Кіріспе
Қабылдау және міндеттеме терапиясы (ACT, әдетте "әрекет" сөзі ретінде айтылады) – психотерапияның бір түрі, сондай-ақ клиникалық мінез-құлықты талдау саласы. Бұл эмпирикалық негіздегі психологиялық араласу болып табылады, ол психологиялық икемділікті арттыру үшін қабылдау және саналылық стратегияларын, сонымен қатар міндеттеме мен мінез-құлықты өзгерту стратегияларын қолданады. Бұл тәсіл бастапқыда жан-жақты қашықтану деп аталған. ACT протоколдары мақсатты мінез-құлыққа және жағдайға қарай өзгеріп отырады. Мысалы, денсаулық сақтау саласында ACT-нің қысқартылған нұсқасы – қабылдау және міндеттеме терапиясы (FACT). ACT-нің мақсаты – қиын сезімдерді жою емес, өмір келтіретін жағдайлармен бірге болу және "қадірлі мінез-құлыққа ұмтылу". ACT-де "ақиқат" "тиімділік" тұжырымдамасы арқылы өлшенеді, яғни маңызды нәрселерге (мысалы, құндылықтар, мағына) қарай тағы бір қадам жасауға мүмкіндік беретін нәрсе.
Acceptance and commitment therapy (ACT, typically pronounced as the word "act") is a form of psychotherapy, as well as a branch of clinical behavior analysis. It is an empirically based psychological intervention that uses acceptance and mindfulness strategies along with commitment and behavior change strategies to increase psychological flexibility. This approach was first called comprehensive distancing. ACT protocols vary with the target behavior and the setting. For example, in behavioral health, a brief version of ACT is focused acceptance and commitment therapy (FACT). The goal of ACT is not elimination of difficult feelings, but to be present with what life brings and to "move toward valued behavior". In ACT, "truth" is measured through the concept of "workability", or what works to take another step toward what matters (e. g., values, meaning).
Зерттеу
Контексттік мінез-құлық ғылымы қауымдастығының веб-сайтында 2024 жылдың сәуір айына қарай ACT бойынша 1000-нан астам кездейсоқ бақыланатын сынақ (RCT), 500-ден астам мета-талдаулар/жүйелі шолулар және ACT әдебиеті бойынша 78 медиациялық зерттеу тіркелді. Қабылдау және міндеттеме терапиясының белгілі бір салаларда немесе олардың стандарттарына сәйкес эмпирикалық тұрғыдан қолдау табатынын мәлімдеген ұйымдар (2022 жылдың наурызында): 2011 жылы бұл көрсеткіш екі есеге артып, 60-тан астам ACT кездейсоқ бақыланатын сынаққа жетті, ал 2023 жылы әлем бойынша ACT-тің 1000-нан астам кездейсоқ бақыланатын сынағы жүргізілді. 2008 жылғы мета-талдау ACT-ні қолдауға ие ем ретінде қарастыру үшін дәлелдердің жеткіліксіз екенін көрсетті. 2009 жылғы мета-талдау ACT-нің плацебодан және көптеген мәселелер үшін "қалыпты емдеуден" тиімдірек екенін анықтады. Авторлар сондай-ақ 2008 жылғы мета-талдауда сипатталған зерттеулерден кейін зерттеу әдістемелерінің жақсарғанын атап өтті. 2020–2021 жылдары Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) ACT бойынша үш RCT жүргізгеннен кейін, ДДҰ "азапты жағдайларды басынан өткерген немесе қазіргі уақытта оны басынан өткеріп жатқан 30 адамға дейінгі топтар үшін" ACT-ге негізделген Self Help Plus (SH+) өзін-өзі дамыту курсын жариялады. 2023 жылдың шілдесіне қарай Self Help Plus бойынша алты RCT жүргізілді. 2022 жылы созылмалы ауырсынумен өмір сүретін адамдардағы депрессиялық белгілерге қатысты араласулар туралы мета-талдаулардың жүйелі шолуы "Жалпы созылмалы ауырсынуға қабылдау және міндеттеме терапиясы, фибромиалгияға флуоксетин және веб-базалық психотерапия ең сенімді нәтижелерді көрсетті және клиникалық тәжірибеде оларды енгізуге басымдық беруге болады" деген қорытындыға келді.
