Қысымға ұшыраған қоғамның ішкі қайшылықтары

Кіріспе

Қоғамның жәбірленушілерінің ішкі қақтығысы

Қос сана – бұл қанаушы қоғамда бағынышқа түсірілген немесе отарланған топтардың өзін-өзі екі түрлі түсінуі. Бұл термин мен идея алғаш рет 1903 жылы В.Е.Б. Дю Бойстың «Қара халықтың жаны» атты автоэтнографиялық еңбегінде жарияланды, онда ол афроамерикалықтардың қос саналы тәжірибесін, соның ішінде өзінің тәжірибесін сипаттады. Алғашқыда, қос сана афроамерикалықтардың бастан кешкен психологиялық қиындықтары еді, яғни «әрқашан өзін нәсілшіл ақ қоғамның көзімен қарау» және «өзін оған деген жек көрумен қараған ұлттың өлшемдерімен бағалау».

Шығу тегі

Бұл терминді 1842 жылы Ральф Уолдо Эмерсон өзінің "Трансценденталист" атты эссесінде енгізді. Дю Бойс бұл терминді алғаш рет 1897 жылы тамыз айында Atlantic Monthly журналында жарияланған "Негр халқының күресі" атты мақаласында қолданды. Кейін ол "Қара халықтың жандары" атты кітабында "Рухани күресіміз туралы" деген атпен қайта басылып, сәл өңделді. Дю Бойс екі жақты сананы былай сипаттайды: «Бұл ерекше сезім, осы екі жақты сана, әрқашан өзіңе басқалардың көзімен қарау, жаныңды әлемнің қызықты қарсылық және аянышпен қарап тұрған әлемімен өлшеу. Адам өзінің екі жақтылығын сезінеді: американдық, негр; екі жан, екі ой, екі татуласпаған ұмтылыс; бір қара денеде соғысып жатқан екі идеал, оның мықты күші ғана оны жыртып тастаудан сақтайды. Америкалық негрлердің тарихы – осы күрес тарихы, өзіне жете білуге ұмтылу, екі жақты өзін жақсырақ және шынайырақ тұлғаға біріктіру. Бұл бірігуде ол ескі екеуінің де жоғалуын қаламайды. Ол Американы африкалықтандыруды қаламайды, себебі Американың әлемге және Африкаға үйрететін нәрселері көп. Ол негр қанын ақ американдықтардың ағынына араластырмайды, өйткені негр қанының әлемге жеткізетін хабары бар екенін біледі. Ол тек адамның қара және американдық болуы мүмкін екенін қамтамасыз етуді қалайды, оған қарғыс тастамай, оның достары түкірместен, мүмкіндік есіктері оның алдында жабылмастан. Оның "Қара Атлантика: Модернизм және екі жақты сана" (1993) атты кітабында "Қара Атлантика" мәдени құрылымның көзі ретінде таныстырылады. Гилрой қазіргі заманғы қара зерттеулеріндегі өзгерісті бастайды, ол "Атлантиканы" талдаудың бір ғана күрделі бірлігі ретінде қарастыруға шақырып, біртекті ұлттық мемлекет негізіндегі ұлттылық ұғымын қабылдамауды және оны қазіргі заманғы әлем туралы талқылауларда ашық транснационалдық және мәдени-таралық перспективаны жасау үшін пайдалануды ұсынады. Ол бұл идеяны Атлантикалық құл саудасына негіздеп, оны диаспораның негізі ретінде белгіледі. Ол Еуропа мен Африканың трансұлттық сапарларының маңыздылығын екі жақты сананың негізі ретінде мойындады. Гилрой Дю Бойстің екі жақты сана теориясын пайдаланып, оның кітабындағы басты мәселесі – еуропалық және қара болуды татуластыруға жасалған ішкі күрес бар екенін айтты. Гилрой осы екі диалектілік субъективтіліктің арасындағы кеңістікті алып жүру «саяси бағынбаушылықтың провокациялық және тіпті оппозициялық әрекеті ретінде қарастырылады» деп дәлелдейді. Ол екі жақты сананы көрсететін мысалдар келтірді. Ол ақ болуға шақыратын адамдар туралы айтып, олардың қате екенін айтады. Сондай-ақ, ақ нәсілділерді мүлдем жоққа шығаруды ойлағандардың да қателік жасағанын айтады. Содан кейін ол қара нәсілділердің өзіне жат мәдениетті қабылдауының себебін түсіндіреді. Ол қара карибтіктер Еуропаға кеткенде, өз тілдерінен өзгеше тілмен қайтып келетінін айтады. Ол сондай-ақ африкалықтардың, көбінесе байлардың, еуропалық емес екендіктеріне күмәнданатынын айтады, себебі олар африкалық. Бұл еуропалық жиһаздарды және еуропалық киімдерді сатып алумен көрінеді. Стивен Гринблатт оны Шекспирдің санасының ерекше сапасын бардтың өмірбаянында, "Will in the World" (2004) атты кітабында сипаттау үшін де қолданады.

