Кіріспе
Экстремизмге қарсы афоризм
Алтын орта немесе алтын орта жол – артық көру мен кемшілікке ұшыраудың екі шегінен сақтаған, ізгілікке жеткізетін орташа жағдай. Бұл идея грек ойшылдарының арасында б.з.д. дәуірінде-ақ қалыптасып, Дельфи оракулының «шамадан тыс ештеңе жарамайды» деген нақыл сөзінде көрініс берген. Платонның «Филеб» еңбегінде осы мәселе талқыланған. Аристотель «Никомах этикасының» ІІ кітабында алтын ортаны талдап, мінез-құлықтың жақсы қасиеттерін орташалықпен сипаттауға болатынын айтқан. Бұл принцип Аристотельдің ізгілік этикасында маңызды орын алды. Мысалы, Аристотельдің пікірінше, батылдық – ізгілік, бірақ оны артық қолданса, ол бейбақтыққа, ал жетіспесе, қорқақтыққа ұласады. Аристотель үшін үкіметтің орташа жолы – монархия, демократия және аристократияның үйлесімді біріктірілген түрі.
Крит аралы
Бұл идеяның мәдениеттегі ең ерте бейнесі, әдетте, Крит мифологиясындағы Даидалус пен Икар туралы әңгімеде кездеседі. Өзінің дәуіріндегі белгілі суретші Дедал өзі мен ұлына патша Минос қысымынан қашу үшін қауырсыннан қанаттар жасады. Дедал жақын ұлына, оны қатты жақсы көргендіктен, "орташа жолды" ұстауды – теңіздің көпіршіктері мен күннің күйдіретін ыстығы арасында ұшуды ескертті. Икар әкесінің кеңесін орындамады, күнге тым жақын ұшып, күннің ыстығынан қанаттарындағы балауыз еріді. Орташа жолды ұстанбағандықтан, ол теңізге құлап, суға батып қайтыс болды.
Дельфи
Тағы бір ертедегі түсінік – Дельфидегі ғибадатхананың ал жағына қашалған дориялық нақыл сөз: "Шамадан тыс ештеңе болмасын" ("Μηδὲν ἄγαν").
Сократ
Сократтың айтуынша, адам "орташасын таңдап, мүмкіндігінше екі жақтан да шектен шығудан сақтануы керек". Білім беруде Сократтан гимнастикаға ғана немесе музыкаға ғана толыққанды берілудің салдары туралы ойлану қажет. Ол (мұндай жағдайлар) "бір жағынан қаталдық пен жабайылық, ал екінші жағынан жұмсақтық пен нәзіктік" тудырады деді. Оның ойынша, екі қасиеттің болуы үйлесімділік, яғни сұлулық пен жақсылыққа әкеледі.
Шығыс философиясы
Гаутама Будда (шамамен б.з.д. 6 ғасыр) діни аскетизм мен дүниелік құштарлықтың арасындағы Орта жол туралы үйретті. Конфуций "Таңдамалы сөздерде" (Аналектілерде), ежелгі Қытайдың Соғысқан мемлекеттер кезеңінде (б.з.д. 479 – 221 жж.) артықшылықтың кемшілікке ұқсас екенін айтқан. Zhongyong жолы – орташалықта өмір сүру. Чжуанцзы – Даоның ең белгілі түсіндірушісі (б.з.д. 369–286 жж.). Тируваллувар (б.з.д. 2-ші ғасыр және б.з. 8-ші ғасыр; мерзімі даулы) Тамилкамның Сангам дәуіріндегі "Тирукурал" еңбегінде тепе-теңдікті сақтау үшін орташа жағдай туралы жазады. Ол осы принципті баса назардап, тепе-теңдікті сақтаудың екі жолы – әділ болу және шектен шығудан сақтану екенін көрсетеді. Паримелалагар – "Тирукурал" еңбегінің тарихи түсіндірушісі.
