Кіріспе

Саналы жеке басқару жүйесі

Өзін-өзі реттеу теориясы (ӨӨТ) – өз ойларын, мінез-құлқын және сезімдерін мақсаттарға жету үшін басқаруды қамтитын саналы, жеке басқару жүйесі. Өзін-өзі реттеу бірнеше кезеңнен тұрады. Осы кезеңдерде адамдар өзара әсерлесетін факторлардың желісінде өздерінің мотивациясына, мінез-құлқына және дамуына үлес қосушылар ретінде әрекет етеді. Өзін-өзі реттеуді зерттеген жетекші әлеуметтік психологтардың бірі Рой Баумейстердің айтуынша, оның төрт компоненті бар: қалаулы мінез-құлық стандарттары, стандарттарға жету мотивациясы, аталған стандарттарды бұзуға дейінгі жағдайларды және ойларды бақылау, сондай-ақ ерік күші. Баумейстер және басқа әріптестері өзін-өзі реттеудің үш моделін жасады, олар оның танымдық қолжетімділігін түсіндіруге арналған: өзін-өзі реттеуді білім құрылымы, күш немесе дағды ретінде қарастыру. Күш моделінің жалпы қолдауға ие екенін анықтау үшін зерттеулер жүргізілді, себебі бұл мидағы шектеулі ресурс және сол ресурс сарқылып біткенше, тек белгілі бір мөлшерде өзін-өзі реттеу ғана мүмкін. ӨӨТ-ны: импульсті бақылауға, қысқа мерзімді қалауларды басқаруға қолдануға болады. Импульсті ұстай алмайтын адамдар бірден пайда болған қалауларына сай әрекет етеді. Бұл – мұндай адамдардың түрмеге түсуінің бір жолы, өйткені көптеген қылмыстық әрекеттер осы сәтте орын алады. Зорлық-зомбылық жасамайтын адамдар үшін бұл абайсызда ашулану арқылы достарын жоғалтуға немесе тым көп импульсивті сатып алудан туындаған қаржылық қиындықтарға әкелуі мүмкін. Бақылаудың иллюзиясы деп аталатын когнитивтік бейімділік бар. Адамдар қоршаған ортаны басқаруға байланысты ішкі мақсаттарға жетеленетін болса, олар хаос, белгісіздік немесе стресс жағдайында бақылауды қалпына келтіруге тырысады. Нағыз бақылаудың болмауы жағдайында, бір қарсы стратегиясы – бақылаудың қорғаныс механизміне оралу, бұл бақылаудың иллюзиясына әкеледі (Fenton O'Creevy et al., 2003). Мақсатқа жету және мотивация, сондай-ақ ауру мінез-құлықтарын басқаруға да қолданылады.

ӨӨТ бірнеше кезеңнен тұрады. Біріншіден, науқас өз мінез-құлқын әдейі бақылайды және оның денсаулығына қалай әсер ететінін бағалайды. Егер қалаған нәтижеге қол жеткізілмесе, науқас жеке мінез-құлқын өзгертеді. Егер қалаған нәтижеге қол жеткізілсе, науқас мінез-құлықты жалғастыру арқылы оны күшейтеді (Kanfer 1970; 1971; 1980).

Тағы бір тәсіл – науқастың жеке денсаулық мәселесін түсінуі және осы мәселеге қатысты факторларды анықтауы. Науқас денсаулығын жақсарту үшін қандай шаралар қолдану керектігін өзі шешеді. Пациенттің нәтижелерін мұқият бақылауы және іс-қимыл жоспарында қажетті өзгерістерді тексеруі қажет (Leventhal & Nerenz 1984).

Науқасқа өзінің жеке денсаулығы туралы мақсатына жетуге көмектесетін тағы бір фактор – науқаспен келесідей қарым-қатынас жасау: оларға аурудың жеке/қоғамдық көзқарастарын анықтауға, оған байланысты қауіптерді бағалауға және проблеманы шешу/жеңу дағдыларын беруге көмектесу. Баумейстер және басқалар сипаттаған өзін-өзі реттеудің төрт компоненті:
Стандарттар: қалаулы мінез-құлық. Мотивация: стандарттарға жету. Бақылау: стандарттарды бұзуға әкелетін жағдайлар мен ойлар. Ерік күші: құмарлықты бағындыруға арналған ішкі күш.