The term was introduced by Ralph Waldo Emerson in his 1842 essay "The Transcendentalist". Du Bois first used the term in an article titled "Strivings of the Negro People", published in the August 1897 issue of the Atlantic Monthly. It was later republished and slightly edited under the title "Of Our Spiritual Strivings" in his book, The Souls of Black Folk. Du Bois describes double consciousness as follows:

quote|It is a peculiar sensation, this double consciousness, this sense of always looking at one's self through the eyes of others, of measuring one's soul by the tape of a world that looks on in amused contempt and pity. One ever feels his two ness,—an American, a Negro; two souls, two thoughts, two unreconciled strivings; two warring ideals in one dark body, whose dogged strength alone keeps it from being torn asunder. The history of the American Negro is the history of this strifethis longing to attain self conscious manhood, to merge his double self into a better and truer self. In this merging he wishes neither of the older selves to be lost. He does not wish to Africanize America, for America has too much to teach the world and Africa. He wouldn't bleach his Negro blood in a flood of white Americanism, for he knows that Negro blood has a message for the world. He simply wishes to make it possible for a man to be both a Negro and an American without being cursed and spit upon by his fellows, without having the doors of opportunity closed roughly in his face. His book The Black Atlantic: Modernity and Double Consciousness (1993) introduces the "Black Atlantic" as a source for cultural construction. Gilroy pioneers a shift in contemporary black studies by arguing for a rejection of the notion of a homogeneous nation state based nationality in favor of analyzing "the Atlantic as one single, complex unit of analysis in their discussions of the modern world and use it to produce an explicitly transnational and intercultural perspective". He based this on the Atlantic slave trade and marked it as the foundation for the diaspora. He recognized the significance of European and African transnational travel as a foundation for double consciousness. Gilroy used Du Bois's theory of double consciousness to suggest there exists an internal struggle to reconcile being both European and Black, which was his main focus in his book. Gilroy argues that occupying the space between these two dialectal subjectivities is "viewed as a provocative and even oppositional act of political insubordination". He gave examples of things that he has encountered that demonstrate the double consciousness. He talks about people who preach about completely conforming to being white and says that they are wrong. He also says that the people who believe that complete rejection of whites are also wrong. He then proceeds to talk about why black people adopt cultures that are so strange to him. He talks about how when a Black Caribbean leaves for Europe, they come back speaking a language different from their own. He also talks about how Africans, mostly the wealthiest, tend to have insecurities of not being European enough because they are African. This manifests in buying European furniture and buying European clothes. Stephen Greenblatt also uses it to describe the peculiar quality of Shakespeare's consciousness in his biography of the bard, Will in the World (2004).

Үштік сана

XXI ғасырда Дю Бойстың қос сана теориясы, көбірек кіріктірілген үш сана тұжырымдамасын жасау үшін қайта қарастырылды. Бұл үштік санаға адамның әлеуметтік тәжірибесіне әсер ететін тағы бір қиылысатын үлкендік қосылуы мүмкін. Қазіргі қос саналы тәжірибеге әсер ететін қосымша үлкендіктерге этникалық тегі, жынысы, сексуалдық бағдары және т.б. жатуы мүмкін. Мысалы, Хуан Флорес этникалық текті қос санаға әсер ететін әлеуетті фактор ретінде атап көрсетті, АҚШ-тағы афро-латиндер тері түсімен қатар этникалық және ұлттық ерекшеліктерінен туындаған кемсітутің қосымша деңгейін бастан өткерді. Анна Джулия Купер өзінің «Оңтүстіктен дауыс» атты еңбегінде нәсіл мен жыныстың қиылысуына ұқсас сілтеме жасайды, ол былай дейді: «Тек қара әйел ғана, зорлық-зомбылықсыз, сотқа шағымданусыз немесе ерекше қамқорлықсыз, өзінің әйелдік қадір-қасиетінің тыныш, даусыз құрметімен 'мен қашан және қайда кіремін' дей алады, сонда және онда бүкіл нәсіл менімен бірге кіреді». Соңында, Жосианна Арройо үштік сананың қара пуэрторикалықтардың жағдайында «қаралықты қайта қарастыру үшін кеңістік, мәдениет және теріні» ұсынатынын түсіндіреді.