Кәсіби ұйымдар
Контексттік мінез-құлық ғылымы қауымдастығы ACT, RFT және жалпыға ортақ мінез-құлық ғылымы саласындағы зерттеулер мен әзірлемелермен айналысады. 2023 жылы әлем бойынша 8000-нан астам мүшесі болды, олардың шамамен жартысы АҚШ-тан тыс жерлерде. Ол әр жазда жыл сайын «дүниежүзілік конференция» өткізеді, оның орны Солтүстік Америка, Еуропа және Оңтүстік Америка арасында кезектесіп ауысады. Мінез-құлық талдауының халықаралық қауымдастығы (ABAI) практикалық мәселелер, мінез-құлық кеңес беру және клиникалық мінез-құлық талдауы бойынша арнайы қызығушылық тобына ие. ABAI сонымен қатар аутизм және мінез-құлық медицинасы салаларында ірі арнайы қызығушылық топтарын құрайды. ABAI мінез-құлық аналитиктері үшін маңызды ғылыми орталық болып табылады. ABAI жылына үш конференцияны демеушілік етеді: АҚШ-та көп бағытты конференция, аутизмге арналған және халықаралық конференция. Әдептік және танымдық терапиялар қауымдастығы (ABCT) да мінез-құлық талдауына қызығушылық танытатын тобын құрған, ол клиникалық мінез-құлық талдауына баса назар аударады. ACT жұмысы көбінесе ABCT және басқа да негізгі CBT ұйымдарында ұсынылады. Британдық мінез-құлық және танымдық психотерапия қауымдастығы (BABCP) ACT бойынша үлкен арнайы қызығушылық тобына ие, онда 1200-ден астам мүше бар. Психологтар болып табылатын докторлық деңгейдегі мінез-құлық аналитиктері Америка психологиялық қауымдастығының (APA) 25-бөліміне мүше болады. ACT «дәлелді қолдауы бар, жиі қолданылатын емдеу» деп танылған, ол APA мойындаған мінез-құлық және танымдық психология мамандығының құрамында.
Ұқсастықтар
АКТ, диалектикалық мінез-құлық терапиясы (DBT), функционалдық аналитикалық психотерапия (FAP), зейінге негізделген танымдық терапия (MBCT) және басқа қабылдау мен зейінге негізделген тәсілдерді Стивен Хейс «танымдық мінез-құлық терапиясының үшінші толқыны» деген атпен біріктірді. Дегенмен, бұл жіктеу сынға ұшырады және барлығы онымен келіспейді. Хейстің жіктелуі бойынша, бірінші толқын – мінез-құлық терапиясы – 1920 жылдары Павловтың классикалық (респонденттік) кондиционирлеуі мен күшейту салдарымен байланысты операнттық кондиционирлеуіне негізделді. Екінші толқын 1970 жылдары пайда болды және иррационалды сенімдер, дисфункционалдық көзқарастар немесе депрессогендік атрибуциялар түріндегі танымды қамтыды. 1980 жылдардың соңында екінші толқынның эмпирикалық шектеулері мен философиялық күмәндануы Стивен Хейстің АКТ теориясын тудырды, ол аномальды мінез-құлықтың назарын мазмұнынан немесе формасынан оның пайда болатын контекстіне ауыстырды. Стивен С. Хейс үшінші толқынды ABCT президенттік мәлімдемесінде былай сипаттады: Эмпирикалық, принципке бағытталған тәсілге негізделген мінез-құлық және танымдық терапияның үшінші толқыны психологиялық құбылыстардың контексті мен функцияларына ерекше сезімтал, олардың тек формасына ғана емес, сондықтан тікелей және дидактикалық стратегиялармен қатар контекстуалдық және тәжірибелік өзгерістерге баса назар аударады. Бұл емдеулер тар анықталған проблемаларды жоюға бағытталған тәсілден гөрі, кең, икемді және тиімді дағдыларды құруға ұмтылады және клиникалық мамандар мен клиенттер үшін олар зерттейтін мәселелердің маңыздылығын атап көрсетеді. Үшінші толқын бұрынғы ұрпақтардың мінез-құлық және танымдық терапиясын қайта қарастырып, синтездеп, оларды бұрын басқа дәстүрлермен қарастырылған сұрақтарға, мәселелерге және салаларға енгізеді, бұл түсінікті және нәтижелерді жақсартуға мүмкіндік береді. АКТ сондай-ақ қабылдау және міндеттемелерді оқыту деп аталатын сол процестердің терапиялық емес нұсқасын құру үшін бейімделді. Клиникалық емес орталарда, мысалы, бизнес немесе мектептерде, зейінділік, қабылдау және бағалы дағдыларды дамытуға бағытталған бұл оқыту процесі сондай-ақ алдын ала жақсы нәтижелермен бірнеше зерттеулерде зерттелді. АКТ-нің ағымдағы сәттегі қазіргі уақытқа сезімталдығына, бағалы бағыттарға және міндеттелген әрекеттерге баса назар аударуы басқа психотерапиялық тәсілдерге ұқсас, олар АКТ-ден айырмашылығы, нәтижелерді зерттеуге немесе негізгі мінез-құлық ғылыми бағдарламасына саналы түрде байланысты емес, соның ішінде Гештальт терапиясы, Морита терапиясы және басқалары. Хейс пен оның әріптестері АКТ-ні таныстырған кітабында «АКТ-тегі көптеген немесе тіпті көптеген әдістер басқа жерден алынған – адам әлеуетінің қозғалысынан, шығыс дәстүрлерінен, мінез-құлық терапиясынан, мистикалық дәстүрлерден және т.