Әлеуметтік таңбалау және кемсіту құбылысы

Кіріспе

Әлеуметтік стигма – қоғамның басқа мүшелерінен ерекшеленетін қабылданатын ерекшеліктеріне негізделген жеке адамға немесе топқа жасалатын қабылдамаушылық немесе кемсітушілік. Әлеуметтік стигмалар көбінесе мәдениет, жыныс, нәсіл, әлеуметтік-экономикалық жағдай, жас, сексуалдық бағдар, сексуалдық қатынастар, дене пішіні, физикалық мүгеделік, интеллект немесе оның жоқтығы, денсаулық сияқты факторлармен байланысты. Кейбір стигмалар анық байқалады, ал кейбіреулері жасырын стигма деп аталады, оларды ашып көрсету арқылы ғана білуге болады. Стигма сондай-ақ өзіне-өзіне қарсы да болуы мүмкін, бұл теріс қаралған жеке қасиеттерден туындап, "бұзылған жекелік" (яғни өзін-өзі стигмалау) салдарына әкелуі мүмкін.

Сипаттама

Стигма (көпше түрі stigmas немесе stigmata) – грек сөзі, бастапқыда қылмыстық іс жасағандардың, құлдардың немесе сатқындықпен айыпталғандардың терісіне кесілген немесе күйдірілген белгіні, татуировканы білдірген. Осылайша, оларды көзге түсіріп, «бұзылған» немесе моральдық тұрғыдан таза емес деп есептеген. Мұндай адамдардан, әсіресе қоғамдық орындарда, қашықтап жүру қажет болған. Әлеуметтік стигмалар түрлі нысандарда кездеседі. Ең көп таралғандары – мәдениет, гендер, нәсіл, дін, денсаулық және аурулармен байланысты. Стигмаға ұшыраған адамдар көбінесе өзгеше екенін және басқалар тарапынан құрметсіздікке ұшырағанын сезінеді. Стигма – адамды жағымсыз сипаттамалар жиынтығымен байланыстыратын, стереотип құрайтын белгі ретінде де сипатталады. Бұл белгі берік орнығады. Адамдар бір адамның ерекшеліктерін анықтап, белгілегеннен кейін, осылай болуы керек деп қабылдайды және стигмалық қасиет байқалмайынша, адам стигмаланған күйде қалады. Топтарды құру үшін көптеген жалпыламалар қажет, сондықтан адамдар оның сол топқа қаншалықты сәйкес келетініне қарамастан, оны жалпы топқа жатқызады. Дегенмен, қоғам таңдайтын қасиеттер уақыт және орынға байланысты өзгереді. Бір қоғамда орынсыз деп есептелетін нәрсе, екіншісінде қалыпты болып саналады. Қоғам адамдарды белгілі бір топтарға бөлгенде, белгіленген адам мәртебесін жоғалтып, кемсітуге ұшырайды. Бұл стигмалар адамның әлеуметтік үйдемесін қауіпті жағдайға түсіреді, мысалы, өзін-өзі бағалаудың төмендеуіне алып келеді. Осы себепті, жекелік теориялар кеңінен зерттелді. Жеке қауіп теориясы мен белгілеу теориясы бір-бірімен байланысты. Стигмаланған топтардың мүшелері оларға басқаша қарастырылатынын сезіне бастайды және кемсітуге ұшырауы мүмкін екенін түсінеді. Зерттеулер көрсеткендей, «балалардың көпшілігі 10 жасқа келгенде, қоғамдағы әртүрлі топтардың мәдени стереотиптерін біледі, ал стигмаланған топтардың мүшелері тіпті одан да ертерек жаста мәдени типтерді біледі».

Эмиль Дюркгейм

Француз социологы Эмиль Дюркгейм 1895 жылы стигманы әлеуметтік құбылыс ретінде алғаш рет зерттеді. Ол былай деп жазды:

«Қасиеттілер қоғамын, үлгілі адамдардың мінсіз қауымын көзге елестетіп көріңіз. Нағыз қылмыстар немесе ауытқулар онда белгісіз болар еді, бірақ қарапайым адамға жеңіл көрінетін кінәлар да қалыпты санадағы қарапайым қылмыстар сияқты ұят тудырар еді. Егер осы қоғамда соттау және жазалау құқығы болса, ол осы әрекеттерді қылмыстық (немесе ауытқу) деп анықтап, оларға тиісті қатынас жасаар еді.»

Эрвинг Гоффман

Эрвинг Гоффман стигманы қоғамда теріс бағаланатын белгісіне ие адамның сол белгісінің нәтижесінде қабылдамауымен байланысты құбылыс деп сипаттады. Гоффман стигманы – басқалардың реакциясы нормативті өзін-өзі тануды жоятын процесс ретінде қарастырды. Ол осы белгіні анықтайтын нәрсе уақыт өте келе өзгеретінін түсіндірді. "Шын мәнінде, қасиеттер емес, қарым-қатынастар тілі қажет екенін түсіну керек. Бір адамды кемсітетін қасиет, екіншісі үшін қалыпты жағдайды растауы мүмкін, сондықтан ол өзінен сенімді де, сенімсіз де емес." Ол жеке топтар ретінде өздерінің, білгіштердің және қалыпты адамдардың бар екенін эмпирикалық тұрғыдан дәлелдеді; бірақ білгіштер екі түрде кездесті: белсенді білгіштер және пассивті білгіштер. Белсенді білгіштер стигматизацияға қарсы тұруға және стигматизация жасайтындарды тәрбиелеуге шақырды, ал пассивті білгіштер мұндай әрекет етпеді.