Түсті әйелдердің тәжірибелері

Расалық талдаудағы кез келген ой сияқты, екі сана теориясы да жыныстан бөліне алмайды. Міне, осы жерде қара нәсілді феминистер үштік сана тұжырымын енгізді. Қара нәсілді әйелдер өздерін қара және ақтардың, сондай-ақ патриархаттың көзімен қарауы керек. Қара кеңістіктегі әйелдер патриархат аясында өз орнын табуға мәжбүр. Ал әйелдер кеңістігінде болғанда, олар әлі де қара болуларының контекстінде өзін анықтауы керек. Дебора Грей Уайт былай деп жазады: «Афроамерикандық әйелдер мүмкін емес міндетке тап болады. Егер ол «негр» мифінен құтылса, «әйел» мифі оны тұзаққа түсіреді. Егер ол әйел туралы мифтен қашып құтылса, «негр» мифі оны әлі де ұстап алады». Феминистер алдындағы екі үлкен міндет – әйелдер құқықтары мен түрлі-түсті адамдардың құқықтары үшін күресу болды. Франсис М. Бил қара нәсілді әйелдердің жағдайының қате түсініктер мен шындықты бұрмалауларға толы екенін жазды. Оның «Қос қауіп: қара және әйел болу» атты памфлетінде капитализм расизмнің тікелей себебі екенін, өйткені жүйе қара адамдардың адамгершілігін жоюдың жанама жолы болғанын айтты. «Ерлер әлі де еркін емес кез келген қоғамда әйелдер одан да аз еркін болады, өйткені біз [афроамерикандық әйелдер] жынысымызға байланысты құлдыққа түсеміз». Көптеген афроамерикандық әйелдер өзіне жасалған қанаушылыққа қарсы күресте феминизмге бет бұрды, себебі «60-шы жылдардағы азаматтық құқықтар қозғалысында оларға екінші дәрежелі азаматтар ретінде қарағандықтарын сезінді». Осы себепті көптеген әйелдер «негізінен қара нәсілді еркек патриархтардың мүддесін қорғайтын қара қозғалысы мен негізінен нәсілшіл ақ әйелдердің мүддесін қорғайтын әйелдер қозғалысы» арасында таңдау жасауға мәжбүр болды. Екі сана теориясы диаспоралық суретші әйелдер үшін де маңызды. Бұл суретшілер өз тамырына адал болумен қатар, халықаралық және кең танымалдылыққа қол жеткізу үшін өзін таныстыруы керек. Музыка индустриясында түрлі-түсті әйелдер көбінесе гиперсексуалды және агрессивті стереотиптерімен сипатталады, бұл кейде олардың имиджін жақсартады, ал кейде олардың имиджіне және өздері құруға тырысқан жеке басына зиян келтіреді. Осыған байланысты, диаспоралық суретші әйелдер кейде жағдайға қарай белгілі бір өзіндік ерекшеліктерді басымдыққа қойып, басқаларын жасыруға мәжбүр болады, көбінесе олар ешқашан өзіне нақты бір жеке басты құра алмайтынын және жағдайға байланысты өзгеруі керек екенін сезінеді.

