Кіріспе
Балықты кептіруге арналған құрылым. Солтүстік балық аулау ауылдарында балықты кептіруге қолданылатын ашық алаң. Балық ұяшығы – Ньюфаундленд және Скандинавия елдерінің балық аулау ауылдары мен шағын жағалау қалаларының жағасында бағаналарға орнатылып, бұтақтармен жабылған балықты кептіруге арналған платформа. Ньюфаундлендте "fish flake" сөзінің әртүрлі жазылу нұсқалары: flek, fleyke, fleake, flaik және fleack. Бұл терминнің балық аулаумен байланысты алғашқы рет қолданылуы Ричард Уитборнның "Ньюфаундленд" (1623, 57-бет) кітабында тіркелген. Норвегияда мұндай құрылым "хелл" деп аталады.
Outdoor platform for drying cod in northern fishing villages
A fish flake is a platform built on poles and spread with boughs for drying cod on the foreshores of fishing villages and small coastal towns in Newfoundland and Nordic countries. Spelling variations for fish flake in Newfoundland include flek, fleyke, fleake, flaik and fleack. The term's first recorded use in connection with fishing appeared in Richard Whitbourne's book Newfoundland (1623, p. 57). In Norway, a flake is known as a hjell.
Құрылыс
Ұяшық көлденең шағын тіреулерден (лунгерлер деп аталады), кейде шырша бұтақтарымен жабылған және тік тіреулермен сүйеніп тұрады, ауа астынан еркін айналымда болады. Мұнда балықты күн мен ауада ақтарту үшін жайып қояды, ал балық жаз бойы тұздың көп мөлшерімен кезең-кезеңімен тұздалады. Балық аулау маусымының қызығында екі түрлі белгілі Ұяшықтар болады: бірі – жоғарыда сипатталғандай, тұрақты құрылым, ал екіншісі – «қол Ұяшығы» деп аталады, оны жылдам орнатуға болады және балық аулау маусымы өте мол болған жағдайда, көбірек аумаққа мүмкіндік береді.
Балық және балық қоймасы
Балық ұясы – балық аулау ауылының ландшафтының тұрақты бөлігі болған. Олар жағалауда салынған балық аулау платформаларынан көп алшақ емес жерде орналасқан. Балық ұясы жерден биік салынған, сондықтан оған қол жеткізу үшін көлбеу пандуспен берік құрылыс қажет болды. Бұл пандус балықшыларға арбада толтырылған балықты көтеріп әкелуге қолайлы болуы керек еді. Балық ұясының бір шетінде екі мақсатқа қызмет ететін ғимарат салынған. Балық сақтау қоймасы деп аталатын бұл ғимарат екі қабаттан тұрды және жоғарғы қабатында маусымдық уловты сақтауға жеткілікті кең болуы тиіс еді. Балық сақтау қоймасының төменгі бөлігінде балық аулауға қолданылатын құралдар: буйлер, арқандар, кіліктер, илемдер және басқа да керек-жарақтар сақталған. Сақтау қоймасының жоғарғы қабаты ашық конструкциядан тұрды, және құрғатылған балықты жинақтап қоюға арналған бөлімдерге бөлінген. Құрғату процесі ауа-райына байланысты болғандықтан, құрғақ балық осы нысанда екі айға дейін сақталған. Құрғату маусымының басында, әдетте тамыздың ортасынан қыркүйек айының басына дейін, балықтар ұяларға әкелініп, кептіру үшін жайылатын.
Қолдың ұсақтауы
Балықты бір маусымда аулау көлемі қажет болған жағдайда ғана қолмен салынып, пайдаланылатын балық тіректері уақытша құрылымдар саналды. Бұл тіректер белге дейін төмен орнатылып, беті адамның қол созғанша кеңдігіне тең, әртүрлі ұзындықта салынды. Кептіруге арналған аумақты барынша арттыру үшін олар тығыз қатарлармен орналастырылды. Ауа райы нашарлағанда балықты жылдам сақтауға ыңғайлы болу үшін олар негізгі тіректің қасында немесе жақын жерде салынды. Балықты шіріп кетпеуі үшін және ең бастысы, құртқа айналатын жәндіктердің жұмыртқаларын тудырмау үшін кептіру процесі кезінде құрғақ ұстау өте маңызды болды. Мұндай жағдайлардың кез келгені түліктің бүлінуіне әкелуі мүмкін.