Иудаизм
Рамбам «Мишне Тора» кітабында бұл әдісті алғашқы ғалымдарға (Хазал) және Ыбырайымға жатқызады. Шын мәнінде, осындай ұғым раввиндік әдебиеттерде, Тосефта мен Йерушальмиде де кездеседі. Ицхак Арама тіпті Киелі кітаптан да сілтемелер табады. Мысалы, Екклесиаст 7:15-16 аяттарында уағыздаушы тыңдаушыларын «әділдікке тым берілмеуге» және «зұлымдыққа тым құмарланбауға» шақырады. Адам Кларк «әділдікке тым берілу» деген сөзді «тырысқандық пен тыңғысыз оқуға» бейімдеп түсіндіреді және «мұндай бақылау, ораза, дұға, өзіңді шектеу т.б. қажет емес, сіз жағдайды шектен шығарып аласыз. Неліктен ерекше және ұқыпты болуға ұмтыласыз?» деген қорытындыға келеді. Осылайша, алтын орта идеясы Аристотельден алты жүз жыл бұрын пайда болған болуы мүмкін. Дегенмен, Альберт Барнс сияқты кейбір ғалымдар Екклесиаст 7:16-17 аяттарын сәл басқаша түсіндіреді. Рамбам (1138-1204 жж., бәлкім Платон мен Аристотельдің этикамен айналысуының нәтижесінде) адамның денесін күткендей, жанына да қамқорлық жасауы керектігін анықтады. Денесі ауырған адам дәрігерге жүгінгендей, жан ауруы бар адам да жанның дәрігеріне – оның пікірінше, философ немесе данаға баруы керек. Рамбам детерминистік көзқарасқа қарсы тұрып, адамның ерік бостандығы және қасиеттерін өзгерту қабілеті бар екенін дәлелдеді. Алтын орта – мусар әдебиетіндегі маңызды принцип, онда жақтастары әрбір мінез-құлық белгісін (мидда; көпше түрі – миддот) екі шектен арадағы тепе-теңдікке жеткізуге шақырылады. Мысалы, тым көп шыдамдылық жақсы емес, бірақ ешқандай шыдамдылықсыз өмір сүру де жақсы емес. Мусар – адамның мінез-құлқы, ойлары мен тілектерін нақты уақытта тепе-теңдікке келтіруге жете білуді, өмірін алтын ортаға сәйкес өмір сүруді білдіреді.
Христиандық
Орта ғасырдағы католик философы және теологы Томас Аквинский өзінің Summa Theologiae, Prima Secundæ Partis, 64-сұрақ еңбегінде христиандық моральдің орташалыққа сай келетінін айтты: "Жамандық – олардың ережесінен немесе өлшемінен ауытқудан тұрады. Бұл ауытқу шамадан артық болу арқылы немесе жетіспеу арқылы болуы мүмкін. Сондықтан, ізгілік мораль орташалықты сақтайды дегені анық".
Ислам діні
Ислам көптеген жағдайларда алтын ортаны ұстануға шақырады. Құранда қаржы мәселесінде мысал келтіріледі: адам өзінің табанын табысының бәрін жұмсап, мұқтаж болудан сақтану керек, сонымен қатар, ысырапшылдыққа беріліп, жайлы өмірден бас тартпау керек. Мұхаммед (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) «خير الأمور أوسطها» деген мақал айтқан, яғни ең жақсысы – орта жол, алтын орта. Құранда («Сиыр» тарауы, 143-аятта) «Біз сендерді орташа, мінекей халық еттік» делінген. Құран екі топ адамның мысалын келтіреді: біреулерін дүние байлығын қуған өте ашкөздер деп айтады («Сиыр» тарауы, 96-аят), ал екіншілерін – монахизмді (діндегі шектен тыс ынта) ойлап тапқандар деп сипаттайды («Темір» тарауы, 27-аят). Ислам өзінің ізбасарларына осы екі шектен сақтануға және дүниелік ізденістерде де, дінге ұмтылуда да мінсіздік танытуға кеңес береді. Құран мұсылман үмбетінің (умма) «орташа ұлт» / «әділ қауым» / «теңдестірілген үмбет» / «орташа ұлт» / «орталық үмбет» (ummatan wasaTan) екенін 2:143 аятында баса назар аударады – экстремизм мен бейшаралықтың арасындағы орталық тепе-тәуелділік.
Индуизм
Көптеген индуистік мәтіндер ортаңғы жолға баса назар аударады. Мысалы, Гитаның 6:16-аятында Арджунаға Кришна былай дейді: "Йога тым көп жейтін немесе тым аз жейтін, тым көп ұйықтаған немесе жеткілікті ұйықтамаған адам үшін емес. Раджо гуна (Қозғыш), Сатва гуна (Тепе-теңдік) және Тамас (Жарамсыз) – материяның үш қасиеті. Барлық тағам, заттар, сезімдер, ойлар, іс-әрекеттер және одан да көп нәрсе осы үш көне философиялық санатына жатады."
Қазіргі заман
Жаку Маритан өзінің 1930 жылғы "Философияға кіріспе" еңбегінде алтын орта тұжырымын пайдаланып, Аристотельдік томистік философияны басқа философтар мен жүйелердің кемшіліктері мен экстремизмдері арасына орналастырады.