б.» деп мәлімдеді. Уилсон, Хейс және Бёрд АКТ пен 12 қадамдық тәсілімен ескіргенді емдеудің үйлесімділігін кеңінен зерттеді және басқа психотерапиядан айырмашылығы, екі тәсіл де олардың кең ортақ қасиеттеріне байланысты жасырын немесе ашық түрде біріктірілуі мүмкін деп дәлелдеді.
Grounded in an empirical, principle focused approach, the third wave of behavioral and cognitive therapy is particularly sensitive to the context and functions of psychological phenomena, not just their form, and thus tends to emphasize contextual and experiential change strategies in addition to more direct and didactic ones. These treatments tend to seek the construction of broad, flexible and effective repertoires over an eliminative approach to narrowly defined problems, and to emphasize the relevance of the issues they examine for clinicians as well as clients. The third wave reformulates and synthesizes previous generations of behavioral and cognitive therapy and carries them forward into questions, issues, and domains previously addressed primarily by other traditions, in hopes of improving both understanding and outcomes. ACT has also been adapted to create a non therapy version of the same processes called acceptance and commitment training. This training process, oriented towards the development of mindfulness, acceptance, and valued skills in non clinical settings such as businesses or schools, has also been investigated in a handful of research studies with good preliminary results. The emphasis of ACT on ongoing present moment awareness, valued directions and committed action is similar to other psychotherapeutic approaches that, unlike ACT, are not as focused on outcome research or consciously linked to a basic behavioral science program, including approaches such as Gestalt therapy, Morita therapy, and others. Hayes and colleagues themselves stated in their book that introduced ACT that "many or even most of the techniques in ACT have been borrowed from elsewhere—from the human potential movement, Eastern traditions, behavior therapy, mystical traditions, and the like". Wilson, Hayes & Byrd explored at length the compatibilities between ACT and the 12 step treatment of addictions and argued that, unlike most other psychotherapies, both approaches can be implicitly or explicitly integrated due to their broad commonalities.
Сын
Психотерапия жүйелері: Транстеориялық талдау оқулығында үшінші толқынның мінез-құлық терапиясына, соның ішінде ACT-ге, психотерапияның басқа жүйелері тарапынан әртүрлі сын-пікірлер келтірілген. Олардың арасында үшінші толқын терапияларының "басқа дәстүрлерден тиімді әдістерді жинап алып, оларды өздерінің жетістігі ретінде көрсетуге бейімділігі жағымсыз" деген шағым да бар.
Дәлелге негізделген практика
2012 жылғы блог жазбасында психолог Джеймс К. Койн АПА-ның психозды емдеу үшін ACT-ні дәлелді медицинаның жіктеу жүйесінде жағымды бағалау үшін бастапқыда қолданған процесі мен зерттеулерін сынады. Атап айтқанда, «құрылымды дәлелдеме» критерийлеріне сәйкес, емдеуді көптеген мұндай сынақтармен қолдау қажет болса да, ол тек бір толық рандомизацияланған сынаққа, сондай-ақ пилоттық және мүмкіндіктерді зерттеуге сүйенді. 2016 жылы Уильям О'Донахью және авторлар тобы ACT-нің «әлсіз және жалған сынақтары» туралы мақаласында бұл және басқа сынды атап көрсетті, сондай-ақ «әрине, ACT-ге қатысты сапалы зерттеулер бар екені сөзсіз», дегенмен олар ACT-нің үш сынағын «әлсіздетілгенімен және оңай өткізілгенімен» тексерді және мұндай сынақтардың «әлсіз немесе жалған сынақтар» болатын 30-дан астам жолын тізімдеді.
