1548 жылғы Аугсбург келісімі: Шарль V жарлығы

Кіріспе

1548 жылғы императорлық жарлық, қасиетті Рим императоры Карл V

Аугсбургтік уақытша шара (толық ресми атауы: Киелі империяда Бас кеңес шешімі шыққанға дейін дін сақтау туралы Рим императорлық билігінің жарлығы) 1548 жылғы 15 мамырда Аугсбургтағы 1548 жылғы диетада (сонымен қатар оның шиеленіскен атмосферасының және ашық жаулыққа жақындығының салдарынан «жіппен байланған диета» деп белгілі болды) қасиетті Рим императоры Карл V, 1546/47 жылғы Шмальда соғысында протестанттық Шмальда Лигасының күштерін жаңа ғана жеңгеннен кейін бұл жарлықты шығарды. Ол протестанттарға жеті қасиетті рәсімді қоса алғанда, дәстүрлі католик сенімдері мен тәжірибелерін қайта қабылдауды бұйырды, бірақ протестант дін қызметкерлеріне үйлену құқығын берді және қарапайым адамдарға екі түрде (нан мен шарап) қасиеттілікке қатысуға рұқсат берді. Бұл 1552 жылғы Пасау және 1555 жылғы Аугсбург бейбіт келісімінде Рим католицизміне альтернатива ретінде протестантизмнің саяси және діни заңдылығына әкелген маңызды алғашқы қадам болып саналады. Уақытша шара 1548 жылғы 30 маусымда императорлық заң ретінде бекітілді. Папа Рим 1549 жылғы тамызда барлық епископтарға уақытша шарада протестанттарға жасалған жеңілдіктерді сақтауға кеңес берді.

Шмалкальдия соғысы және Мюльберг шайқасы

1546 жылдың маусым айында папа Павел III протестанттық реформацияның таралуын тоқтату үшін Киелі Рим императоры Карл V-пен келісімге келді. Келісімнің бір бөлігі былай деп жазылған: Құдайдың атынан және оның Папалық қасиеттілігінің көмегімен және қолдауымен оның императорлық шаңырағы соғысқа дайындалып, [Трент] кеңесіне қарсылық білдіргендерге, Смалькольд лигасына және Германиядағы жалған наным мен қателікке берілгендерге қарсы соғыс үшін қажетті әскерлермен және жабдықтармен қамтамасыз етілуі керек, және ол мұны барлық күшімен және қабілетімен істеуге тиіс, оларды ескі дінге және Киелі Тақтың бағынышына қайтару үшін. Одан көп ұзамай, Саксонияның Морис патшасы өзінің қарсыласы және әкесінің баласы Иоанн Фридрихтің жерлеріне шабуыл жасады, осылай қысқа, бірақ қырыптық Шмалькальдия соғысы басталды. Морис пен Карл V-нің біріккен әскери күші Иоанн Фридрих пен протестанттық Шмалькальдия лигасына тым ауыр тиді. 1547 жылдың 24 сәуірінде Шмалькальдия лигасының әскерлері Мюльберг шайқасында мүшелікті жеңіліске ұшырады. Мюльбергте Шмалькальдия лигасының жеңіліске ұшырауынан кейін Карл V әскерлері лютерандық аймақтарды бірінен соң бірін басып алды. 1547 жылдың 19 мамырында Реформацияның ортасы және Мартин Лютердің соңғы бейіті болған Виттенберг қаласы императорға қарсылықсыз берілді.

