолданылады.
Савонлинна аймағының орта диалектілері
Савонлинна аймағының орталық диалектілері Шығыс Савонияда, Савонлинна қаласын қоршаған муниципалитеттерде, Оңтүстік Савония мен Солтүстік Карелия арасында қолданылады: Енонкоски, Керимяки, Пункахарью, Савонранта және Сääминки (1973 жылдан бері Пункахарью мен Савонлиннаның бір бөлігі). Енонкоскиде сөйленетін диалекттің Солтүстік Саво диалекттерімен көптеген ортақ белгілері бар, ал Пункахарьюдың оңтүстік бөлігіндегі диалект көбінесе Оңтүстік-Шығыс диалекттеріне ұқсайды. Савонлинна ауданындағы диалектілердің айырмашылығының себебі отарлау тарихында. Керимяки аймағы (Енонкоски, Пункахарью және Савонрантадан тұратын) 16 ғасырға дейін карелдермен қоныстанған, бірақ 14 ғасырдан бастап савониялықтар Пилажавеси көлінің шығыс жағына және Пурувеси жағалауларына қоныстанды. Табиғи және мемлекеттік шекаралар арасындағы айырмашылықтар көбінесе бір-бірімен байланысты. Енонкоскиде диалект Ханхивиртаның солтүстік жағында савониялық тіліне жақын. Бұған себеп – Енонкоскидің солтүстік ауылдары 19 ғасырда Хайнавесиге қарасты болса, оңтүстік ауылдары Керимякиге қараған. Пурувесидің солтүстік шекарасы Пурувеси көлі арқылы өтеді. Сондықтан Пункахарьюдағы ескі карелдік негіздегі диалекттік ерекшеліктер Керимякиге қарағанда жақсы сақталған, себебі Керимяки Пурувесидің солтүстік жағында орналасқан.
Шығыс Савон диалектілері немесе Солтүстік Карелия диалектілері
Шығыс Савон диалектілері немесе Солтүстік Карелия диалектілері Солтүстік Карелия аймағындағы Эно, Иломанци, Йоэнсуу, Юука, Кеселахти, Киихтелисвара (қазір Йоэнсуу қаласының құрамында), Ките, Контиолахти, Корписелька (қазір Ресейдің құрамында, 1946 жылдан бастап Тохмаярвидің шағын бөлігі), Оутокумпу, Липери, Нюрмес, Пиелисярви (1973 жылдан бастап Лиексаның бөлігі), Полвиярви, Пюхяселькя, Пялкъярви (қазір Ресейдің құрамында, 1946 жылдан бастап Тохмаярвидің шағын бөлігі), Раутавара, Рускеала (қазір Ресейдің құрамында), Соанлахти, Тохмаярви, Тууповаара (қазір Йоэнсуу қаласының құрамында) және Вальтимо муниципалитеттерінде таралған.
Каину диалектілері
Каину диалектілері Хирьнсалми, Каяни, Кухмо, Куусамо, Палтамо, Посио, Пудасярви, Пуоланка, Рануаның оңтүстік бөлігінде, Ристиярви, Соткамо, Суомуссальми, Тайвалькоски және Ваалада сөйленеді.
Орта Финляндияның диалектілері
Орталық Финляндияның диалектілері Ханкасалми (батыс бөлігі), Карстула, Киннула, Кивиярви, Конгинкангас (1993 жылдан бері Әәнекоски құрамында), Конневеси (батыс бөлігі), Кийярви, Лаукаа, Мултия, Пихтипудас, Пилконмяки, Саариjärви, Сумаяйнен, Уурайнен, Виитасаари және Әәнекоскиде сөйленеді.
Пайятт-Хейме диалектілері
Пяйят-Хяме савон диалектілері Джоутса, Ювяскюля, Ямся, Корпилахти, Коскенпяа (1969 жылдан бері Ямсянкоскинің бөлігі), Кухмойнен, Лейвонмяки, Луханка, Муураме, Пертунмаа (батыс бөлігі), Петаявеси, Сисьма және Тойваккада сөйленеді.
Кеуру-Эвиярвидің орта диалектілері
Кеуру Эвиярвидің орталық диалектілері Алаярви, Эвиярви, Кеуру, Лаппаярви, Лехтимеки, Пихлахавеси, Соини, Вимпели және Эхтериде қолданылады. Бұл диалектілік аймақ Остроботнияның ортасында үшбұрыш тәрізді орналасқан, оның өз диалектілерімен қатар швед тілінде сөйлейтін тұрғындары да бар. Бұл 17 ғасырда Оңтүстік Остроботниядағы көлді аймаққа қоныс аударған Савониялық отырғызу және күйдіру шаруаларының әсерінен туындаған.
Вярмланд савон диалектілері
Савондық кесу және өртеу егіншілігінің кеңеюі, Жаңа дәуірдің басында басталып, Орталық Скандинавияға тарады. XVII ғасырдың басында, негізінен Рауталампи приходынан савондықтар Швецияның Вярмланд аймағына қоныс аударды. XIX ғасырдың басында ондаған мың адам савон тілін ана тілі ретінде қолданды. Бұл "Орман финдері" тілдік тұрғыдан қызықты топ болды, себебі олардың тілі басқа ықпалдардан оқшауланған еді. Швецияда XVII ғасырдың ортасында кесу және өртеу егіншілігіне тыйым салынды, және бұл аймаққа жаңа фин қоныс аударушылар келмеді. Орман финдерінің тілінде қазіргі Рауталампи диалектінде қолданылатын шва дауысы мен қосарланған дыбыс болған жоқ. Бүгінде Вярмландтың савон диалектісі жойылды. Савон тілінде соңғы сөйлегендер Йоханнес Йоханссон Оинонен (1965 жылы қайтыс болды) және Карл Перссон (1979 жылы қайтыс болды) еді.
Музыка
Verjnuarmu тобы саво диалектісінде мелодикалық дед-металл орындады, ал Värttinä халық музыкасын орындайды. "Иеван полкка" халық әні де осы диалектіде.