Кіріспе

Француз тілшісі (1893–1954)

Люсьен Тесньер (lysjɛ̃ tɛnjɛʁ; 13 мамыр 1893 – 6 желтоқсан 1954) – француз тіл білімінің көрнекті және ықпалды қайраткері. Ол 1893 жылы 13 мамырда Мон-Сен-Эньян қаласында дүниеге келген. 1924 жылы Страсбург университетінде аға оқытушы, ал 1937 жылы Монпелье университетінде профессор болып жұмыс істеді. Славян тілдері бойынша көптеген еңбектер мен кітаптар жариялады. Дегенмен, тіл білімінің тарихындағы оның маңыздылығы негізінен тәуелділік грамматикасы деп аталатын табиғи тілдердің синтаксисіне қатысты жаңа көзқарасын дамытуында. Ол өзінің теориясын 1959 жылы, өлімінен кейін жарық көрген «Құрылымдық синтаксис элементтері» (Éléments de syntaxe structurale) атты кітабында ұсынды. Кітапта ол синтаксистік құрылымдарды күрделі түрде формализациялауды ұсынады, бұл тұжырымды әртүрлі тілдерден алынған көптеген мысалдармен қолдайды. Тесньер 1954 жылы 6 желтоқсанда Монпельеде қайтыс болды. «Элементтерде» қазіргі заманғы синтаксис зерттеулері үшін маңызды көптеген түсініктер әзірленді және ұсынылды. Мысалы, Тесньер валенттілік ұғымын егжей-тегжейлі зерттеді, ал аргументтер (актанттар) мен қосымшалар (циркумстанттар, француз тілінде circonstants) арасындағы маңызды айырмашылық, қазіргі кезде синтаксистің барлық теорияларында мойындалып, дамытылуда. Тесньер сонымен қатар синтаксис морфология мен семантикадан тәуелсіз екенін қатаң түрде дәлелдеді, бірақ оның позициясы генеративтік грамматикадан өзгеше, ол синтаксисті тіл үшін адамның қабілетінің жеке модулі ретінде қарастырады. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ол Сорбонна (Париж университеті) мен Лейпциг университетінде герман тілдерін оқыды. 12 тамызда әскерге шақырылып, 15 қазанда майданға жіберілді. 1915 жылдың 16 ақпанында тұтқынға түсті. Ол Мерсбургтегі лагерьде барлық ұлттан 4000 тұтқынмен бірге қамалды. 40 айлық тұтқындық кезеңінде ол тілдерді қарқынды түрде зерттеуін жалғастырды. Сонымен қатар, ол неміс билігі үшін француз, ағылшын, орыс, итальян және неміс тілдерінде аудармашы болып жұмыс істеді. Соғыстан кейін Сорбоннада оқуын жалғастырды. Ол Жозеф Вендриеспен бірге оқыды және XX ғасырдың бірінші жартысындағы ең танымал француз тілшісі Антуан Мейедің Коллеж де Франстағы лекцияларына қатысты. 1920 жылы Тесньер Любляна университетіне (қазіргі Словения астанасы) француз тілінен лекция оқуға шақырылды, онда ол словен тіліндегі дуалдың жоғалуы туралы докторлық диссертациясын жазды. Ол Загребте Жанна Рульеге үйленді және одан үш бала сүйді. 1924 жылдың ақпан айында Тесньер Страсбург университетінде славян тілі мен әдебиеті кафедрасының доценті болды, онда ол орыс және көне славян тілдерін оқытты. 1937 жылы Тесньер Монпелье университетінде салыстырмалы грамматика профессоры болып тағайындалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тесньер әскери барлау қызметінің, Deuxième бюроның криптографиялық офицері болып жұмыс істеді. 1947 жылы соғыстан кейін ауырып қалды, денсаулығы 1954 жылдың 6 желтоқсанында қайтыс болғанға дейін нашар болып қалды. Оның негізгі еңбегі «Құрылымдық синтаксис элементтері» бес жылдан кейін, 1959 жылы оның әйелі Жаннаның үздіксіз күш салуы және әріптестері мен достарының көмегімен жарық көрді. 1966 жылы қайта қаралып, екінші басылымы жарық көрді.