Тарих
Капитан Джордж Картрайт 1770 жылдары өзінің күнделігінде және сол кезде кең таралған ұсақ-түйектерді (flakes) қолданғанын атап өтті. Джеймс Яундждың күнделігінде шамамен 1663 жылы flakes эскизі бейнеленген; ал Молл картасының (1712 ж.) иллюстрациясында flakes-тің негізгі дизайнынан айтарлықтай ерекшелік байқалмайды. Бұл құрылымдар балық аулау ауылында өте ерекше көрініс тудырды, сондықтан Эдвард Чаппелл (1818, 44–45 бб.) «Ньюфаундлендке және Лабрадордың оңтүстік жағалауына саяхат» кітабында Сент-Джон қаласының көп бөлігін жойған үлкен өртке дейін Сент-Джондағы flakes туралы былай деп сипаттайды:
Ньюфаундлендтің шығанақтары мен портына алғаш кірген адамның назарын көбінесе теңіз жағалауында балықты тұздау және кептіру үшін салынған көптеген платформалар (stages) көрсететін ерекше көрініс тартады. Сент-Джон портының айналасындағы жағалаулар толығымен олармен жабылған, ал олардың құрылысы өте қарапайым. Бірінші кезекте, «Кент» күбіне ұқсас көптеген тіректер жерге орнатылады: олардың үстіне ұқсас бағаналардан тұратын көлденең платформа салынады; содан кейін бүкіл конструкция құрғақ папоротникпен жабылады. Балықшылар осы құрылымды «Fish Flake» (балық flakes) деп атайды, бірақ басқа да платформалар бар, олардың бір бөлігі суда тұрса, шетінде балықты қабылдау және тұздау үшін күрке орналасқан, ал содан кейін балықты кептіру үшін «Flakes»-ке жібереді. Flakes жиырмасыншы ғасырдың басына дейін қолданылып келді, бірақ суық қоймалар мен мұздатқыштар пайдаланғаннан кейін кептірілген балыққа деген сұраныс азайды. Дегенмен, 1980 жылдардың ортасында кішкентай портылық қауымдастықтарда балықты отбасылық тұтынуға және жергілікті сатуға арналған тұздалған балықты кептіру үшін flakes әлі де қолданылып келді.
On first entering the bays and ports of Newfoundland, the attention of a stranger is mostly attracted by the remarkable appearance exhibited by the innumerable stages erected along the sea shore for the salting and drying of cod. The shores around the harbour of St. John's are entirely covered with them, and their construction is particularly simple. Numerous supporters, exactly resembling "Kentish" hop poles, are first fixed in the ground: over these is placed a horizontal platform of similar poles; and the whole is finally overspread with a covering of dry fern. This sort of structure is called, by the fishermen, a Fish Flake: but there are other stages, erected in a similar manner, although standing partly in the water, with a hut at their extremity, for the reception and salting of cod, previous to its final removal to the "Flakes", for the purpose of being dried in the sun. Flakes were used well into the twentieth century, but the demand for dried fish lessened as cold storage and freezer units came into use. However, in the mid 1980s flakes were still being used in smaller outport communities to dry fish for family use and local sale of dried salt cod.
Балықтарды кептіру процесі
Мұздату технологиясы кеңінен қолданылғанға дейін Ньюфаундленд балық шаруашылығы балықты сақтау үшін тұзды қолданды. Бұл қадам қажет болды, себебі кемелердің Ньюфаундлендтің Гранд Банктарындағы балық аулау аймағынан әр сапарда ауланған балықты Еуропаға қайтарып әкелуі мүмкін емес еді. Әрине, балық аулау маусымында ауланған балықтың ең жақсы бағасын алу үшін балықтың сапасы ең маңыздысы болып саналды және табысты аулауды қамтамасыз ету үшін бар күш салынды. Балық тұздалғаннан кейін, оны құрғату процесінде пайда болған артық тұз бен қабықшадан жуатын болды. Содан кейін тұздалған балық екі адам арбамен тасып, балық тіліміне жеткізілетін. Балықтар бастары мен құйрықтарын кезектестіре, өте аккуратты және реттелген түрде жайылатын. Олар алдымен күнге дене жағын қаратып жатқызылатын. Балық кепкен соң, тұздалған балықтың арқа жағын кептіру үшін кері бұрылатын. Кешкі уақытта ауа ылғалданғанда балықтар жиналып, балықтың ашық қалған бетін азайту үшін "фаггот" деп аталатын аккуратты үймелерге жиналатын. Балық нарықта сатуға жеткілікті құрғағанда, оны балық қоймасында осылай кептірілген маусымның барлық өнімі құрғағанша сақтауға қоятын. Балықты толық құрғатуға бір аптаға дейін уақыт кеткені мүмкін. Маусымдық аулаудың барлық өнімін құрғату процесі бір-екі айға созылуы мүмкін, бұл орын мен жұмыс күшіне байланысты болатын.