Этикалық ескертулер

Гоффман стигмалық қарым-қатынастың жеке адам мен белгілі бір күтулер жиынтығы бар әлеуметтік орта арасындағы қарым-қатынас екенін баса көрсетеді; осылайша, әркім әртүрлі уақытта стигматизацияланған және стигматизатор (немесе, оның айтуынша, "қалыпты") рөлін ойнайды. Гоффман мысал ретінде: "Америкадағы кейбір жұмыс орындары күтілетін жоғары білімі жоқ иелерін осы фактіні жасыруға мәжбүр етеді; ал басқа жұмыс орындары жоғары білімі бар иелерінің аз ғана бөлігін осы құпияны сақтауға итермелейді, әйтпесе олар сәтсіздікке ұшыраған және шеттен шыққан адамдар ретінде таңбаланады. Сонымен қатар, орта таптың баласы кітапханаға барудан еш қымсынбайды; бірақ кәсіби қылмыскер [кітапханаға баруын жасыру туралы] жазады". Ол сондай-ақ ақтар арасында қаралардың, ал қаралар арасында ақтардың стигматизациялануын мысалға келтіреді. Адамдар стигмамен белсенді түрде күреседі, бұл күрес стигматизацияланған топтардың арасында, топ ішіндегі жеке тұлғалар арасында және уақыт пен жағдайларға қарай әртүрлі болады.

Стигматизацияланған

Таңбаланғандар оқшаулануға, құнсыздануға, қорлануға, жалтаруға және назарсыз қалдырылуға ұшырайды. Олар жұмыс және тұрғын үй салаларында кемсітушілікке ұшырайды. Қабылданатын жағдай мен кемсітушілік те денсаулықтың нашар физикалық және психикалық жағдайларымен байланысты. Психикалық денсаулық проблемаларымен байланысты стигмаға тап болған жастар өз құрбыларынан жағымсыз реакция көруі мүмкін. Өздерін стигматизацияланған топтың мүшесі деп санағандар, бұл олардың айналасындағыларға көрінетін болсын немесе болмасын, көбінесе психологиялық күйзеліске ұшырайды және көптегендер өздерін жек көреді. Стигматизацияның салдары өзін-өзі бағалауға, оқу жетістіктеріне және басқа да нәтижелерге кері әсер ете алады, бірақ стигматизацияланған қасиеттері бар көптеген адамдар жоғары өзін-өзі бағалайды, жоғары деңгейде жұмыс істейді, бақытты және теріс тәжірибелеріне төзімді болып көрінеді. Барлық қоғамдар кейбір жағдайларды және кейбір мінез-құлықты әрқашан таңбалайды, өйткені бұл топтық ынтымақты қамтамасыз етеді, "біздікілерді" "беймәлімдерден" ажыратады. Фолк стигманы екі категорияға бөліп сипаттайды: экзистенциалдық стигма және жетістік стигмасы. Ол экзистенциалдық стигманы "таңбаның нысаны болған адамның себеп болмаған немесе оған аз ғана ықпал еткен жағдайдан туындайтын стигма" деп анықтайды. Ол жетістік стигмасын "мінез-құлықтарының нәтижесінде немесе сұраныс стигмасына үлкен үлес қосқандықтан пайда болған стигма" деп анықтайды. Адамдар адамдардың әртүрлілігін ажыратады және белгілейді. Басым мәдени сенімдер белгіленгендерді жағымсыз қасиеттермен байланыстырады. Белгіленген адамдар "біз" мен "олар" арасындағы үзіліс сезімін орнатуға қызмет ететін ерекше топтарға орналастырылады. Белгіленген адамдар "мәртебеден айырылып, кемсітушілікке ұшырайды", бұл тең емес жағдайларға әкеледі. Бұл модельде стигматизация сонымен қатар "әлеуметтік, экономикалық және саяси билікке қол жеткізуге байланысты, бұл айырмашылықтарды анықтауға, стереотиптерді құруға, таңбаланған адамдарды бөлек топтарға бөлуге және мақұлдауды, бас тартуды, шеттетуді және кемсітуді толық жүзеге асыруға мүмкіндік береді". Содан кейін, бұл модельде стигма термині таңбалау, стереотиптеу, үзіліс, мәртебеден айырылу және кемсітушілік барлығы стигманың пайда болуына ықпал ететін билік жағдайында кездеседі.

