Кіріспе

Пропорционалды өкілдіктің реттік дауыс беру жүйесі

CPO STV, немесе Single Transferable Vote арқылы нәтижелер жұптарын салыстыру – пропорционалды өкілдікке қол жеткізуге арналған реттік дауыс беру жүйесі. Бұл, бірыңғай ауыстырылатын дауыс беру жүйесінің (ЖҚБ) кейбір кемшіліктерін жою үшін жасалған, одан да күрделі нұсқасы. Ол мұны Кондорсе әдісінің кейбір ерекшеліктерін енгізу арқылы жасайды, бұл бір жеңімпазды сайлауға арналған дауыс беру жүйесі. STV-ның басқа түрлері сияқты, CPO STV сайлауында бірнеше кандидат сайланады және сайлаушылар кандидаттарды басымдық ретімен тізімдейді. 2021 жылдың ақпан айына дейін бұл жүйе ешқандай мемлекеттік сайлауда қолданылмаған. CPO STV-нің мақсаты – дәстүрлі STV нысандарындағы тактикалық дауыс беру мәселесін шешу, онда кандидат процестің басында-ақ шығарылып тасталуы мүмкін, бірақ оған рұқсат етілгенде кейін сайлануы мүмкін еді. CPO STV сайлаушылардың пікіріне ең сәйкес келетін нәтижені анықтау үшін, белгілі бір процедураға сәйкес сайлаудың барлық мүмкін нәтижелерін толық салыстыру арқылы жұмыс істейді. Егер CPO STV бір жеңімпазды сайлау үшін қолданылса, ол Кондорсе әдісімен бірдей болады, дәл сол сияқты дәстүрлі STV тікелей дауыс беруге (IRV) айналады. Бұл жүйені Николас Тидман ойлап тапты.

Квотаны белгілеу

CPO STV сайлауында Hare және Droop квоталары қолданылуы мүмкін. Tideman мына формула бойынша есептелетін Droop квотасын ұсынады:

Жеңімпаздарды анықтау

CPO STV сайлаудың әрбір мүмкін нәтижесін ең жоғары қолдау деңгейіне ие жеңімпаздар жиынтығын табу үшін басқа мүмкін нәтижелермен салыстырады, бұл Кондорсе әдісінің бір түрі. Әдетте, барлық осындай салыстыруларда жеңіске жететін нәтиже болады және осы кандидаттар сайланады. Екі нәтижені салыстырғанда, әрқайсысына баға беру үшін арнайы әдіс қолданылады, соның арқасында жеңімпаз анықталады. Екі нәтижені салыстыру кезіндегі қадамдар:

Екі нәтиженің екеуінде де жоқ үміткерлерді жою: Ешбір нәтижеде қатыспаған барлық үміткерлер тізімнен шығарылады және оларға берілген дауыстар ауыстырылады. Егер дауыс беруші жойылған үміткерді қолдаса, оның дауысы екі нәтиженің кем дегенде бірінде бар ең жақсы келесі үміткерге беріледі. Екі нәтиженің екеуінде де бар үміткерлердің артық дауыстарын ауыстыру: Егер үміткерге берілген дауыстар квотадан көп болса, квотадан артық бөлігі ауыстырылады. Дегенмен, тек екі нәтиженің екеуінде де кездесетін үміткерлердің артық дауыстары ғана ауыстырылады, ал қалғандары ескерілмейді. Артық дауыстар тек екі нәтиженің кем дегенде бірінде бар үміткерлерге ғана ауыстырылуы мүмкін. Дауыстарды қосу: Барлық қажетті жоюлар мен ауыстырулар орындалғаннан кейін, берілген нәтижедегі үміткерлерге берілген деп есептелетін дауыстардың жалпы саны қосылады және бұл нәтиже сол нәтиже үшін балл ретінде қарастырылады. Жеңімпазды жариялау: Жоғары балл алған нәтиже сол салыстырудың жеңімпазы деп танылады. Кейде, барлық мүмкін нәтижелерді бір-бірімен салыстырғаннан кейін, басқалардың бәрін жеңетін нәтиже болмайды, яғни нақты «Кондорсе жеңімпазы» жоқ. Мұндай жағдайларда жеңімпаздар жиынтығын анықтау үшін «Кондорсе толықтыру әдісі» деп аталатын күрделірек процедура қолданылуы керек. Кондорсе әдісінің нақты толықтыру әдісі қолданылып жатқан Кондорсе әдісінің нұсқасына байланысты. Кондорсе әдісінің әртүрлі, күрделі толықтыру әдістері бар нұсқаларына «Ранктелген жұптар» (Тайдеман да әзірлеген) және Шульце әдісі жатады.