Тесньердің синтаксис туралы түсінігінің негізгі идеялары

Келесі тармақтар Тесньердің синтаксисқа қатысты көзқарасындағы маңызды идеялар мен ұғымдарды қарастырады. Мына салаларға тоқталып өтеміз: (1) байланыстар, (2) автономды синтаксис, (3) етістіктің басымдылығы, (4) түбірлер, (5) центрипетальді (басы басындағы) және центрифугальді (басы соңындағы) тілдер, (6) валенттілік, (7) актанттар және циркумстанттар, сондай-ақ (8) ауысу.

Байланыстар

Тесньер өзінің синтаксис теориясын байланыс тұжырымымен бастайды. Сөздер мен сөйлемдер арасында байланыстар болады. Олар сөздерді біріктіріп, мағынаға ие бірліктер құрайды. Тесньер былай деп жазады:

"Сөз тіркесіндегі әрбір сөз жеке-дара болып, сөздіктегідей оқшауланған емес. Адам санасы сөз бен оның жанындағы сөздер арасындағы байланысты сезінеді. Осы байланыстардың барлығы сөйлемнің қаңқасын құрайды. Бұл байланыстар ешқандай белгімен көрсетілмейді, бірақ оларды санамен қабылдау өте маңызды; оларсыз сөйлем түсініксіз болар еді. Мысалы, «Альфред сөйледі» деген сөйлем тек «Альфред» және «сөйледі» екі элементтен тұрмайды, ал үш элементтен тұрады: біріншісі – «Альфред», екіншісі – «сөйледі», үшіншісі – оларды байланыстыратын байланыс – ол болмаса сөйлем құрылмайды. «Альфред сөйледі» сөйлемінің тек екі элементтен тұратынын айту – оны тек сыртқы морфологиялық тұрғыдан талдап, синтаксистік байланыс сияқты маңызды аспектіні назардан тыс қалдырумен тең." Тесньер осы үзіндіде сипаттаған асимметриялық байланыстарды тәуелділік деп атайды (2-тарау), сондықтан «тәуелділік грамматикасы» термині пайда болды. Тәуелділік арқылы байланысқан екі сөздің мәртебесі тең емес, олардың бірі басыңқы, екіншісі – бағынышты болады. Тесньер басыңқы сөзді «губернатор», ал бағынышты сөзді «бағынышты» деп атады. Сөйлемдегі сөздер арасындағы барлық байланыстарды мойындау арқылы Тесньер сөйлемге нақты синтаксистік құрылым бере алды, ол оны «стема» арқылы жасады (төменде қараңыз).