The stigmatized are ostracized, devalued, scorned, shunned and ignored. They experience discrimination in the realms of employment and housing. Perceived prejudice and discrimination is also associated with negative physical and mental health outcomes. Young people who experience stigma associated with mental health difficulties may face negative reactions from their peer group. Those who perceive themselves to be members of a stigmatized group, whether it is obvious to those around them or not, often experience psychological distress and many view themselves contemptuously. Although the experience of being stigmatized may take a toll on self esteem, academic achievement, and other outcomes, many people with stigmatized attributes have high self esteem, perform at high levels, are happy and appear to be quite resilient to their negative experiences. All societies will always stigmatize some conditions and some behaviors because doing so provides for group solidarity by delineating "outsiders" from "insiders". Falk describes stigma based on two categories, existential stigma and achieved stigma. He defines existential stigma as "stigma deriving from a condition which the target of the stigma either did not cause or over which he has little control." He defines Achieved Stigma as "stigma that is earned because of conduct and/or because they contributed heavily to attaining the stigma in question." Individuals differentiate and label human variations. Prevailing cultural beliefs tie those labeled to adverse attributes. Labeled individuals are placed in distinguished groups that serve to establish a sense of disconnection between "us" and "them". Labeled individuals experience "status loss and discrimination" that leads to unequal circumstances. In this model stigmatization is also contingent on "access to social, economic, and political power that allows the identification of differences, construction of stereotypes, the separation of labeled persons into distinct groups, and the full execution of disapproval, rejection, exclusion, and discrimination." Subsequently, in this model, the term stigma is applied when labeling, stereotyping, disconnection, status loss, and discrimination all exist within a power situation that facilitates stigma to occur.

Айырмалау және таңбалау

Адамдардың қандай айырмашылықтары көзге түсетінін, демек, белгілеуге лайықты екенін анықтау – әлеуметтік үрдіс. Бұл үрдістің қаншалықты әлеуметтік екенін қарастырғанда екі негізгі факторды зерттеу қажет. Бірінші мәселе – топтар құру үшін маңызды түрде қарапайымдау қажет. «Қара» мен «ақ», гомосексуал мен гетеросексуал, сау саналы және психикалық аурулар, «жас» пен «қарт» – барлығы осының мысалдары. Екіншіден, қоғамда маңызды деп есептелетін айырмашылықтар уақыт және орынға қарай күрт өзгереді. Мысалы, 19 ғасырдың соңында адамдардың маңдай және бет пішініне берілген мән – бұл адамның қылмыстық бейімін өлшеудің көрсеткіші деп саналған.

Стереотиптерге байланысты

Бұл модельдің екінші компоненті айқындалған айырмашылықтарды стереотиптермен байланыстыруға негізделген. Гоффманның 1963 жылғы еңбегі стигманың осы қырына ерекше назар аударды және содан бері ол маңыздылығын сақтап келеді. Айырмашылығы бар адамдар тобына белгілі бір стереотиптерді қолдану процесі соңғы онжылдықтарда көптеген зерттеулерге және назарға ие болды.

Біз және олар

Үшіншіден, топтарға теріс қасиеттерді тағу "біз" және "олар" деп айыруға көмектеседі. Белгіленген топты түпкілікті түрде ерекше деп қарау, ойланбастан стереотиптерді қалыптастыруға алып келеді. "Біз" және "олар" деген түсінік, белгіленген топтың адамдық қасиеттерінен кем екенін, ал шектен шыққан жағдайда – адам емес екенін көрсетеді.

Келесі кемшілік

Бұл модельдегі стигматизацияның төртінші компоненті "статусты жоғалту және кемсітуді" қамтиды. Көптеген стигма анықтамалары бұл аспектіні қамтымайды, бірақ авторлар бұл жоғалтудың адамдар "белгіленген, бөлініп, қанағаттандырмайтын қасиеттермен байланыстырылған" кезде өзінен-өзі туындайды деп санайды. Белгіленген топтардың мүшелері одан әрі табыс, білім, психикалық денсаулық, тұрғын үй жағдайы, денсаулық және медициналық көмек сияқты өмірлік мүмкіндіктердің ең көп таралған салаларында кемсітеді. Осылайша, көпшілік, билік иелері немесе "жоғары тұрғандар" стигматизация арқылы азшылықты, әлсіздерді және "төмен тұрғандарды" бөліп-жарып, "өзгеге" айналдырады. Стигматизацияланған адамдар "өзінің" құратын идеология салдарынан кемсітеді, ол "өзгеге" қарсы күш болып табылады. Соның салдарынан, "өзгелер" әлеуметтік тұрғыдан шеттетіледі, ал биліктегілер шеттетуді стигмаға әкелген бастапқы қасиеттермен негіздеп түсіндіреді.

Түрлері

Стигманың контексін зерттеуде авторлар Кэмпбелл мен Дикон Гоффманның стигманың жалпыға ортақ және тарихи формаларын былай сипаттайды. Белгілі бір кемістіктер – мысалы, мәйектің, табанның бұрылысы, еріннің немесе ауыздың жарылуы және бұлшықет дистрофиясы. Жеке ерекшеліктердегі белгілі ауытқулар – дұрыс немесе бұрыс деп есептелген, әлсіз жігерлі, үстемдік тануға бейімділік немесе табиғи емес құштарлықтар, сенімсіз немесе қатал сенімдер, жалғандық, мысалы, психикалық аурулар, түрмеге түсу, есірткіге тәуелділік, гомосексуализм, жұмыссыздық, өзіне қол салу әрекеттері және радикалды саяси мінез-құлық. Тайпалық стигма – белгілі бір ұлттыққа, дінге немесе нәсілге жататындықтан қалыптыдан ауытқу, мысалы, афроамерикалықтар немесе 9/11 шабуылдарынан кейін АҚШ-та араб тегінен шыққандар.

