Тайбут моделі: жергілікті басқарудағы таңдау және бәсекелестік

Кіріспе

Экономикалық-саяси теория

Тибут моделі, сондай-ақ Тибут сұрыптау, Тибут көші-қоны немесе Тибут гипотезасы деп те аталады, бұл экономист Чарльз Тибуттың "Жергілікті шығыстардың таза теориясы" (1956) мақаласында алғаш сипатталған оң саяси теория моделі. Модельдің мәні – жергілікті басқарудағы тегін пайдаланушы проблемасына саяси емес шешімнің болуында. Атап айтқанда, жергілікті билік аумақтары арасындағы бәсекелестік жергілікті мемлекеттік игіліктерді ұсынуға бәсекелестік қысым жасайды, осылайша бұл жергілікті үкіметтер мемлекеттік игіліктерді оңтайлы деңгейде қамтамасыз ете алады.

Шолу

Тибоут бұл модельді алғаш рет Рихард Масгрейвпен семинарда аспирант ретінде бейресми түрде ұсынды, ол еркін саяхатшы мәселесі міндетті түрде саяси шешімді талап етеді деп сарқырамалап айтты. Кейіннен, докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін, Тибоут өзінің гипотезасын 1956 жылы «Политикалық экономика журналында» жарияланған мақаласында толық сипаттады. Тибоут сауда және бәсекелестік идеяларын қоғамдық сфераға енгізіп, қоғамдық игіліктерді оптималды түрде қамтамасыз етуге саяси емес шешім табуға болатынына сенді. Модельде егер муниципалитеттер түрлі тауар жиынтығын (мемлекеттік қызметтерді) түрлі бағамен (салық ставкаларымен) ұсынса, онда осы қызметтер мен бағаларға қатысты әртүрлі жеке бағалаулары бар адамдар өздерінің жеке пайдалылығын барынша арттыру үшін бір жергілікті қауымдастықтан екіншісіне көшеді. Жеке меншік тауар нарықтарында сауда-саттық пен бәсекелестік тиімділікке қалай әкелетініне ұқсас, бұл модельде тұру орны туралы жеке таңдаулар тұрғындардың талғамына сәйкес жергілікті қоғамдық игіліктердің тепе-теңдікпен қамтамасыз етілуіне алып келеді, соның салдарынан халық оптималды қауымдастықтарға бөлінеді. Қысқасы, егер бір адамға бір қаланың қоғамдық игіліктері ұнамаса, ол келесі қалаға көшіп кетуі мүмкін. Модель мемлекеттік игіліктерді қамтамасыз етудегі екі маңызды мәселені шешуге көмектеседі: қалауларды ашу және қалауларды жинақтау. Тибоуттың мақаласында муниципалитеттер өз қауымдастықтарына көбірек адамды тарту үшін екі жолмен әрекет ете алатыны айтылған. Бір жолы – муниципалитеттер картель ретінде әрекет етіп, түрлі қауымдастықтар арасында бірыңғай салық ставкалары саясатын жүргізу. Тибоут өз еңбегінде мұның жеке адамның дауыс беру және кету құқығын шектеуі мүмкін екенін мәлімдейді. Екінші мүмкіндік – муниципалитеттер арасында салықтық бәсекелестік ұйымдастыру. Тибоут екі нұсқаның да нәтижесі бірдей болады деп санайды, себебі түрлі муниципалитеттердің салық ставкалары орташа ставкаға жақындайды. Тибоут үшін салықтық бәсекелестік – үкімет пен оның азаматтары арасындағы нарықтық процестің ажырамас бөлігі болды.

Tiebout first proposed the model informally as a graduate student in a seminar with Richard Musgrave, who argued that the free rider problem necessarily required a political solution. Later, after obtaining his PhD, Tiebout fully described his hypothesis in a seminal article published in 1956 by the Journal of Political Economy. Tiebout believed that the ideas of shopping and competition could be brought into the public sphere to allow for a non political solution to optimal public goods provision. The model holds that if municipalities offered varying baskets of goods (government services) at a variety of prices (tax rates), that people with different personal valuations of these services and prices would move from one local community to another which maximizes their personal utility. Similar to how shopping and competition lead to efficiency in private good markets, this model holds that individual choices on where to live would lead to the equilibrium provision of local public goods in accordance with the tastes of residents, thereby sorting the population into optimum communities. Basically, if an individual doesn’t like the public goods provision of one town, they can move to the next town over. The model has the benefit of solving two major problems with government provision of public goods: preference revelation and preference aggregation. Tiebout's paper argues that municipalities have two roads that they can go about in trying to acquire more persons in their community. One route is for the municipalities to act as a cartel, enforcing a singular tax rate among the various communities. In his paper, Tiebout claims this would shrink the right of voice and exit to the individual. The other option is for the municipalities to engage in tax competition. Tiebout claims the end result of both options is the same, as the tax rates of the various municipalities would converge around an average rate. Tax competition for Tiebout was an integral part of the market process between the government and its citizens.