Басқа терапияларға қарағанда артық жарнамалау
2013 жылы психолог Джонатан В. Кантер Хейз және оның әріптестері «эмпирикалық клиникалық психологияның адамның азабын жеңілдету және осы саланың негізгі философиялық, теориялық және әдістемелік кемшіліктерін жою үшін контекстік мінез-құлық ғылымын (CBS) ұсынудағы күш-жігеріне кедергі келтіретінін» айтты. CBS көптеген пайдалы идеяларды қамтиды, бірақ кейде CBS-тің перспективасы Қабылдау және міндеттеме терапиясын (ACT) және Реляциялық шеңбер теориясын (RFT) артық дәрежеде насихаттаумен, сондай-ақ нақты логика мен эмпирикалық дәлелдердің жетіспеуінен бұрынғы когнитивтік және мінезді өзгерту әдістерін төмендетумен көлеңкеленеді. ACT-ні когнитивтік терапиямен (КТ) салыстырған 2013 жылғы зерттеудің авторлары «ACT бойынша алдын ала зерттеулер перспективалы болғанымен, оның жақтаушылары өз талаптарында тиімді деңгейде қарапайым болуы керек деп санаймыз. Атап айтқанда, КТ сияқты, ACT әлі өзінің ерекше және теориялық негізделген араласу компоненттері оның әсеріне жауапты екенін нақты айта алмайды». Зерттеу авторлары ACT және КТ-нің көптеген болжамдары «алдын ала талдау кезеңінде қалыптасқан және тәжірибелік сынақтарда бір-бірімен тікелей салыстыруға келмейтінін» атап өтті. 2012 жылы ACT стандартты КБТ-мен шамалас тиімді болып көрінді, кейбір мета-талдаулар ACT-нің пайдасына шағын айырмашылықтарды көрсетсе, ал басқалары көрсетпеді. Мысалы, 2012 жылы Франсиско Руис жариялаған мета-талдауда ACT-ні стандартты КБТ-мен салыстырған 16 зерттеу қарастырылды. ACT-нің мазасыздық деңгейі бойынша КБТ-дан ерекшеленбегені байқалды, бірақ депрессия және өмір сапасы бойынша ACT КБТ-мен салыстырғанда шағын артықшылықтар көрсетті. Автор ACT және КБТ арасындағы «бірінші нәтиже» бойынша айырмашылықты анықтады – бұл 14 жеке нәтиже өлшемдерінің гетерогенді тобы, олар әсердің мөлшерін талдау үшін біріктірілді. Алайда, бұл талдау пайдаланылған нәтижелер айнымалыларының жоғары гетерогендік сипатымен шектеледі, бұл әсердің мөлшерін қайталау үшін қажетті емдеу санын (NNT) арттыруға бейім. Депрессия, алаңдаушылық және өмір сапасы сияқты шектеулі өлшемдер NNT-ні төмендетіп, талдауды клиникалық тұрғыдан маңыздырақ етеді, және осы өлшемдер бойынша ACT КБТ-дан жоғары емес еді. 2012 жылы Форман және авторлар тобы жүргізген клиникалық сынақ Бэкиан КБТ-нің ACT-ден жақсы нәтижелер көрсеткенін анықтады. ACT-нің өркендеуіне байланысты бірнеше теориялық және эмпирикалық алаңдаушылықтар туындады. Теориялық алаңдаушылықтың бірі – ACT және адамның мінез-құлқының сәйкес теорияларының, қатынастық кадр теориясының (RFT) және функционалдық контекстуализмнің (FC) негізгі авторлары өздерінің тәсілдерін психологиялық терапияның ізделіс аясындағы «қасиетті грааль» ретінде ұсынды. 2012 жылы «Қабылдау және міндеттеме терапиясының» екінші басылымының кіріспесінде ACT-нің негізгі авторлары «ACT одан бұрынғы дәстүрлерді жою үшін жасалмаған, сонымен қатар ол барлық дердке дертімді панацея емес» екенін нақтылады.