Құрылымдық және сызықтық реттіктің антомиясы

Тесньер морфологияның синтаксис саласына тигізетін әсерін жоққа шығарды. Осылайша ол ежелгі тілдерді (латын және грек тілдерін) зерттеумен байланысты аффикстер мен инфлекциялық парадигмаларға бағытталған лингвистикадағы дәстүрден жаңғыруды ұсынды. Тесньер синтаксисті зерттеу нақты формаларды зерттеумен ғана шектелмеуі керек, керісінше, байланыстарды тану және зерттеу қажет деп мәлімдеді (жоғарыда сипатталғандай). Ол Вильгельм фон Гумбольдт қалыптастырған «ішкі тілдік форма» тұжырымдамасына назар аударды. Ішкі тілдік форма (яғни байланыстар) абстракт болғандықтан, оны мойындап, синтаксистегі оның орталық рөлін нақты формаларға ғана назар аудара отырып зерттеуге болмайды. Басқаша айтқанда, Тесньер синтаксис морфологиядан тәуелсіз екенін дәлелдеді. Тесньер сондай-ақ синтаксис пен семантиканы тілдің жеке салалары ретінде қарастырды. Осы айырмашылықты көрсету үшін ол «Le silence vertébral indispose la voile licite» («Омыртқалық үн заңды желкенді мазалайды») деген мағынасыз сөйлемді келтірді. Ол сөйлемнің мағынасыз болғанымен, синтаксистік тұрғыдан дұрыс құрылғандығын атап өтті, себебі сөздердің формалары мен олардың тізбегі дұрыс. Ноам Чомский кейінірек өзінің танымал сөйлемінде де осыны айтты: «Түссіз жасыл идеялар ашумен ұйықтайды». Тесньер де, Чомский де «синтаксистің автономиясы» туралы айтса да, олардың тұжырымдамалары мүлдем өзгеше және оларды шатастыруға болмайды. Орталық мәселе тілдік тануда, ол Чомский үшін элементарлық нәрсе болып табылады, ол синтаксис туа біткен психологиялық құбылыс деп санайды. Ал Тесньердің синтаксистің автономиясы немесе құрылымдық және тізбектік тәртіп арасындағы қайшылық туралы түсінігі психологиялық емес. Тесньердің грамматикасы тіл теориясы ретінде емес, тілдік талдау құралы ретінде қарастырылуы керек. Тесньер мағынадан сөзге бір жақты байланыс орнатуды ұсынады: «Біз сөйлегенде, біздің мақсатымыз бұрыннан бар фонемалар тізбегінде мағына табу емес, керісінше, формадан бұрынғы ойға оңай берілетін форма беру және оның жалғыз мақсаты – осы». Тесньердің тіл туралы түсінігі сөйлемнің мағынасы екі өлшемді (тізбектік емес) семантикалық жазықтықта орналасады деген ойға негізделген. Ал сөйлем бір өлшемді (тізбектік) өрнек жазықтығына жатады. Тізбектік емес мағына тізбектік формаға күштеп енгізілгенде, оның құрылымы бұзылуы керек. Нәтижесі логикаға немесе психологияға емес, қарапайым қажеттілікке байланысты. Тесньердің грамматикасы – тізбектік сөйлем формасының семантикалық, тізбектік емес талдауы. Ол бұл бөліну логикадан туындайды және лингвистикада орын жоқ деп мәлімдеді. Ол етістікті барлық сөйлем құрылымының түбірі ретінде қарастырды, сөйлемдегі барлық басқа элементтер тікелей немесе жанама түрде етістікке тәуелді. Тесньер француз сөйлемінің («Альфред баяу сөйлейді») және латын сөйлемінің («Ұл әкесін жақсы көреді») диаграммалық бейнелерін (stemmas) пайдаланып, осы айырмашылықты көрсетті:

Жоғарыдағы француз сөйлемінің диаграммасы Тесньер қабылдамаған екілік бөлінуді көрсетеді; сөйлем екі бөлікке бөлінеді – Альфред (субъект) және parle lentement (предикат). Төмендегі латын сөйлемі Тесньер қолдаған етістіктің орталық рөлін көрсетеді; amat етістігі сөйлемнің түбірі, ал filius (субъект) және patrem (объект) оның тәуелділері. Бұл айырмашылықтың маңыздылығы осы бәсекелестік көзқарастардан туындайтын сөйлем құрылымының жалпы түсінігінде жатыр. Екілік бөлінуден басталатын синтаксис теориясы сөз тіркесі құрылымының грамматикасына (конституциялық грамматикаға) айналуы мүмкін, ал етістіктің орталықтығынан басталатын синтаксис теориясы тәуелділік грамматикасына айналуы мүмкін.

Ұрықтары

Тесньер сөйлем құрылымын және синтаксисті түсінуде ағаш тәрізді диаграммаларды кеңінен пайдаланды. Ол осы диаграммаларды «стемма» деп атады, ал «Элементтер» жинағында олардың 350-ден астамы кездеседі. Бұл стеммалар байланыстарды және осы байланыстардың сөйлемдегі сөздерді құрылымдық иерархияға қалай байланыстыратынын көрсетеді, мысалы,