Ұйымдастырушылық кәмсету

2008 жылы Хадсонның мақаласында «ұйымдық стигма» термині қолданылды, кейін Деверс және оның әріптестері осы терминді дамытқан тағы бір теориялық мақала жариялады. Бұл әдебиет стигма тұжырымдамасын ұйымдық деңгейге көтеріп, ұйымдардың жеке адамдар сияқты кемшіліктеріне байланысты аудиториялар тарапынан қабылдамауы мүмкін екенін қарастырды. Хадсон негізгі стигманы (ұйымның өзіне тән стигма) және оқиғалық стигманы (уақыт өте келе жойылатын жекелеген жағдай) ажыратты. Көптеген зерттеулер ұйымдық стигманың әлеуметтік бағалау туралы әдебиеттегі басқа ұғымдармен қалай байланысты екендігін талқылады. 2020 жылы Руле жазған кітап осы әдебиетті шолып, стигма, «қолайсыз» жұмыс, дау-дамақтар сияқты әртүрлі ұғымдарды ажыратып, олардың оң жақтарын зерттейді.

Қазіргі зерттеулер

Әлеуметтік стигманың әсерін анықтау мақсатында зерттеу жүргізілді, бұл зерттеу аурулармен байланысты стигмаларға негізделген. Мүгедектік, психикалық аурулар және жұқпалы жыныс жолдарымен берілетін аурулар қазіргі кезде зерттеушілердің назарында. Мұндай ауруларды зерттеу нәтижесінде әлеуметтік стигманың оң және теріс әсерлері анықталды.

Денсаулық сақтау мекемелеріндегі стигма

Соңғы зерттеулер клиникалық жағдайларда қабылданатын және көрінетін стигманы жою, пациентке бағытталған, жоғары сапалы күтімді қамтамасыз ету үшін өте маңызды екенін көрсетеді. Атап айтқанда, пациенттердің сезіміндегі стигма, нашар физикалық немесе психикалық денсаулық күндерінің көбеюімен байланысты болды. Сонымен қатар, денсаулық сақтау орталарындағы стигма депрессиялық аурудың анықталу ықтималдығын арттырды. Басқа да нәтижелердің арасында, үйленген, жасы кіші, табысы жоғары, жоғары білімі бар және жұмыс істейтін адамдар физикалық және психикалық денсаулығының нашар күндерінің азаюын және өздері хабарлаған депрессиялық аурудың төмендеуін көрсетті. Нью-Йорк қаласында (жалпыұлттық зерттеумен салыстырғанда) жүргізілген қосымша зерттеу ұқсас нәтижелерді көрсетті. Зерттеушілердің мақсаты, Нью-Йорк қаласының әртүрлі нәсілдік топтарынан шыққан тұрғындарының денсаулық сақтау (клиникалық) орталарында сезіміндегі стигма деңгейін бағалау және осы стигманың нашар физикалық және психикалық денсаулықпен байланысты екенін анықтау болды. Олар сезіміндегі стигманың денсаулық сақтауға қол жеткізудің нашарлауымен, депрессиямен, диабетпен және жалпы денсаулықтың нашарлауымен байланысты екенін анықтады.

Өзін-өзі бағалауды зерттеу

Стигматизацияланған топтардың мүшелері стигматизацияланбаған топтарға қарағанда өздерін-өздері төмен бағалауы мүмкін. Әр түрлі нәсілдердің жалпы өзін-өзі бағалау деңгейін анықтауға арналған тест жүргізілген жоқ. Зерттеушілер бұл адамдардың оптимист пе, пессимист пе, ер адам ба, әйел адам ба және қай жерде өскенін ескеруі керек. Соңғы екі онжылдықта көптеген зерттеулер афроамерикандықтардың ақ нәсілділерге қарағанда жалпы өзін-өзі бағалау деңгейі жоғары екенін көрсетті, бірақ афроамерикандықтар топ ретінде өмірдің көптеген салаларында нашар нәтижелерге қол жеткізеді және маңызды дискриминация мен стигмаға ұшырайды.