Цитаталар
"Көп нәрседе ортаңғы жағдай ең жақсысы / Мен үшін орташа деңгей болсын." — Фоцилид
"When Coleridge tried to define beauty, he returned always to one deep thought; beauty, he said, is unity in variety! Science is nothing else than the search to discover unity in the wild variety of nature,—or, more exactly, in the variety of our experience. Poetry, painting, the arts are the same search, in Coleridge’s phrase, for unity in variety." — Jacob Bronowski
" but for harmony beautiful to contemplate, science would not be worth following." — Henri Poincaré. "If a man finds that his nature tends or is disposed to one of these extremes , he should turn back and improve, so as to walk in the way of good people, which is the right way. The right way is the mean in each group of dispositions common to humanity; namely, that disposition which is equally distant from the two extremes in its class, not being nearer to the one than to the other." — Maimonides
"What is wanted is a balance between extravagance and miserliness through moderation, with the goal of distance between both extremes." — al Ghazali
"Колридж сұлулықты анықтауға тырысқанда, ол әрқашан бір терең ойға оралды; сұлулық, деді ол, әртүрліліктегі бірлік! Ғылым – табиғаттың қалың әртүрлілігіндегі бірлікті табудан басқа ештеңе емес, немесе, дәлірек айтқанда, біздің өзіміздің тәжірибеміздің әртүрлілігіндегі бірлікті табу. Поэзия, сурет, өнер – бұл Колриджтің сөздерімен айтқанда, әртүрлілікте бірлік іздеудің өзіндік түрі." — Якоб Броновский
"When Coleridge tried to define beauty, he returned always to one deep thought; beauty, he said, is unity in variety! Science is nothing else than the search to discover unity in the wild variety of nature,—or, more exactly, in the variety of our experience. Poetry, painting, the arts are the same search, in Coleridge’s phrase, for unity in variety." — Jacob Bronowski
" but for harmony beautiful to contemplate, science would not be worth following." — Henri Poincaré. "If a man finds that his nature tends or is disposed to one of these extremes , he should turn back and improve, so as to walk in the way of good people, which is the right way. The right way is the mean in each group of dispositions common to humanity; namely, that disposition which is equally distant from the two extremes in its class, not being nearer to the one than to the other." — Maimonides
"What is wanted is a balance between extravagance and miserliness through moderation, with the goal of distance between both extremes." — al Ghazali
"Бірақ керемет көрініс үшін үйлесімділік болмаса, ғылымды қууға тұрарлық емес." — Анри Пуанкаре.
"When Coleridge tried to define beauty, he returned always to one deep thought; beauty, he said, is unity in variety! Science is nothing else than the search to discover unity in the wild variety of nature,—or, more exactly, in the variety of our experience. Poetry, painting, the arts are the same search, in Coleridge’s phrase, for unity in variety." — Jacob Bronowski
" but for harmony beautiful to contemplate, science would not be worth following." — Henri Poincaré. "If a man finds that his nature tends or is disposed to one of these extremes , he should turn back and improve, so as to walk in the way of good people, which is the right way. The right way is the mean in each group of dispositions common to humanity; namely, that disposition which is equally distant from the two extremes in its class, not being nearer to the one than to the other." — Maimonides
"What is wanted is a balance between extravagance and miserliness through moderation, with the goal of distance between both extremes." — al Ghazali
"Егер адам өзінің табиғаты осы екі шектен біріне бейім екенін сезсе, ол кері қайтып, жақсы адамдардың жолын ұстап, жақсартуы керек, өйткені дұрыс жол – осы жол. Дұрыс жол – адамзатқа ортақ мінез-құлықтардың әр тобындағы орташа деңгей, яғни, оның класындағы екі шектен бірдей қашықтықта тұратын, біреуіне екіншісінен жақын емес мінез." — Маймонид
"When Coleridge tried to define beauty, he returned always to one deep thought; beauty, he said, is unity in variety! Science is nothing else than the search to discover unity in the wild variety of nature,—or, more exactly, in the variety of our experience. Poetry, painting, the arts are the same search, in Coleridge’s phrase, for unity in variety." — Jacob Bronowski
" but for harmony beautiful to contemplate, science would not be worth following." — Henri Poincaré. "If a man finds that his nature tends or is disposed to one of these extremes , he should turn back and improve, so as to walk in the way of good people, which is the right way. The right way is the mean in each group of dispositions common to humanity; namely, that disposition which is equally distant from the two extremes in its class, not being nearer to the one than to the other." — Maimonides
"What is wanted is a balance between extravagance and miserliness through moderation, with the goal of distance between both extremes." — al Ghazali
"Қажетті нәрсе – ысырап пен жомарттықтың арасындағы тепелділікті сақтау, екі шектен де алыс болу мақсатында." — әл-Газали
"When Coleridge tried to define beauty, he returned always to one deep thought; beauty, he said, is unity in variety! Science is nothing else than the search to discover unity in the wild variety of nature,—or, more exactly, in the variety of our experience. Poetry, painting, the arts are the same search, in Coleridge’s phrase, for unity in variety." — Jacob Bronowski
" but for harmony beautiful to contemplate, science would not be worth following." — Henri Poincaré. "If a man finds that his nature tends or is disposed to one of these extremes , he should turn back and improve, so as to walk in the way of good people, which is the right way. The right way is the mean in each group of dispositions common to humanity; namely, that disposition which is equally distant from the two extremes in its class, not being nearer to the one than to the other." — Maimonides
"What is wanted is a balance between extravagance and miserliness through moderation, with the goal of distance between both extremes." — al Ghazali