Кіріспе

Әдеби сын мектебі. Когнитивтік поэтика – әдеби мәтіндерді түсіндіруге когнитивтік ғылымның, әсіресе когнитивтік психологияның принциптерін қолданатын әдеби сын мектебі. Ол оқырманның реакциясы туралы сынмен байланысты, сонымен қатар когнитивтік лингвистиканың қазіргі заманғы қағидаларына негізделген. Когнитивтік поэтиканы зерттеу және оған назар аудару стилистикамен байланысты психологиялық, әлеуметтік-мәдени және тілдік аспектілердің дамуына жағдай жасайды. Когнитивтік поэтикада қарастырылатын тақырыптарға дейксис, мәтіндік әлем теориясы (мәтінге бойлау сезімі), схема, сценарий және олардың оқудағы рөлі, назар, алдыңғы планға шығару және жанр кіреді. Когнитивтік әдеби талдаудың басты назар аударатын тұсы – Лакоффтың еңбектерінде қалыптасқан және танымал болған тұжырымдық метафора, ол мәтіндерді зерттеу құралы болып табылады. Метафораларды сөздің әсемдік элементтері ретінде қарастырмай, когнитивтік поэтика мұндай метафоралардың тұжырымдық негіздері мәтінмен қалай байланысатынын зерттейді.

БАҚ пен күнделікті өмір

Когнитивтік поэтиканың негіздері 1990 жылдары әлі қалыптасып келе жатқан кезде, интернет зерттеу мақсатында академиялық құрал ретінде күннен-күнге танымал бола бастады. Бұл технологиялық прогресс көптеген когнитивтік лингвистерге өз ойларымен бөлісуге және когнитивтік поэтика туралы әлемдік ғылыми білімді таратуға мүмкіндік берді. Қазіргі заманғы интернет, әлеуметтік желілер, музыка, кино және теледидар салаларындағы жаңа технологиялар мен өзгерістер әдебиеттің анықтамасын кеңейтті. Сондықтан, когнитивтік поэтиканың қолданылу аясы кеңейді. Когнитивтік поэтиканың соңғы жылдардағы дамуы, теорияның әдебиетті күнделікті өмір тәжірибесінің бір түрі ретінде қарастыратынын, әсіресе әлемді түсінудегі біздің жалпы когнитивтік қабілеттеріміздегі танымды нығайтады. Бұл теория әдебиеттің адам тәжірибесімен және таныммен байланысын анықтайды. Теорияға сәйкес, осы байланыс адамдардың бір-бірімен ерекше тәсілдермен қарымдасуына мүмкіндік береді. Тілді қолданудың әдеби және әдеби емес контекстерінің тұрақтылығы мен үйлесімділігі когнитивтік поэтиканың күнделікті қолданылуы арқылы ерекше атап көрсетіледі.

Когнитивті-лингвистикалық маңызы

Білім мен мағына арасындағы тығыз байланысты танымдық лингвистикалық қағидаларда орнату өте маңызды. Осы қағидаларға сәйкес, тіл адамның әлем туралы білімі арқылы түсіндіріледі. Когнитивтік поэтика тұрғысынан алғанда, бұл маңызды байланыс теория үшін аса маңызды қағида саналады, себебі оны әдебиеттің мәні мен тілі жағынан қолдануға болады. Танымдық лингвистер білім мен мағынаның тоғысқан жерін көрсету үшін метафораны мысал ретінде келтіреді. Олар метафораның түбі метафоралық ойдан бастау алатынын түсіндіреді, ал метафоралық ой – адамның өмірлік тәжірибесін пайымдауының нәтижесі деп сипатталады. Бұл танымдық лингвистердің тағы бір маңызды қағидасын көрсетеді, яғни тіл, таным және тәжірибе өте жақын байланыста. Осылайша, метафораларды осы тұрғыдан қарастыру автордың контекстін анықтауға көмектеседі. Когнитивтік поэтикада контекст – әдебиетті түсіну үшін қажетті ұғым. Осы қағидаларды қолданатын когнитивтік поэтиканың бір мысалы – әдебиеттегі юмор. Метафораларды үйлестіру және метафоралық схемаларды өзгерту арқылы автор қажетті эмоционалдық жауапты тудыра алады, алайда юмор мен когнитивтік поэтиканың рөліне қатысты тағы да зерттеулер қажет.