Психикалық аурулар

Психикалық ауруларға байланысты стигманы зерттеу эмпирикалық тұрғыдан қарағанда, көпшіліктің күтпеген көзқарасын көрсетті. Психикалық бұзылулардың генетикалық негізі бар дегенді естіген адамдар, психикалық аурумен күресіп жүргендерден әлеуметтік жағынан алшақтауға және оларды қауіпті тұлғалар деп санауға көбірек бейімделді. Бұл, ауруларды әлеуметтік және қоршаған орта факторларымен түсіндірген адамдарға қарағанда айқын байқалды. Сонымен қатар, генетикалық негіз туралы ақпарат алғандар, аурудың бүкіл отбасын стигматизациялауға бейім болды. Стигматизацияланатын нақты әлеуметтік категориялар уақыт және орынға байланысты өзгерсе де, стигманың үш негізгі түрі – физикалық кемістік, нашар жеке қасиеттер және «біздікі емес» санаты – көптеген мәдениеттерде және дәуірлерде кездеседі. Осыған байланысты, кейбір зерттеушілер стигматизацияға бейімділіктің эволюциялық тамыры болуы мүмкін деген гипотезаны ұсынады. Стигманың салдары зор, көптеген адамдар ем алуға жүгінбейді. Мысалы, Иорданиядағы босқындар лагерінен алынған мәліметтер, психикалық денсаулық сақтаумен байланысты дилемма бар екенін көрсетеді: деректерді пайдалану арқылы психикалық денсаулық мәселелерін анықтап, іс-қимылға түсіру қажеттігі мен стигманы болдырмау үшін оларды жасырып, қоғамдық назардан тыс ұстау қажеттілігі. Яғни, босқындар өздерінің азаптарына қарамастан, стигмаға ұшырамас үшін психикалық денсаулық сақтау көмегін алуға тартынды. Қазіргі таңдағы зерттеулер психикалық аурулардың мидағы химиялық тепе-теңдіктің бұзылуынан туындайтынын көрсетеді. Осы биологиялық түсіндірме, психикалық аурумен күресіп жатқан адамдардың аурудың пайда болуына бақылау жасай алмайтынын көрсетеді. Қаншарға рак немесе басқа да физикалық аурулар сияқты, психикалық аурулармен ауыратын адамдарға қолдау көрсету және көмек алуға шақыру қажет. Мүгедектер құқығын қорғау қозғалысы физикалық мүгедектерге қатысты стигманың бар екенін мойындайды, бірақ психикалық ауруларға байланысты жағымсыз әлеуметтік стигма одан да нашар, себебі олар өздерінің мүгедектерін бақылай алады және олардың пайда болуына жауапты деп есептеледі. "Сонымен қатар, зерттеуге қатысушылар психикалық ауруы бар адамдарға аяныс сезімінен гөрі, оларға деген наразылық білдіріп, көмекке лайық емес деп санайды". Әлем бойынша тиімді психикалық денсаулық сақтау шаралары қолжетімді болғанымен, көптеген адамдар өздеріне қажетті көмекке жүгінбейді. 2011 жылы депрессия, алаңдаушылық, шизофрения және екіполярлық бұзылыс сияқты жағдайларды қоса алғанда, психикалық аурумен күресіп жүрген адамдардың тек 59,6%-ы ғана ем алған. Психикалық бұзылуларға байланысты жағымсыз стигманы азайту, психиатр немесе психиатр емес дәрігерден кәсіби көмек іздеу ықтималдығын арттыруы мүмкін. Медиада психикалық аурулардың бейнеленуі әртүрлі болуы мүмкін, сондай-ақ әрқайсысына байланысты стигма да өзгеше болуы мүмкін. Мысалы, YouTube әлеуметтік желісінде депрессия көбінесе биологиялық немесе қоршаған орта факторларынан туындайтын, ұзаққа созылатын және қарапайым қайғыдан өзгеше жағдай ретінде көрсетіледі. Бұл факторлардың барлығы адамдардың депрессия туралы ойлау қалыптасуына әсер етеді.

Empirical research on the stigma associated with mental disorders, pointed to a surprising attitude of the general public. Those who were told that mental disorders had a genetic basis were more prone to increase their social distance from the mentally ill, and also to assume that the ill were dangerous individuals, in contrast with those members of the general public who were told that the illnesses could be explained by social and environmental factors. Furthermore, those informed of the genetic basis were also more likely to stigmatize the entire family of the ill. Although the specific social categories that become stigmatized can vary over time and place, the three basic forms of stigma (physical deformity, poor personal traits, and tribal outgroup status) are found in most cultures and eras, leading some researchers to hypothesize that the tendency to stigmatize may have evolutionary roots. The impact of the stigma is significant, leading many individuals to not seek out treatment. For example, evidence from a refugee camp in Jordan suggests that providing mental health care comes with a dilemma: between the clinical desire to make mental health issues visible and actionable through datafication and the need to keep mental health issues hidden and out of the view of the community to avoid stigma. That is, in spite of their suffering the refugees were hesitant to receive mental health care as they worried about stigma. Currently, several researchers believe that mental disorders are caused by a chemical imbalance in the brain. Therefore, this biological rationale suggests that individuals struggling with a mental illness do not have control over the origin of the disorder. Much like cancer or another type of physical disorder, persons suffering from mental disorders should be supported and encouraged to seek help. The Disability Rights Movement recognises that while there is considerable stigma towards people with physical disabilities, the negative social stigma surrounding mental illness is significantly worse, with those suffering being perceived to have control of their disabilities and being responsible for causing them. "Furthermore, research respondents are less likely to pity persons with mental illness, instead of reacting to the psychiatric disability with anger and believing that help is not deserved." Although there are effective mental health interventions available across the globe, many persons with mental illnesses do not seek out the help that they need. Only 59.6% of individuals with a mental illness, including conditions such as depression, anxiety, schizophrenia, and bipolar disorder, reported receiving treatment in 2011. Reducing the negative stigma surrounding mental disorders may increase the probability of affected individuals seeking professional help from a psychiatrist or a non psychiatric physician. How particular mental disorders are represented in the media can vary, as well as the stigma associated with each. On the social media platform, YouTube, depression is commonly presented as a condition that is caused by biological or environmental factors, is more chronic than short lived, and different from sadness, all of which may contribute to how people think about depression.

Себептер

Арикан психиатриялық науқастарға қатысты стигматизациялық көзқарас пен нарциссикалық мінез-құлық арасындағы байланысты анықтады. Тайваньда 1985 жылдан бері Денсаулық сақтау министрлігінің басты мақсаты – психиатриялық оңалту жүйесін күшейту болды. Бірақ бұл күш-жігер сәтті болған жоқ. Бұл табысқа жетпеудің себептерінің бірі – психикалық ауруларға қатысты әлеуметтік ұят сезімі деп болжам жасалды. Осыған байланысты, психикалық бұзылыстары бар науқастарға халықтың қатынасын зерттеу мақсатында зерттеу жүргізілді. Ел бойынша 1203 адамға сауалнама жасалды. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, халықтың кеңпейілділігі, қоғамда оңалтуға деген ықыласы және әлеуметтік шектеулерге қарсы көзқарасы жоғары деңгейде.