Бұл диаграммалар Тесньердің синтаксистік құрылым туралы түсінігінің негізгі ерекшеліктерін көрсетеді. Етістіктің орталық рөлде екендігі айқын, себебі етістік стеммадағы (тамыр) ең жоғары тұрған сөз болып табылады. Синтаксистік бірліктер бар; құрамдас бөліктер мен тіркестер анықталған, олар толық кіші ағаштарға сәйкес келеді. Бұл стеммалардың маңызды ерекшелігі – олардың «ретсіздігі», яғни олар сөздердің нақты тізбегін көрсетпейді. Тесньер үшін құрылымдық тәртіп (иерархиялық тәртіп) сөйлеушінің санасындағы тізбектік тәртіпке дейін келді. Сөйлеуші алдымен не айтқысы келгенін қалыптастырады, бұл қалыптасу байланыстар (құрылымдық тәртіп) арқылы иерархиялық түрде ұйымдастырылған сөздерден тұрады. Сөйлеу процесі құрылымдық тәртіпті тізбектік тәртіпке, ал тыңдау мен түсіну процесі тізбектік тәртіпті құрылымдық тәртіпке түрлендіруді қамтиды. Бұл тәртіп өлшемдерінің қатаң бөлінісі қазіргі заманғы тәуелділік грамматикасында пікір тудыратын мәселе. Кейбір тәуелділік грамматикасы, атап айтқанда, қабатталған грамматикалар (мысалы, мағыналық мәтін теориясы және функционалдық генеративтік сипаттама) осы құрылымдық және тізбектік тәртіптің қатаң бөлінуіне негізделген, ал басқа тәуелділік грамматикасы (мысалы, сөз грамматикасы) синтаксис бойынша моностратальді болып табылады және осы бөлінуді қабылдамайды.

Орталықтан айну (басты-бастапқы) және орталықтан айну (басты-соңғы) тілдері

Синтаксистік бірліктердің иерархиялық ұйымдастырылуын ескере отырып (және оны stemmas арқылы көрсеткен), Тесньер центрифугальды және центрипетальді құрылымдарды анықтады. Бұл ұғымдар үшін қазіргі заманғы терминдер – бас бастапқы (центрифугальды) және бас соңғы (центрипетальді). Центрифугальды құрылымдарда бас (бастауыш) өзінің тәуелділерінен бұрын келеді, ал центрипетальді құрылымдарда тәуелділер бастан бұрын келеді, мысалы, …

Тесньер осындай «реттелген» stemmas-тарды (оң жақтағы екеу сияқты) жасаған жоқ. Бірақ егер stemmas-та сөздердің ретін көрсетуді қаласақ, Тесньер белгілеген центрифугальды және центрипетальді құрылымдар арасындағы айырмашылық анық көрінеді. «Бұл істі тоқтату» және «Оның қарындасының әрекеттері сәтті аяқталды» деген ағылшын сөйлемдерінің келесі екі схемасы осы айырмашылықты көрсетеді:

Схемалар центрифугальды құрылымдардың оңға қарай, ал центрипетальді құрылымдардың солға қарай қалай кеңейетінін анық көрсетеді. Тесньер тілдерді центрифугальды немесе центрипетальді болуына қарай жіктеді, немесе керісінше. Бұл айырмашылық тілдерді типологиялық жіктеуде маңызды рөл атқарады. Тілдер бас бағыты параметрі бойынша жіктеледі: басы бастапқы немесе басы соңғы. Мысалы, семит тілдері (иврит, араб тілдері сияқты) центрипетальді тілдерге қарағанда әлдеқайда центрифугальды, ал Шығыс Азияның кейбір тілдері (жапон, корей тілдері сияқты) центрифугальды тілдерге қарағанда әлдеқайда центрипетальді. Тесньердің айтуынша, ағылшын тілі – аралас тіл, яғни ол центрифугальды және центрипетальді құрылымдардың жақсы арақатынасын қамтиды.

Батырлық

"Валенттілік" метафорасы арқылы Тесньер лексиканың табиғатын түсінуге үлес қосты. Бұл метафора Чарльз Пирстен алынған және етістіктерді молекулалармен салыстырады. Оттегі атомы О екі сутегі атомын H тартып, H2O молекуласын құратыны сияқты, етістіктер де сөйлемдер құру үшін актанттарды тартады. Сондықтан етістіктердің валенттілігі болады. Тесньер авалентті (актант жоқ), моновалентті (бір актант), дивалентті (екі актант) және тривалентті (үш актант) етістіктерді ажыратты.