Уақытша

Карл V әскери жеңіске жетті, бірақ лютерандық қозғалысты тиімді түрде шектеудің жалғыз жолы империяда діни бейбітшілікті қалпына келтіру үшін саяси және шіркеулік келісімдерді іздеу екенін түсінді. Император шығарған жарлықтар сериясы «Аудармалы қағида» деп аталды, себебі олар шіркеуді уақытша басқаруға арналған, 1545 жылдың желтоқсанында Папа Павел III Трентте шақырған жалпы кеңестің қорытындыларын күтіп. Жиырма алты тараудан тұратын жарлықтың алғашқы нұсқасын Юлиус фон Пфлюг жазды, бірақ соңғы нұсқаны дайындауға бірнеше теолог қатысты: католик жағынан Михаэль Хелдинг, Эберхард Биллик, Педро Доменико Сото және Педро де Мальвенда; протестант жағынан Иоганн Агрикола. «Аудармалы қағида» ережелеріне лютерандардың қасиеттер санын қалпына келтіруі (лютерандар оларды екіге дейін қысқартқан: Суға шомылдыру, Рақымды кешкі ас) және шіркеулердің лютерандық реформаторлар тастаған бірқатар римдік рәсімдерді, ілімдерді және тәжірибелерді қалпына келтіруі кірді, соның ішінде транссубстанциация және сенім арқылы ғана құтылу ілімін қабылдамау. Құдай берген Папаның барлық епископтар мен бүкіл шіркеу үстінен билігі қайта расталды, бірақ «оның билігі жою үшін емес, көтеру үшін қолданылуы керек» деген шартпен. Карл V-нің бұрынғы көзқарасына қарамастан, протестанттарға маңызды жеңілдіктер жасалды. Дінге қатысты жаңа кодекс діни қызметкерлердің некеге тұруына және екі түрлі қасиеттілікке рұқсат берді. Ақпарат қайта енгізілді, бірақ оферторияны дәстүрлі католик догмасындағыдай құдайға жақындасу рәсімі ретінде емес, еске алу және алғыс айту рәсімі ретінде қарастыру қажет болды. «Аудармалы қағида» сенім арқылы құтылу, қасиеттілерге құрмет көрсету және Құранның билігі сияқты догмалық мәселелер бойынша маңызды мәлімдемелер жасау арқылы одан әрі барып, тіпті ораза ұстау сияқты ережелерге де қатысты. Императордың Германиядағы католиктер мен протестанттардың қолдауына ие болатын формула табу әрекетіне, жарлық жарияланбастан бұрын, католик сайлаушылары, князь-епископтары және Папа қарсылық білдірді. Сондықтан, декрет ретінде «Аудармалы қағида» тек протестант князьдарына қатысты, оларға өздерінің келісімін білдіру үшін 18 күн берілді. Лютердің досы және реформация қозғалысының негізін қалаушысы және дауысы Филипп Меланхтон бейбітшілік үшін осы мәселелерде келісімге келуге дайын болғанымен, Аугсбургтік «Аудармалы қағиданы» көптеген лютеран пасторлары мен теологтары қабылдамады. Аугсбургтік «Аудармалы қағиданың» ережелерін орындамаған пасторлар қызметтерінен алынып, жер аударылды; кейбіреулері түрмеге қамалды, ал кейбіреулері тіпті өлім жазасына кесілді. Швабияда және Рейн өзені бойындағы шамамен төрт жүз пастор «Аудармалы қағидаға» келіспеудің орнына түрмеге түсті. Олар жер аударылды, ал олардың отбасыларының кейбіреулері өлтірілді немесе қайтыс болды. Кейбір уағыздаушылар Англияға кетті (Маккейн және басқалар, 476). «Аудармалы қағиданың» нәтижесінде Мартин Бусер сияқты көптеген протестант көшбасшылары Англияға қашып кетті, онда олар ағылшын реформациясына ықпал етті. Карл V Киелі Рим империясында «Аудармалы қағиданы» күштеуге тырысты, бірақ ол тек өзінің әскери бақылауындағы аймақтарда, мысалы Вюртемберг және Оңтүстік Германиядағы кейбір императорлық қалаларда ғана сәтті болды. «Аудармалы қағидаға» қарсы саяси оппозиция күшті болды. Көптеген католик княздары «Аудармалы қағиданы» қабылдамады, себебі император билігінің күшеюінен қорқып. Папалық билік бір жылдан астам уақыт бойы «Аудармалы қағиданы» мойындаудан бас тартты, себебі ол Папаның юрисдикциясына қол сұғу деп саналды.