Just like any other thought in critical race analysis, double consciousness theory cannot be divorced from gender. This is where black feminists have introduced their concept of the triple consciousness. Black women not only have to see themselves through the lens of blackness and whiteness, but also through the lens of patriarchy. Whenever they are in black spaces, women still have to situate themselves in the context of patriarchy. Whenever that they are in fem spaces, they must still situate themselves in the context of their blackness. Deborah Gray White writes, "African American women are confronted with an impossible task. If she is rescued from the myth of the negro, the myth of the woman traps her. If she escapes the myth of the women, the myth of the negro still ensnares her". Among the double burdens that feminists faced was fighting for women's rights as well as rights for people of color. Frances M. Beale wrote that the situation of black women was full of misconceptions and distortions of the truth. In her pamphlet Double Jeopardy: To Be Black and Female, she claimed that capitalism was the direct forebear of racism because the system was indirectly a way to destroy the humanity of black people. "In any society where men are not yet free, women are less free because we are further enslaved because we [African American women] are enslaved by our sex." Many African American women turned towards feminism in their fight against oppression because "there was an awareness that they were being treated as second class citizens within the Civil Rights movement of the 60's." Due to this, many women felt that they were being asked to choose between "a Black movement that primarily served the interest of Black male patriarchs, and a women's movement which primarily served the interests of racist white women." The theory of double consciousness is also heavily present for female diasporic artists. These artists are faced with the task of remaining authentic to their roots while still branding themselves in a way to allow international and mainstream popularity. In the music industry, women of color are often stereotyped as being hyper sexual and aggressive; which in some cases helps their branding, and in other cases, it hurts their branding and the identity they have attempted to create for themselves. Due to this, diasporic female artists are often forced to privilege certain self markers and conceal others depending on the situation; often making them feel as if they can never create one true identity for themselves but must rather change depending on the circumstances present.

Қара күш

"Қара күш: азаттық саясаты" кітабының бірінші бөлімі, Кваме Тюре (бұрын Стокли Кармайкл деп аталған) және Чарльз В. Гамильтонның "Ақ күш" деп таңбаланған тарауы, АҚШ-тағы қара нәсілділерге қатысты екіұшты сана идеологиясын қолдайтын дәлелдер келтіреді. Кітап нәсілшілдікті "расалық топты бағындыру және оны бақылау мақсатында расалық факторларды ескере отырып қабылданатын шешімдер мен саясат" деп анықтаудан басталады (Гамильтон және Тюре, 3). Сондықтан, бағынышты топ – қара нәсілділер – өзін-өзі қанаушы, басымдық құратын ақ нәсілділер тұрғысынан қарастыруы керек. Жеке және институционалдық нәсілшілдік екеуі де екіұшты сананың қалыптасуына әсер етеді. Жеке деңгейде екіұшты сана күнделікті өмірдегі қарым-қатынастарда байқалады, ал институционалдық деңгейде қара нәсілділердің қоғамдағы қызметіне әсер етеді. "Қара нәсілділер – АҚШ-тың заңды азаматтары, көбінесе басқа азаматтармен бірдей құқықтарға ие. Дегенмен, олар ақ нәсілді қоғаммен салыстырғанда отарлық тәуелділікте тұр." Осылайша, АҚШ-тағы қара нәсілділер заң бойынша ақ нәсілділермен тең болғанымен, екіұшты сананы күшейтетін, нәсілдер арасындағы терең тамырланған теңсіздіктер сақталып қалды. Осы айырмашылықтар АҚШ Конституциясы мен Құқықтар туралы Билльде нақты көрсетілмегендіктен, олар тәжірибе арқылы сезіледі.

Афрогерман парадигмасында

Екі жақты сананың құрылымы африкалық диаспора мен трансұлттыққа қолданылуы мүмкін болса да, нәсілдік динамиканың нюанстары елден елге өзгеше. Мысалы, Германияда Үшінші рейхтің саяси қажеттіліктері жағдайды күрделендірді. Тина Кампт "Басқа немістер: қара немістер және Үшінші рейхтегі нәсіл, жыныс және естелік саясаты" еңбегінде, "Үшінші рейхтің тоталитарлық режимі кезінде өскен афронемістер үшін туындаған шиеленіс міндетті түрде абсолюттік екіұштылық немесе "екілік" ретінде сезілмеді. Керісінше, ол – өте қайшылы және күрделі құрылымды жекелік идентиті болды". Германияда қара нәсілді қауымның болмауына байланысты, "көптеген афронемістер қара нәсілді қауым немесе идентиті мен неміс идентитінің арасында таңдау мүмкіндігіне ие болған жоқ". Олар, негізінен, "қара болуды жоққа шығаратын неміс идентитінің және немістікке жатқызуға жол бермейтін қара болудың арасындағы позицияны басып алуға" мәжбүр болды. Бұл, Үшінші рейх кезіндегі қара немістер үшін "екілік" психологиялық дилеммалары, В.Е.Б. Дю Бой 1897 жылы тұңғыш рет анықтаған екі жақты сана динамикасына міндетті түрде сәйкес келмеді дегенді білдіреді. XX ғасырдың басындағы қара немістер үшін, олар толығымен немесе тіпті ішінара сәйкестендіре алатын тұрақты қаралық идея немесе қауымдастық болған жоқ.