Артықшылықты аудару әдістері

Традициялық STV формалары артық дауыстарды қалай беруге байланысты әртүрлі. STV-ның ескі формалары артық дауыстарды толық дауыстар түрінде аударады – кездейсоқ беру жүйесі (Харес әдісі) арқылы, немесе келесі қолданылатын преференцияға сілтеме жасау арқылы (Ирландия мен Мальтада қолданылатындай), немесе сайланған кандидаттың барлық дауыстарын бөлшектеп беру жүйесі (Грегори әдісі) арқылы. Бұл әдістер өте қарапайым және тактикалық дауыс беруге мүмкіндік береді. Уорреннің әдісі мен Миктің әдісі – одан да күрделі беру әдістері. CPO STV осы әдістердің бәрімен үйлесімді, сондықтан дауыс беру жүйесін таңдауға жауапты адамдар қандай әдісті пайдалануды қалайтынын өздері шешеді.

Мысал

CPO STV және STV-нің бұрынғы түрлері арасындағы ерекшеліктерді түсіндіру үшін, бұл мысалда бір сайлау екі рет көрсетілген: біріншісі – дәстүрлі STV бойынша, екіншісі – CPO STV бойынша. Екі жағдайда да Хагенбах-Бишофф квотасы қолданылады. Аталған жағдайда бұл көрсеткіш 25-ке тең.

Нәтиже

Сайланған үміткерлер Андреа, Картер және Скотт.

CPO-STV және дәстүрлі STV арасындағы салыстыру

Жоғарыдағы мысал CPO STV мен STV-ның дәстүрлі түрлері арасындағы айырмашылықты нақты көрсетеді. CPO STV Андреа, Картер және Делиланың сайлануына әкелсе, дәстүрлі STV ережелері бойынша өткізілген сайлау Андреа, Картер және Скоттты сайлаған болар еді. CPO STV мен дәстүрлі STV арасындағы айырмашылықтар Кондорсе әдісі мен тікелей дауыс беру арасындағы айырмашылыққа ұқсас. Дәстүрлі STV-де Делиланың жеңіске жетпеуіне себеп – оның санаудан шығарылған нақты кезеңі. Ол осы кезеңде шығарылғандықтан, кейінірек алған кез келген дауыс үлесінен пайда көре алмайды. Дәстүрлі STV-де үміткерлердің санау барысында шығарылу реті соңғы нәтижеге зор әсер етеді. CPO STV-ді қолдайтындар кандидаттардың сайлауда шығарылу тізбегінің өте ерікті екенін және нәтижеге әсер етуі керек емес деп санайды. Осы тізбектеп шығару мәселесін шешу үшін CPO STV әзірленді. Тізбектеп шығарудың нақты салдары – үміткер алған бірінші немесе одан жоғары дауыстардың саны өте маңызды. Мысалы, егер кандидаттың бірінші дауысы аз болса, бірақ көптеген сайлаушылар оны екінші немесе үшінші орынға қойса, оның сайлануы қиынға соғады. Себебі, оларға төменгі дауыстар берілмес бұрын олар шығарылуы мүмкін. Сондықтан дәстүрлі STV, келісімге келген кандидаттарға қатысты әділетсіз, себебі олардың бірінші дауыстары аз, ал төменгі дауыстары көп болуы мүмкін. STV-дегі тізбектеп шығару мәселесін жоюға бағытталған басқа ұсынылған сайлау жүйелері – Шульце STV және Реттік STV.