Есірткі мен есірткіге тәуелділік

Тарих бойына нашақорлық көбінесе қоғамдық денсаулық мәселесі емес, моральдық немесе мінез-құлықтың кемшілігі ретінде қарастырылып келді. Есірткіге тәуелділік темекі шегу, семіздік және психикалық ауруларға қарағанда көбірек айыпталады. Зерттеулер көрсеткендей, стигма нашақорлықпен күресетін адамдардың емделуге ұмтылуына кедергі келтіреді, бұл «емделуге қол жеткізбеушілік» проблемасын тудырады. Алкогольге тәуелділіктің емделу деңгейіне қатысты барлық эпидемиологиялық зерттеулерге сәйкес, 80%-дан астам адам өздерінің бұл ауруына ешқандай ем алмаған. Зерттеу сонымен қатар, емделуге қол жеткізбеушілік төмен және орташа табысқа ие елдерде жоғары екенін көрсетті. Зерттеулер нашақорлық туралы қолданылатын сөздер стигмаға ықпал етуі мүмкін екенін, ал «әдетке берілу» және «әдетке берілген» сияқты жиі қолданылатын терминдер стигманы күшейтеді. Мінез-құлыққа байланысты тәуелділіктер (мысалы, құмар ойындар, секс және т.б.) есірткіге тәуелділіктен гөрі мінез-құлықтың кемшіліктерімен байланысты етуге бейім. Есірткіге тәуелділік бұзылыстары емделуге жататын жағдай ретінде бейнеленгенде стигма азаяды. Қабылдау және міндеттеме терапиясы адамдарға нашақорлықпен күресуге байланысты мәдени стигмамен байланысты ұятты азайтуға көмектесу үшін тиімді қолданылған. Метамфетаминге тәуелділікке қатысты стигма өте жоғары. Австралияда жүргізілген ұлттық зерттеуде 2001-2019 жылдар аралығында метамфетаминді «есірткі мәселесі» деп атаған австралиялықтардың саны артқан. Эпидемиологиялық зерттеу көрсеткендей, осы кезеңде ақпараттың жетіспеушілігі туралы хабарлау деңгейі өскен, бұл осы уақыт аралығында есірткіні қолданған адамдарды жағымсыз бейнелеген қоғамдық денсаулық сақтау кампанияларының басталуымен бірге жүрді. Кедейлікке қатысты стигманың күші теңсіздіктің артуымен тікелей байланысты. Теңсіздік артқан сайын, қоғамның стигмалауға бейімділігі де артады. Кедейлерге деген жек көрушілік ағылшын-американдық мәдениетке қатысты, онда кедей адамдар жүздеген жылдар бойы өздерінің бақытсыздықтары үшін кінәланған және оқшауланған. Стигманың негізінде девианттық тұр. Девианттар – қоғамның барлық мүшелері ортақ көретін маңызды нормаларын бұзатын адамдар. Кедейлік жағдайында бұл – өзаралық қарым-қатынас нормасын бұзу, бұл стигматизацияға жол ашады. Әлеуметтік жәрдем алушыларға қатысты стигма кедей адамдардың пассивтігі мен тәуелділігін арттырады және олардың төмендік сезімін күшейтеді. Әлеуметтік жәрдем жұмыскерлері көбінесе алушыларға құрметсіздікпен қарайды және олардың бұрыс мінез-құлықтары мен жұмыс істеуге құштар еместігі туралы болжамдар жасайды. Көптеген жалғыз аналар әлеуметтік жәрдемнен тез шығудың басты себебі ретінде стигманы атады. Олар көбінесе әлеуметтік бағдарламалармен байланысты соттан құтылу үшін азық-түлік купондарын жасыру қажеттігін сезінеді. Стигма – дамыған қоғамдарда кедейліктің ұзақтығы мен кеңдігіне ықпал ететін маңызды фактор, бұл көбінесе жалғыз аналарға әсер етеді. Кедейлікте өмір сүретін жалғыз аналар үшін денсаулық сақтауға қол жеткізбеушілік – олардың кедейліктен шығу жолындағы ең үлкен қиындықтарының бірі. Мектептерде және эпилепсиямен байланысты ұйымдарда эпилепсия туралы білім беруді, оған деген көзқарасты жақсарту және оны түсіну үшін қосымша күш салу ұсынылды. «Көрермендер зорлық-зомбылыққа ашу-ыза, жек көру сияқты эмоциялармен реакция жасайды. Олар әлеуметтік тәртіптің тұтастығына алаңдайды және басқаларды мақұлдамайды. Қайғы мен қорқыныш сияқты эмоциялар көбінесе сирек байқалады» (Unz, Schwab & Winterhoff Spurk, 2008, 141-бет). Студенттерге стереотиптік жарнамалардың әсерін зерттеу мақсатымен жүргізілген зерттеуде 75 орта мектеп оқушысы мерекелік кешкі ас дайындап жатқан әйел сияқты стереотиптік бейнелер бар журнал жарнамаларын қарады, ал тағы 50 оқушы заң кеңсесінде жұмыс істейтін әйел сияқты стереотиптік емес бейнелерді қарады. Содан кейін олар «бейтарап» суреттегі әйел туралы сұрақтарға жауап берді. Бұл суретте әйел кездейсоқ киім киіп, ешқандай айқын тапсырма орындамай тұрды. Стереотиптік суреттерді көрген студенттер сауалнамаға жауап беру кезінде 12 сұрақтан 6-сында стереотиптік жауаптарды жиірек берді. Бұл тіпті қысқа мерзімді жарнамалардың да стереотиптерді күшейтетінін көрсетеді (Lafky, Duffy, Steinmaus & Berkowitz, 1996).