Ресми үлгі

Тібоуттың түсінігі мен теориясын түсіндіру үшін қарапайым модель (кейін толық айтылатын болжамдармен) көмектеседі. Y табысына тең кірісі бар 2 * N отбасы, әрқайсысында N үйі бар 2 қала бар делік, және әрбір қала жергілікті мемлекеттік мектептердің G деңгейін қамтамасыз етеді. Отбасылардың екі түрі бар: балалары бар N отбасы, олардың пайдалылығы U (C, G). Бұл отбасылар жеке тұтыну C-ні де, мемлекеттік мектептердің деңгейін G-ді де бағалайды. Балалары жоқ егде жастағы N отбасы, олардың пайдалылығы U (C). Бұл отбасылар тек жеке тұтыну C-ні ғана бағалайды және мемлекеттік мектептерден ешқандай пайда көре алмайды. Егер әрбір қалада G деңгейін орташа дауыс беруші шешсе және оны қала тұрғындары тең үлесте қаржыландырса, балалары бар отбасылар G = G* деңгейіндегі жергілікті мемлекеттік мектептер бар қалаларға көшеді. Егде жастағы отбасылар G = 0 деңгейіндегі қалаларға көшеді. Нәтижесінде, бір қалада балалары бар отбасылардың бәрі, ал екінші қалада балалары жоқ егде жастағы отбасылардың бәрі болады. Осы жағдайда, екі қала да қоғамдық игіліктің оптималды деңгейін қамтамасыз ете алады (балалары бар отбасылардың бәрі бар қалада G*, ал егде жастағы отбасылардың бәрі бар қалада 0).

Децентрализацияның оңтайлы деңгейін анықтайтын факторлар

Салықтық жеңілдіктер мен пайданың байланысы: күшті пайда байланысы бар, мысалы, қоғамдық жолдар сияқты тауарлар жергілікті деңгейде қамтамасыз етілуі керек. Ал әлеуметтік жәрдемақыға жұмсалатын қаражатты мемлекеттік немесе федералды билік органдары басқаруы тиіс. Оң сыртқы эффектілердің шамасы – үлкен таралым эффектісі бар қоғамдық тауарлар жеткіліксіз деңгейде ұсынылуы мүмкін. Мұндай жағдайда, федералды немесе мемлекеттік үкімет гранттар арқылы жергілікті деңгейдегі инвестицияларды ынталандыра алады. Экономикалық масштаб – үлкен экономикалық масштабқа ие тауарлар (мысалы, ұлттық қорғаныс) жергілікті билік органдарымен тиімді қамтамасыз етілмейді.

Дәлел

Тибут моделі адамдардың таңдауы көбейгенде қала тұрғындарының қоғамдық игіліктерге деген талғамдары біркелкі болатынын көрсетеді. Бұл тұжырымды Грамлих пен Рубинфелд (1982) Мичиган штатындағы үй шаруашылықтарының қоғамдық игіліктерге деген сұранысын зерттеу арқылы растады. Олар адамдардың қай қалаға қоныстануға көбірек мүмкіндігі бар үлкен қалаларда, қала ішіндегі тұрғындардың қоғамдық игіліктерге деген пікірлері, таңдау мүмкіндігі аз кішігірім аудандарға қарағанда көбірек ұқсас екенін анықтады. Сонымен қатар, қалалық және қала маңындағы аудандардың тұрғындары қоғамдық шығындар деңгейіне қалалық емес аудандардағыларға қарағанда көбірек қанағаттанды, себебі оларға көшуге болатын қалалардың саны аз болды. Журналист Билл Бишоп пен социолог және статистик Роберт Кушингтің "Ұлы сұрыптау: Американың ұқсас ойлы адамдарға бөлінуінің себептері" атты кітабы да қосымша дәлел келтіреді. Бишоп пен Кушинг американдықтардың қалай таңдау жасап, аяқтарымен дауыс беріп, 20 ғасырдың басында географиялық, экономикалық және саяси тұрғыдан өзін-өзі ұйымдастырғанын көрсету үшін нақты деректер ұсынады.