Альберт Бандура

Көптеген зерттеушілер, психологтар және ғалымдар өзін-өзі реттеу процестерін зерттеді. Альберт Бандура, когнитивтік психолог, әлеуметтік когнитивтік теория мен әлеуметтік оқыту теориясына негіз болған мінез-құлықтарды қалыптастыруға бағышталған маңызды үлес қосты. Оның жұмысы мінез-құлықтық және когнитивтік элементтерді біріктірді, нәтижесінде ол "адамдар өзін-өзі реттеу процесі арқылы өз мінез-құлықтарын басқара алады" деген қорытындыға келді. Бұл оның белгілі процесіне әкелді: өзін-өзі бақылау, бағалау және өзіне жауап беру. Өзін-өзі бақылау (кейде интроспекция деп те аталады) – бұл адамның өз ойлары мен сезімдерін бағалау процесі, ол мақсат қоюға және мінез-құлық өзгерістеріне ықпал ету үшін жеке тұлғаны хабардар етуге және ынталандыруға көмектеседі. Бағалау – бұл жеке адамның өзінің нәтижелерін жеке немесе өзі белгілеген стандарттармен салыстыруы. Соңында, өзіне жауап беру қолданылады, онда адам стандарттарға сәйкес жетістікке жеткені үшін немесе жетпегені үшін өзін-өзі марапаттау немесе жазалау мүмкіндігіне ие. Өзіне жауап берудің мысалы – емтиханды жақсы тапсырған үшін өзіне қосымша торттың кесегін беру.

Дейл Шанк

Шунктың (2012) сөзіне сәйкес, орыс психологы Лев Выготский, конструктивизмнің дамуына зор әсер еткен, өзін-өзі реттеу – жоспарлау, жинақтау және түсініктерді формулирлеу сияқты танымдық процестердің үйлесімді болуын қамтиды (Хендерсон және Каннингем, 1994); алайда, мұндай үйлесімділік адамның әлеуметтік ортасы мен мәдениетінен бөлек жүрмейді. Шындығында, өзін-өзі реттеу – тіл мен түсініктерді кезең-кезеңімен қабылдауды қамтиды. Шунктың «Оқыту теориялары: Білім беру перспективасы» еңбегі бакалаврлар мен магистранттар үшін оқыту теорияларының қазіргі заманғы және тарихи шолуын ұсынады.

Рой Баумейстер

Кеңінен зерттелген теория ретінде, SRT-ге белгілі әлеуметтік психолог Рой Баумейстер де зор әсер етті. Ол өзін-өзі реттеу қабілетін сыйымдылығы шектеулі деп сипаттады және осы арқылы «эгоның әлсіреуі» терминін енгізді. Рой Баумейстер сипаттаған өзін-өзі реттеу теориясының төрт құралы – қалаулы мінез-құлық стандарттары, стандарттарға жетуге мотивация, стандарттарды бұзуға себеп болатын жағдайлар мен ойларды бақылау және ерік-жігер, яғни ішкі күш. Олар өзін-өзі реттеудің үш қарсы тұратын моделі бар екенін ұсынды: өзін-өзі реттеуді күш, білім құрылымы және дағды ретінде қарастыру. Күш моделінде, олар өзін-өзі реттеуді күш деп санауға болатынын көрсетті, себебі ол ерік-жігерді қажет етеді, демек, шектеулі ресурс. Өзін-өзі реттеудің сәтсіздігі осы ресурстың таусылуымен түсіндірілуі мүмкін. Өзін-өзі реттеуді білім құрылымы ретінде қарастырғанда, олар өзін-өзі басқару үшін белгілі бір білім қажет ететінін болжады, сондықтан кез келген үйренген тәсілдегідей, өзін-өзі реттеудің сәтсіздігі жеткіліксіз біліммен түсіндірілуі мүмкін. Соңғы модельде, өзін-өзі реттеуді дағды ретінде қарастырады, ол уақыт өте келе қалыптасады және әлсіремейді; демек, күш жұмсаудың жетіспеуі дағдының жетіспеушілігімен түсіндіріледі. Олар өзін-өзі реттеуді күш ретінде қарастырудың ең қолайлы модель екенін анықтады, өйткені зерттеулер өзін-өзі реттеудің шектеулі ресурс екенін көрсетті. Баумейстер және оның әріптестері осыны кеңейтіп, өзін-өзі реттеудің төрт құралын анықтады. Оларға қалаулы мінез-құлық стандарттары, осы стандарттарға сай болуға мотивация, стандарттарды бұзуға әкелетін жағдайлар мен ойларды бақылау және ерік-жігер кіреді.

