Кіріспе

Мутул шайқасы б.з.б. 109 жылы Нумидиядағы Мутул өзені маңында болды. Нумидиялықтар, патша Югурта басшылығымен, консул Квинт Цецилий Метелл Нумидикустың қолбасшылығындағы рим әскерімен шайқасты. Бұл шайқас Югурта соғысы кезінде өтті, ол Нумидия патшасы Югурта мен Рим Республикасы арасындағы соғыс еді. Шайқас шешімсіз аяқталды, римдіктерге Югуртаны жеңу үшін тағы төрт жыл керек болды. Югурта 105 жылы Луций Корнелий Суллаға қолға түсті және бір жылдан кейін (104 жылы) Мариус жеңіс шеруінде өлім жазасына кесілді. Рим тарихшысы Публий Рутилий Руф шайқаста өзін ерекше көзге түсірді, ал Гай Маридің әскери генийі алғаш рет көрініп, римдіктерді құтқарып қалды. Мутул өзені шығыс Нумидиядағы Адербальдың бұрынғы патшалығынан өтеді. Ол Вад Мелаг өзені деп саналады, және бұл жағдайда Метелл байланыс жолдарын нығайту мақсатымен оңтүстік-шығыс Нумидияда жорығын бастаған болар еді. Басқа пікірлерге (Маннерт пен Форбигер) сәйкес, Мутул – Убус өзені, Метелл жорығын батыс Нумидияда бастап, кейін Замаға қайтқан.

Соғыс

Метелл әскерінің мақсаты Нумидияның ішкі аймағына жету еді. Оның әскері таулардан түсіп, 18 шақырымдық шөл даланы кесіп өтіп, Мутхул өзеніне жетуі керек еді, онда су қорын толықтыра алатын еді. Югурта өзен бойындағы Бомилкардың басқаруымен өз жаяу әскерінің бір бөлігін және барлық соғыс пилдерін орналастырды, ал оның барлық ат әскері мен жаяу әскерінің ең жақсы бөлігі рим армиясының өтуі керек жол бойындағы қысқа, бұталы жотада жасырынған еді. Тау жолынан түсіп келе жатып, Метелл тұзақты байқады, бірақ оның әскеріне су қорын толықтыру қажет болды, сондықтан олар ат әскерінің қолдауысыз және жаудың көз алдында шөлді кесіп өтуге мәжбүр болды. Сондықтан ол Публий Рутилий Руф басқаруымен шағын күшті өзен жағасына лагерь құруға жіберді. Рим әскерінің басым бөлігі нумидиялықтарды жотадан ығыстыру үшін қиғаш бағытта қозғалды. Югурта өз жаяу әскеріне римдіктердің шегінуін кесіп, тау жолын басып алуға бұйрық берді, ал нумидиялық ат әскері римдіктерге қарсы шабуыл жасап, оларды шағын топтарға таратып жіберді. Римдіктер кішкентай топтарда қалды, үйлесімді қимыл жасай алмады. Әр топ өзінің аман қалуы үшін күресті, ал нумидиялық ат әскері шайқас алаңын бақылауға алды. Бомилкар Руфтың әскерімен шайқасып, Метелл әскеріне көмектесуіне кедергі келтірді. Осы сәтте, қатардан көтерілген офицер Гай Марий бірнеше топты қайта ұйымдастырып, 2000 сарбазды Нумидия арқылы өтіп, қолбасшысы Метеллді босатуға бастап шықты. Содан кейін Марий рим колоннасын жотаға көтеріп, нумидиялық жаяу әскерге қарсы шабуыл жасады, олар шегінді, римдіктер жотаны бақылауға алды. Осы позициядан Марий өз әскерін нумидиялық ат әскерінің арт жағына басқарып, бөлінген рим топтарын біртұтас әскерге біріктірді. Сонымен қатар, Руф өзенде нумидиялық күшті ұстап тұрып, нумидиялық пилдерді өлтіруге немесе жолға қоюға жетті. Кешке екі әскер кездесіп, бірікті. Нумидиялықтардың шегінуіне қарамастан, Югуртаның жылдам ойлау қабілеті шегінуді дұрыс уақытта ұйымдастырды. Нәтижесінде, Югуртаның әскері римдіктерге қарағанда аз шығынға ұшырады. Сондықтан, нәтиже толығымен шешілмеді. Римдіктер шайқас алдындағы римдік барлаушылардың сәттілігі мен Марийдің қиын жағдайлардағы шабыттандыратын басшылығының арқасында аман қалды.

Салдары

Югурта әскерлерінің көп бөлігін таратып, шеберлікпен және сәтті түрде партизандық соғысқа қайта оралды. Мютул шайқасы және Метелдің Нумидия қалаларына қарсы жасаған келесі маневрлерін естіген римдіктер Метелдің іс-әрекеттерін мақтады:

Метел мен Мариус Нумидия қалаларына қарсы екі колонна жіберді, бірақ Метелдің Замадағы жеңілісі римдіктерді Карфагенге қайтаруға мәжбүр етті. Мариус Римге оралып, халықтың қолдауымен, Сенаттың қарсылығына қарамастан консул болып сайланды. Сенат оған әскер бермегендіктен, ол еріктілерді шақырды. Әдетте әскери қызметке тарталмаған азаматтар – капите цензи (мүлігі жоқ римдіктер) әскерге қабылдануға рұқсат алды. Осылайша Мариус рим әскерін реформалады және Югуртаны жеңіп, тұтқынға алды (б.з.д. 106 ж.). Сенат Мариусты ұнатпады (өйткені ол novus homo ("жаңа адам") еді және элитаның құрамына кірмейтін), Метелге Нумидикус атағын берді, ал Мариустың лейтенанты Луций Корнелий Сулланың Нумидияны бағындырғанын мойындады. Дегенмен, Мариус Рим халқының қолдауын сақтап, келесі жылдары тағы алты рет консул болды.