Авалентті етістік: Жаңбыр жауды. Жаңбыр етістігі авалентті. (Ол сөзі мағынасыз.) Моновалентті етістік: Сэм ұйықтады. Ұйқы етістігі моновалентті; ол бір актантты қабылдайды. Дивалентті етістік: Сюзан Сэмді таниды. Тану етістігі дивалентті; ол екі актантты қабылдайды – бастауыш актантты және толықтырыш актантты. Тривалентті етістік: Сэм Сьюзанға сырға тақты. Тарту етістігі тривалентті; ол үш актантты қабылдайды – бастауыш актантты және екі толықтырыш актантты. Етістіктердің валенттілік сипаттамалары синтаксистің әртүрлі механизмдерін зерттеуде маңызды рөл атқарады. Атап айтқанда, диатездің әртүрлі құбылыстары (белсенді, пассивті, рефлекстік, өзара, кері) етістіктердің негізгі валенттілігіне сезімтал. Валенттілік тұжырымы қазір синтаксис зерттеуінде кеңінен мойындалған, тіпті көптеген сөйлем құрылымы грамматикалары да предикаттардың валенттілігін мойындайды.

Актёрлер мен мән-жайлар

Актенттерге қоса, Тесньер мән-жайларды (француз тіліндегі circonstants) мойындады. Етістікпен бірге келетін актенттер етістіктің мағынасын толықтыру үшін маңызды болса, мән-жайлар қосымша ақпаратты қосады, мысалы:

Ертең Альфред түскісін кетеді. «Ертең» және «түскісін» дегендер мән-жайлар болып табылады және қосымша ақпарат береді. Оны әрқашан, әр жерде жиі көруге болады. «Жиі», «әрқашан» және «әр жерде» дегендер мән-жайлар болып табылады және қосымша ақпарат береді. Сөйлемдегі актенттер саны етістіктің валенттілік қасиеттерімен шектеледі, ал сөйлемде пайда бола алатын мән-жайлар саны теориялық тұрғыдан шексіз, себебі мән-жайлар етістіктің валенттілігімен шектелмейді. Қазіргі синтаксис актанттар мен мән-жайларды да мойындайды, бірақ басқа терминология қолданады. Актанттар «аргументтер» деп, ал мән-жайлар «қосымшалар» деп аталады. Осылайша, Тесньер қазіргі синтаксисті зерттеуде маңызды роль атқаратын негізгі ұғымдарды анықтап, зерттеді.

Ауыстыру

Элементтердің екінші жартысы (300 бет) трансфер теориясына (француз тіліндегі аударма) арналған. Трансфер – Тесньер теориясының синтаксистік категорияларды қарастыратын құрамдас бөлігі. Тесньер негізгі синтаксистік категориялардың санын барынша азайтуға мүдделі болды. Ол мазмұндық сөздердің негізгі төрт түрін ғана мойындады: зат есімдер (О), етістіктер (I), сын есімдер (А) және есімдіктер (Е). Ол бұл сөздердің аббревиатураларын (О, I, А, Е) сәйкес келетін эсперанто атауларының соңғы әрпімен сәйкес келетін етіп таңдады. Осы төрт негізгі мазмұндық сөзден басқа, ол екі түрлі функциялық сөздерді – индекстерді және транслативтерді де ұсынды. Ол анықталған және анықталмаған артикльдерді, сондай-ақ клитикалық жалғауларды индекстер ретінде қарастырды, ал транслативтердің типологиялық мысалдары – бағынышты сөздер (бағынышты жалғаулар) және предлогтар болды. Транслативтердің басты міндеті – мазмұндық сөздерді бір категориядан екінші категорияға көшіру. Мысалы, предлогтар көбінесе зат есімдерді сын есімдерге немесе есімдіктерге ауыстырады, ал бағынышты сөздер етістіктерді зат есімдерге ауыстырады. Мысалы, «le livre de Pierre» фразасында, яғни «Петрдің кітабы» дегенде, «de» предлогы «Pierre» зат есімін «livre» зат есімін анықтай алатын сын есімге ауыстыруға қызмет етеді. Басқаша айтқанда, «Pierre» есімі техникалық тұрғыдан сын есім болмаса да, «de» транслативінің қосылуы арқасында сын есімнің қызметін атқарады. Көшіру (трансфер) стеммаларда арнайы конвенция арқылы бейнеленеді. Төменде «de Pierre» фразасы мен «Écrivez dans le livre de votre ami» («Досыңыздың кітабына жазыңыз») сөйлемін көрсететін стеммалар келтірілген:

Транслатив және ол ауыстыратын сөз бір деңгейде орналастырылады және оларды тік сызық бөледі. Көшірудің нәтижесінде пайда болатын мақсатты категория көлденең сызықтың үстінде көрсетіледі. Жоғарыдағы бірінші стеммада «А» әрпі «Pierre» сөзінің «de» арқылы сын есімге ауысқанын көрсетеді. Төмендегі стемма екі ауысу мысалын көрсетеді, біріншісі «dans livre de votre ami» сөйлемінің есімдікке, ал екіншісі «de votre ami» сөйлемінің сын есімге ауысқанын көрсетеді. Тесньер үшін, сөздің ағын барысында бір категорияны екіншісіне еркін ауыстыру қабілеті – шынайы өнімді сөйлеуді мүмкін ететін басты құрал. Бір-бірімен тікелей үйлеспейтін синтаксистік категорияларды транслатив арқылы бірден біріктіруге болады, ол осы ауысуды жүзеге асырады.

Мұра

Тесньердің мұрасы негізінен оның «Элементтер» еңбегін тәуелділік грамматикасының дамуының бастауы және күш беруші күші ретінде қарастыратын кең таралған көзқараспен байланысты. Осылайша, тәуелділікке негізделген синтаксис және грамматика жүйелері (мысалы, сөз грамматикасы, мағыналық мәтін теориясы, функционалдық генеративтік сипаттама) Тесньерді қазіргі тәуелділік грамматикасының әкесі деп атайды. Тесньердің өзі тәуелділік грамматикасын жасауды мақсат еткен жоқ, себебі тәуелділік және құрылымдық грамматика (фразалық құрылым грамматикасы) арасындағы айырмашылық Тесньер тірі кезінде тіл біліміне белгілі болған жоқ. Бұл айырмашылық алғаш рет Тесньердің идеялары қабылдана бастағанда анықталды. Алайда, Тесньердің мұрасы тәуелділік грамматикасының дамуымен ғана шектелмейді. Жоғарыда айтылғандай, оның әзірлеген бірқатар маңызды түсініктер (мысалы, валенттілік, аргументтер мен қосымшалар, бастапқы бас және соңғы бас тілдер) қазіргі синтаксис саласындағы көптеген жұмыстардың негізгі құрауы болып табылады. Тесньер синтаксис саласына қосқан үлесі үшін лайықты құрметке ие болмаған сияқты. Тесньер генеративтік грамматиканың басталуына аз уақыт қалғанда қайтыс болды, ал оның «Элементтер» еңбегі 2015 жылға дейін ағылшын тіліне аударылмады. Сондықтан оның ықпалы ағылшын тілді Солтүстік Америкаға қарағанда Еуропада зор болды.

Негізгі жұмыстар

1934 жылы. Кішкентай орыс грамматикасы. Париж: Анри Дидье. 1938 жылы. Құрылымдық синтаксис негіздерінің курсы. 1943 жылы. Құрылымдық синтаксис курсы. 1953 жылы. Құрылымдық синтаксис эскизі. Париж: Клиноксик. 1959 жылы. Құрылымдық синтаксис элементтері. Париж: Клиноксик. 1965 жылы. Қайта қаралып, түзетілген 2-басылым. Алдын сөз: Жан Фурке, Сорбонна профессоры. 2015 жылы. Құрылымдық синтаксис элементтері [1965 жылғы 2-басылымның ағылшын тіліне аудармасы]. Аударған: Тимоти Осборн және Сильвен Кахан. Амстердам: Джон Бенджаминс.

Қосалқы жұмыстар

Тимоти Осборн мен Сильвен Кахан. «Тержімешілердің кіріспесі», «Структуралық синтаксистің элементтері» еңбегінде. Амстердам: John Benjamins, 2015.