Throughout history, addiction has largely been seen as a moral failing or character flaw, as opposed to an issue of public health. Substance use has been found to be more stigmatized than smoking, obesity, and mental illness. Research has shown stigma to be a barrier to treatment seeking behaviors among individuals with addiction, creating a "treatment gap". A systematic review of all epidemiological studies on treatment rates of people with alcohol use disorders found that over 80% had not accessed any treatment for their disorder. The study also found that the treatment gap was larger in low and lower middle income countries. Research shows that the words used to talk about addiction can contribute to stigmatization, and that the commonly used terms of "abuse" & "abuser" actually increase stigma. Behavioral addictions (i. e. gambling, sex, etc.) are found to be more likely to be attributed to character flaws than substance use addictions. Stigma is reduced when Substance Use Disorders are portrayed as treatable conditions. Acceptance and Commitment Therapy has been used effectively to help people to reduce shame associated with cultural stigma around substance use treatment. The use of the drug methamphetamine has been strongly stigmatized. An Australian national population study have shown that the proportion of Australians who nominated methamphetamine as a "drug problem" increased between 2001–2019. The epidemiological study provided evidence that levels of under reporting have increased over the period, which coincided with the deployment of public health campaigns on the dangers of ice that had stigmatizing elements that portrayal of persons who used the drugs in a negative way. The intensity of poverty stigma is positively correlated with increasing inequality. As inequality increases, societal propensity to stigmatize increases. Disdain for the impoverished can be traced back to its roots in Anglo American culture where poor people have been blamed and ostracized for their misfortune for hundreds of years. The concept of deviance is at the bed rock of stigma towards the poor. Deviants are people that break important norms of society that everyone shares. In the case of poverty it is breaking the norm of reciprocity that paves the path for stigmatization. Stigma towards welfare recipients has been proven to increase passivity and dependency in poor people and has further solidified their status and feelings of inferiority. Caseworkers frequently treat recipients of welfare disrespectfully and make assumptions about deviant behavior and reluctance to work. Many single mothers cited stigma as the primary reason they wanted to exit welfare as quickly as possible. They often feel the need to conceal food stamps to escape judgement associated with welfare programs. Stigma is a major factor contributing to the duration and breadth of poverty in developed societies which largely affects single mothers. Amongst single mothers in poverty, lack of health care benefits is one of their greatest challenges in terms of exiting poverty. Suggestions were made that more effort be made to improve public awareness of, attitude toward, and understanding of epilepsy through school education and epilepsy related organizations. "Viewers seem to react to violence with emotions such as anger and contempt. They are concerned about the integrity of the social order and show disapproval of others. Emotions such as sadness and fear are shown much more rarely." (Unz, Schwab & Winterhoff Spurk, 2008, p. 141)

In a study testing the effects of stereotypical advertisements on students, 75 high school students viewed magazine advertisements with stereotypical female images such as a woman working on a holiday dinner, while 50 others viewed nonstereotypical images such as a woman working in a law office. These groups then responded to statements about women in a "neutral" photograph. In this photo, a woman was shown in a casual outfit not doing any obvious task. The students that saw the stereotypical images tended to answer the questionnaires with more stereotypical responses in 6 of the 12 questionnaire statements. This suggests that even brief exposure to stereotypical ads reinforces stereotypes. (Lafky, Duffy, Steinmaus & Berkowitz, 1996)

