Лютер: 1961 жылғы пьеса

Кіріспе

1961 жылғы пьеса

"Лютер" – Джон Осборнның 1961 жылғы пьесасы, ол протестанттық реформацияның ең ірі бастамашыларының бірі Мартин Лютердің өмірін бейнелейді. Альберт Финни Лютер рөлін сомдады және оны Англиялық сахналық компаниямен Ноттингемдегі Корольдік театр, Париждегі Сара Бернхардт театры, Голландия фестивалі, Лондондағы Феникс театры және Нью-Йорктегі Сент-Джеймс театрында орындады. Феникс театрындағы алғашқы Вест-Энд қойылымы 1962 жылдың наурыз айында 239 қойылымнан кейін аяқталды, себебі Финни кинокомпаниямен жасасқан келісімшарты бойынша міндеттемелерін орындау үшін актерлер тобынан шығуға мәжбүр болды. "Лютер" 1964 жылы үздік пьеса номинациясы бойынша "Тони" сыйлығын жеңіп алды.

Сыни қабылдау

"The Times" газеті пьесаны толыққанды табысқа жетпегенін жазды, онда Лютердің жан-жақты бейнесі сомдалған, бірақ "оның ішкі қозғаушы күштері мен оны тарихи тұлғаға айналдырған сыртқы оқиғалар" жарылмай қалған. Газет сондай-ақ пьесаның пропорциясын сынады: "Монахтық өмірге кеткен уақыт, оның өміріндегі маңызды оқиғаларға келгенде қатты қажет болар еді". Кеннет Тайнан "The Observer" басылымында Осборнның қорғанында, Лютердің ішек-қарнына деген құштарлығы драматургтің туындысы емес, Эрик Эриксонның психиатриялық зерттеуінде, "Жас Лютер" атты еңбегінде құжатталғанын атап өтті. Пьесаның жалпы алғанда, Тинан былай деп жазды: "Біз жеке сананың, ешқандай жер бетіндегі билікке жауапты емес, идеясын ойлап тапқан және өзінің туындысымен қиналған адам туралы күшті әсерде қаламыз. Тіл шұғыл және серпімді, сүйек, қан және мидан алынған суреттерге толы; проза, әсіресе Лютердің уағыздарында, риторикалық құлшыныспен дірдейді, он жетінші ғасырдан бері ағылшын тарихи драмасында сирек естілетін, Доннның мінбер сөздерінен келгендей болатын тілмен алқаптан шыққан тікелейлік пен үйлесімді біріктіреді. Нью-Йорк қойылымы туралы Говард Таубман "New York Times" газетінде пьесаның "көлемі мен ерекшелігі" бар екенін айтты. Сюзан Сонтаг "Partisan Review" басылымында оны "өзінің идеялары мен жазуы бойынша үздіріссіз өрескел және салғырт" және "қалыптан тыс жалған" деп сипаттады. Ол Тони Ричардсонның "сахналық шешімі, тамаша жарықтандыру және қарапайым, тиімді декорациялары" "сурет кітабындай әдемі" екенін мойындады, бірақ бұл ғана, "Лютердің іш қатуының әрекетімен" бірге көрермендерді тартты деп мәлімдеді. "Осы қойылымға келген жүз адамның бірі де Лютер мен оның нақты проблемаларына ең аз қызығушылық танытпайды" деді ол, "Батыс тарихындағы маңызды сәт: Реформация" тақырыбындағы теледидарлық білім берулік хабарламадан басқа". Ол оны "Франциск гүлдері" және "Елдік діни қызметкердің күнделігі" фильмдерімен салыстырып, оларды "шынайы және психологиялық тұрғыдан дамыған" деп сипаттады.

The Times thought the play only a partial success, giving a vivid portrait of Luther the man but not illuminating "the inner compulsions or the external events that turned him into a historical personage." The paper also criticised the proportions of the play: "Time spent on the makings of the monk is rather badly needed when the chronicle comes to the momentous events of his life." Kenneth Tynan in The Observer pointed out, in Osborne's defence, that Luther's obsession with his bowels was not the invention of the playwright, but was documented in Erik H Erikson's psychiatric study, Young Man Luther. Of the play as a whole, Tynan wrote:
blockquote| "We are left with a powerful impression of a man who invented the idea of the individual conscience, responsible to no earthly authority, and was racked by his own invention. The language is urgent and sinewy, packed with images that derive from bone, blood and marrow; the prose, especially in Luther's sermons, throbs with a rhetorical zeal not often heard in English historical drama since the seventeenth century, mingling gutter candour with cadences that might have come from the pulpit oratory of Donne. Writing of the New York production Howard Taubman said in the New York Times that the play had "size and distinction". Susan Sontag in the Partisan Review called it "unremittingly vulgar and slapdash in its ideas and its writing" and "phony to the core." She conceded Tony Richardson's "staging, excellent lighting, and bare effective sets" were as "handsome as a picture book," but argued that this alone, along with the "gimmick of Luther's constipation," drew audiences. "Not one of a hundred of the people who attend this play could possibly have the slightest interest in Luther and his real problems" save for "a quick educational TV type briefing on A Great Moment in Western History: the Reformation." She contrasted it unfavorably with the films The Flowers of St. Francis and Diary of a Country Priest, describing them as "genuine and psychologically sophisticated."