Тактикалық дауыс беру мүмкіндігі

Себебі, STV-нің басқа барлық түрлері сияқты, CPO STV пропорционалдық өкілдік жүйесі болып табылады және ол, «бірінші өткен пост» жүйесі және бірден дауыс беру сияқты бір жеңімпазды анықтайтын жүйелерге қарағанда, тактикалық дауыс беруге әлдеқайда аз мүмкіндік береді. Дегенмен, STV-нің барлық түрлері белгілі бір дәрежеде тактикалық дауыс беруға ұшырайды, себебі оларда монотондық қағидасы сақталмайды. Бұл, кейде үміткерді шындыққа сәйкес келмейтін төменгі орынға қою арқылы оған көмектесуге, немесе керісінше, жоғары орынға қою арқылы зиян келтіруге болатындығын білдіреді. CPO STV, STV-ге қатысты монотондық мәселесін толығымен жоймаса да, оны айтарлықтай азайтады, сайлаушының нәтижеге осылайша әсер етуі мүмкін жағдайларды шектейді. STV-де қолданылатын бір стратегия – артық дауыстарды тағайындау әдісіне байланысты. STV-нің кейбір ескі түрлерінде, жеңіске үміті аз үміткерге бірінші немесе жоғары басымдық беру арқылы дауыстың ықпалын арттыруға болады. Бұл тәсіл кейде «көтеріліске көмектесу» деп аталады. Алайда, Уоррен әдісі немесе Мик әдісі сияқты жетілдірілген тағайындау әдістерін қолданса, бұл мәселе жойылады. CPO STV осы екі әдіспен де үйлесімді.

Кандидаттарға және фракцияларға әсері

Пропорционалдық өкілдіктің барлық түрлері сияқты, CPO STV бір партияның немесе фракцияның абсолютті көпшілігі жоқ кеңестерді немесе жиналыстарды сайлауы мүмкін. Басқа STV түрлері сияқты, оның преференциялық дауыс беруді пайдалануы кандидаттарды көптеген сайлаушылардың қолдауын алу үшін кең ауқымды үндеу жасауға ынталандыруы мүмкін. Дегенмен, CPO STV-дегі төменгі преференциялар STV-нің дәстүрлі түрлеріне қарағанда соңғы нәтижеге күштірек әсер ететіндіктен, бұл ерекшелік күшейе алады. STV-нің барлық түрлері бір партияның кандидаттарын бір-бірімен бәсекелестіруге бейім. Бұл сайлаушылардың таңдауын арттырады деп есептеледі, бірақ кейде кандидаттардың клиенттік қарым-қатынасқа және жергілікті мүдделерге бағынуына себеп болады деп айыпталады.

Практикалық әсері

Сайлаушының көзқарасынан қарағанда, CPO STV жүйесі дәстүрлі STV жүйесінен артық күрделі емес. Екі жүйеде де дауыс беру бюллетені бірдей болады және дауыс беру кандидаттарды басымдық ретімен бағалау арқылы жүзеге асырылады. Дегенмен, сайлау қорытындысын есептеу тұрғысынан CPO STV әлдеқайда күрделі. Сондықтан, қолмен санау тек кандидаттар мен сайлаушылардың саны аз болатын қарапайым сайлауларда ғана мүмкін. Ірі масштабты сайлауларда нәтижелерді компьютермен есептеу қажет. CPO STV сайлауының нәтижесін анықтау үшін, жеңіске жеткен кандидаттардың әрбір мүмкін жиынының барлық мүмкін жұптары үшін қорытындыларды бірінен кейін бірін шығару қажет. Осылайша, бұл міндеттің қиындығы кандидаттардың саны арта тұра күрт өседі. Алайда, санау процесін қысқартып, сол нәтижеге жетуге мүмкіндік беретін шаралар бар. Мысалы, кандидаттың бірінші басымдық дауыстарының квотасынан жоғары болған жағдайда, оның жеңімпаз ретінде қатыспаған нәтижелерді қарастырудың қажеті жоқ.