Charles V had won a military victory but realized that his only chance he had to contain Lutheranism as a movement effectively was to pursue political and ecclesiastical compromises to restore religious peace in the Empire. The series of decrees issued by the Emperor became known as an “Interim” because they were intended to govern the church only temporarily pending the conclusions of the general council convened at Trent by Pope Paul III in December 1545. The first draft of the twenty six chapter decree was written by Julius von Pflug, but several theologians were involved in the final draft: on the Catholic side, Michael Helding, Eberhard Billick, Pedro Domenico Soto and Pedro de Malvenda; on the Protestant side, John Agricola. Included in the provisions of the Interim was that the Lutherans restore the number of sacraments (which the Lutherans reduced to two: Baptism, the Lord's Supper) and that the churches restore a number of specifically Roman ceremonies, doctrines, and practices that had been discarded by the Lutheran reformers, including transubstantiation, and the rejection of the doctrine of justification by grace, through faith alone. The God given authority of the Pope over all bishops and the whole Church was reaffirmed but with the proviso that "the powers that he has should be used not to destroy but to uplift". In stark contrast to Charles V's past attitude, significant concessions were made to the Protestants. What was basically a new code of religious practices permitted both clerical marriage and communion under both kinds. The Mass was reintroduced, but the offertory was to be seen as an act of remembrance and thanks, rather than an act of propitiation as in traditional Catholic dogma. The Interim went further in making significant statements on other matters of dogma such as justification by faith, the veneration of the saints, and the authority of the Scriptures. Even such details as the practice of fasting was breached upon. The attempt by the emperor to devise a formula to which both Catholics and Protestants of Germany could subscribe was objected to outright by the Catholic Electors, the prince bishops and the pope even before the decree was published. Therefore, as a decree, the Interim applied only to the Protestant princes, who were given just 18 days to signify their compliance. Although Philip Melanchthon, a friend of Luther's and co architect and voice of the Reformation movement, was willing to compromise on those issues for the sake of peace, the Augsburg Interim was rejected by a significant number of Lutheran pastors and theologians. Pastors who refused to follow the regulations of the Augsburg Interim were removed from office and banished; some were imprisoned and some were even executed. In Swabia and along the Rhine River, some four hundred pastors went to prison, rather than agree to the Interim. They were exiled, and some of their families were killed or died as a result. Some preachers left for England (McCain et al., 476). As a result of the Interim, many Protestant leaders, such as Martin Bucer, fled to England, where they would influence the English Reformation. Charles V tried to enforce the Interim in the Holy Roman Empire but was successful only in territories under his military control, such as Württemberg and certain imperial cities in southern Germany. There was a great deal of political opposition to the Interim. Many Catholic princes did not accept the Interim since they were worried about rising imperial authority. The papacy refused to recognize the Interim for over a year, as it was seen as an infringement upon papal jurisdiction.

Лейпцигтің уақытша

Келісуге тағы бір тыраныс жасап, Меланктон екінші "Ауысымды" қол жеткізуге ұмтылды. Бұрынғы қақтығыста Карлдың одақтасы болған Саксонияның Морис патшасы Меланктон мен оның жақтастарымен бірге 1548 жылдың соңында Лейпциг аралық деп аталатын келісімге келді. Протестантизмге одан да көп жеңілдіктер берілгеніне қарамастан, ол күшіне енбеді. Протестанттық көшбасшылар Аугсбург аралықтың талаптарын қабылдамады. Лейпциг аралығы лютерандарға негізгі теологиялық сенімдерін, әсіресе рақым арқылы ақталу доктринасын сақтауға мүмкіндік беру үшін жасалды, бірақ оларды шіркеу рәсімдері сияқты маңызды емес мәселелерде мойынсұнуға мәжбүрледі. Бұл келісім құжаты да қарсылық тудырды. Лейпциг аралығын қолдағандар Филиппистер деп аталды, себебі олар Меланктонның келісімге келу әрекеттерін қолдады. Меланктонға қарсы шыққандар "Гнезио лютерандары" немесе "шынайы" лютерандар деп танылды. Лейпциг аралығының саяси сәтсіздікке ұшырағанын көріп, Морис Карл V және оның әскерін Саксониядан қууды жоспарлай бастады. Оның ойынша, "Маккейн және т.б., 480) Морис үшін лютерандыққа қорғаушы ретінде қаралуы, сатқын ретінде қаралуынан гөрі тиімдірек болды". 1552 жылдың 5 сәуірінде Морис Карл V әскерлеріне Аугсбургте шабуыл жасады, және Карл кері шегінуге мәжбүр болды. Бұл жеңіс нәтижесінде Пассау (1552 жылдың 2 тамызы) және Аугсбург (1555 жыл) шарттарына қол қойылды. Бұл екі шарттың нәтижесінде "Cuius regio, eius religio" принципі қалыптасты – кім билейтін болса, сол дінді ұстанады, бұл аумақтың билеушісіне ондағы дінді белгілеуге мүмкіндік берді.