Қолданылу түрлері мен мысалдар

Импульсті басқару өзін-өзі реттеуде бірден туындайтын күйзелістер мен ұзақ мерзімді тілектерді ажыратуды қамтиды. Біз жоспар жасай аламыз, әрекеттерімізді бағалай аламыз және кейін өкінетін нәрселерден бас тарта аламыз. Зерттеулер көрсеткендей, өзін-өзі реттеу – эмоционалдық денсаулық үшін қажетті қабілет. Өзіміздің ең терең құндылықтарымызды бұзу кінә сезіміне алып келеді, бұл денсаулыққа зиян келтіреді. Бақылаудың иллюзиясы дегеніміз – адамдар оқиғаларды бақылау мүмкіндігін жоғары бағалауы. Мысалы, бір оқиға болғанда, адам нәтижеге өзінің ықпалы жоқ екенін білсе де, оны бақылай алатындай сезінуі мүмкін. Бұл өмірлік оқиғаларға қатысты бақылау сезімінің маңыздылығын көрсетеді. Өзін-өзі реттеу – бұл өз білімімізді және мінез-құлқымызды бақылау және бағалау процесі. Бұл ақпараттық мақсаттарға бағытталған әрекеттерді қадағалайтын, басқаратын және реттейтін адамның бақылауын көрсетеді. Мақсатқа жетудегі өзін-өзі реттеу әдетте осы төрт компонент арқылы сипатталады. Сондай-ақ, өзін-өзі реттеу қабілеті нашар адамдар қарым-қатынаста сәтті бола алмайды немесе жұмыс таба алмайды. Сает (2004) өзін-өзі реттеудегі сәтсіздіктерді екі санатқа бөледі: жеткіліксіз реттеу және бұрыс реттеу. Жеткіліксіз реттеу – адамның өзін бақылауға келмеуі, ал бұрыс реттеу – бақылауға ие болуға тырысу, бірақ қажетті нәтижеге қол жеткізбеу (Sayette, 2004).

Сын-пикірлер/сапаға салулар

Өзін-өзі реттеудің бір қиындығы – зерттеушілер көбінесе өзін-өзі реттеуді тұжырымдау мен іске асыруда қиналады (Carver & Scheier, 1990). Өзін-өзі реттеу жүйесі зерттеу таным, мәселе шешу, шешім қабылдау және мета таным сияқты күрделі функциялар жиынтығынан тұрады. Эгоның тозуы – бұл өзін-өзі бақылау немесе ерік-жігердің шектеулі ақыл-ой ресурстарынан татуы. Егер адамның ақыл-ой белсенділігі төмен болса, өзін-өзі бақылау нашарлайды, бұл эгоның тозуына алып келуі мүмкін. Өзін-өзі басқару адамның өзіне деген сенімділігін арттырады. Басқарудың иллюзиясы – адамның белгілі бір оқиғаларды бақылау қабілетін жоғары бағалауын білдіреді. Бұл адам нәтижелерге бақылау жасай алатындай сезінеді, бірақ шындығында оның мұндай мүмкіндігі болмауы мүмкін. Психологтар өмірлік оқиғаларды бақылау сезімінің маңыздылығын үнемі атап өтеді. Хайдер адамдардың қоршаған ортаны бақылауға күшті мотивациясы бар екенін ұсынды. Өзара әсерлі детерминизм – Альберт Бандура ұсынған теория, онда адамның мінез-құлқы жеке факторлар мен әлеуметтік ортаның әсерінен туындайды. Бандура адамның мінез-құлқы мен жеке ерекшеліктерінің ортаға әсер ету мүмкіндігін мойындайды. Бұл эгоны толықтыратын немесе артық толықтыратын және жағдайдың нәтижесіне пайдалы емес дағдыларды қамтуы мүмкін. Соңғы кезде Баумейстердің эго тозуының күш моделіне көптеген сын айтылды. Мета-талдаулар өзін-өзі реттеудің күш моделіне және глюкозаның сарқылатын шектеулі ресурс ретіндегі роліне аз дәлелдер тапты. Алдын ала тіркелген тәжірибе эго тозуының бар екенін көрсеткен жоқ. Осы зерттеуге қатысты бірнеше түсіндірмелер сын пікірлерін білдірді. Қорыта айтқанда, өзін-өзі реттеудің күш моделінің көптеген негізгі болжамдарын қайта қарау қажет сияқты, әсіресе өзін-өзі реттеуді сарқылатын шектеулі ресурс ретінде қарау және глюкозаны сарқылатын отын ретінде қарау негізсіз болып көрінеді, егер маңызды өзгерістер енгізілмесе.

Қорытынды

Өзін-өзі реттеу күнделікті өмірдің көптеген салаларына қолданылуы мүмкін, оның ішінде әлеуметтік жағдайларға, жеке денсаулықты басқаруға, күшті бақылауға және тағы да басқаларға. Күш моделі көбінесе қолдау табады, сондықтан адам миындағы өзін-өзі реттеу мүмкіндіктерін уақытша шектеу үшін эгоны сарқылуға (эго-деплеция) бағытталған тапсырмалар орындалуы мүмкін. Өзін-өзі реттеудің сарқылуының, туыс емес, мұқтаж жандарға көмектесуге деген ынтамен байланысты екені теорияландырылған. Альберт Бандура, Рой Баумейстер және Роберт Вуд сияқты көптеген зерттеушілер осы тұжырымдарға үлес қосты.