Білім беру және мәдениет

Жоғарыда аталған стигмалар (олардың тиісті ауруларымен байланысты) осы стереотиптердің адамдарға тигізетін әсерін көрсетеді. Бұл әсерлердің жағымсыз немесе оң болуына қарамастан, адамдарды "белгілеу" (таңбалау) аурумен ауыратын адамдарға қатысты жеке қабылдауларда маңызды өзгерістерге алып келеді. Білім беру арқылы стигманы өзара түсінуге жеткен жағдайда, әлеуметтік стигма толығымен жойылуы мүмкін. Лоренс Коулман алғаш рет Эрвинг Гоффманның (1963) әлеуметтік стигма теориясын дарынды балаларға бейімдеп, балалардың өз қабілеттерін жасырып, құрбыларына өзгеше бейне жасау себептерін түсіндірді. Дарындылық стигмасы туралы теорияны Лоренс Дж. Коулман мен Трейси Л. Кросс "Мектепте дарынды болу" атты кітабында одан әрі дамытты, бұл кітап дарынды балаларға қатысты білім беру саласында кеңінен сілтеме беріледі. "Дарындылықпен күресу" тақырыбында авторлар 1988 жылғы мақалада алғаш ұсынған теорияны кеңейтті. Google Scholar мәліметтері бойынша, бұл мақала 2022 жылға дейін академиялық әдебиетте 300-ден астам рет сілтемеленген. Коулман мен Кросс интеллектуалды дарындылықты стигматизациялық жағдай ретінде алғаш рет анықтады және Гоффманның (1963) еңбегіне, дарынды студенттермен жүргізілген зерттеулерге негізделген модель құрды. Дарынды болу студенттерді құрбыларынан ерекшелендіреді және бұл айырмашылық толық әлеуметтік қабылдауға кедерілдіреді. Балалардың өтуі тиіс әртүрлі әлеуметтік жағдайлардағы әртүрлі күтулер және балаға баға берілуі мүмкін құндылықтар баланың өзінің жеке басын басқару үшін әлеуметтік стратегияларды қолдануына әкеледі. Басқа стигматизациялық жағдайлардан айырмашылығы, дарындылық ерекше, себебі ол аудитория мен жағдайға байланысты мақтауға немесе қорлауға алып келуі мүмкін. Дарынды балалар өздерінің дарындылықтарын қашан көрсету керектігін және қашан оны жасырып, топқа үйлесу үшін жақсырақ бейімделу керектігін біледі. Бұл байқаулар балалардың өздерінің жеке басын басқару үшін қолданатын стратегияларды шешу процесін сипаттайтын Ақпаратты басқару моделінің жасалуына әкелді. Бала өзін басқаша сезінетін жағдайларда, ол басқалар өзі туралы білетін ақпаратты басқаруды шеше алады. Басқару стратегияларына дарындылықпен сәйкестендірмеу, көрінуді төмендетуге тырысу немесе жоғары көріну бейнесін құру (дарындылықпен байланысты стереотиптік рөлді ойнау) жатады. Бұл стратегиялардың диапазоны Көрінудің үздіксіздігі деп аталады.

The aforementioned stigmas (associated with their respective diseases) propose effects that these stereotypes have on individuals. Whether effects be negative or positive in nature, 'labeling' people causes a significant change in individual perception (of persons with the disease). Perhaps a mutual understanding of stigma, achieved through education, could eliminate social stigma entirely. Laurence J. Coleman first adapted Erving Goffman's (1963) social stigma theory to gifted children, providing a rationale for why children may hide their abilities and present alternate identities to their peers. The stigma of giftedness theory was further elaborated by Laurence J. Coleman and Tracy L. Cross in their book entitled, Being Gifted in School, which is a widely cited reference in the field of gifted education. In the chapter on Coping with Giftedness, the authors expanded on the theory first presented in a 1988 article. According to Google Scholar, this article has been cited over 300 times in the academic literature (as of 2022). Coleman and Cross were the first to identify intellectual giftedness as a stigmatizing condition and they created a model based on Goffman's (1963) work, research with gifted students, Being gifted sets students apart from their peers and this difference interferes with full social acceptance. Varying expectations that exist in the different social contexts which children must navigate, and the value judgments that may be assigned to the child result in the child's use of social coping strategies to manage his or her identity. Unlike other stigmatizing conditions, giftedness is unique because it can lead to praise or ridicule depending on the audience and circumstances. Gifted children learn when it is safe to display their giftedness and when they should hide it to better fit in with a group. These observations led to the development of the Information Management Model that describes the process by which children decide to employ coping strategies to manage their identities. In situations where the child feels different, she or he may decide to manage the information that others know about him or her. Coping strategies include disidentification with giftedness, attempting to maintain low visibility, or creating a high visibility identity (playing a stereotypical role associated with giftedness). These ranges of strategies are called the Continuum of Visibility.

Аборт

Аборт әлемде өте кең таралған, бірақ адамдар осындай қызметтерді пайдаланғанын жасыруға тырысады, себебі аборт жасатумен байланысты қоғамдық ұғымдардың салдарынан ұят сезімі туындайды. Аборт жасау туралы тәжірибені құпия ұстау оқшаулану мен психологиялық стресске әкелетіні анықталды. Аборт қызметтерін ұсынатын мамандар да стигмаға ұшырайды.

Алдаудың стигматизациясы

Мәдени нормалар адамдардың әлеуметтік жағдайға қарай ұстанымдарын жасыруына кедері келтіруі мүмкін, себебі мұндай көзқарастар айыпталады, сондықтан адамдар өз ойларынан өзгеше көзқарастарды білдіреді (көзқарастың жасандылығы). Бірақ, егер мұндай көзқарастарға деген айыптау азайса, адамдар өздерінің дискриминациялық сезімдерін ашық білдіруге көбірек бейім болады. Мысалы, 2008 жылғы экономикалық дағдарыстан кейін АҚШ халқының арасында иммиграцияға қарсы көңіл-күй күшейгендей болды, бірақ шындығында көңіл-күй деңгейі өзгермеді, жай ғана иммиграцияға қарсылықты ашық білдіруге қоғамдық келісім пайда болды.

Ғарыштық стигма

Кеңістіктік стигма – адамның географиялық орналасқан жерімен байланысты стигманы білдіреді. Бұл аудандарға, қалаларға, елдерге немесе кез келген анықталған географиялық кеңістікке қатысты болуы мүмкін. Адамның тұратын жері немесе тегі стигманың себебі болуы мүмкін. Осындай стигма денсаулыққа жағымсыз салдарлар әкелуі мүмкін.