Кіріспе

13 ғасырдағы Ислам тарихы кітабы "Толық тарих" (الكامل في التاريخ, al Kāmil fit Tārīkh) – Әли ибн әл-Атир жазған классикалық Ислам тарихы кітабы. Шамамен 1231 жыл/628 хижри, бұл ең маңызды исламдық тарихи еңбектердің бірі. Ибн әл-Атир – Саладиннің замандасы және оның сарайындағы адам, Египет сұлтаны Иерусалимді крестоносшылардан басып алды және Левант аймағындағы еуропалық иеліктерді күрт қысқартты, Антиохия княздығы мен Триполи графының билігін әлсіретті, ал Иерусалим патшалығына жағалаудағы бірнеше қала ғана қалды.

" Толық тарих " форматы

"Толық тарих" бірнеше томға, жылдарға және тармақтарға бөлінген. Әр том жылдар бойынша хронологиялық тәртіппен ұйымдастырылған. Мысалы, 491 жылы "содан кейін бір және тоқсан төрт жүз жыл басталды" деп басталады. Әр жылда маңызды оқиғаларға арналған бірнеше тармақ бар, олар міндетті түрде хронологиялық ретпен келмейді. Бұл тармақтарға Сәлжұқ империясы сияқты ірі мемлекеттердің қайтысы, тууы және династиялық мұрагерлігі сияқты мәліметтер кіруі мүмкін. Тармақтарға сондай-ақ ірі саяси оқиғалар, франктар немесе татарлар (монғолдар) сияқты топтардың пайда болуы және 1099 жылғы Иерусалим қоршауы сияқты маңызды шайқастар да кіреді.

Рустар

Ибн Атирдің рустарды бейнелеуі негізінен этнологиялық сипатта емес, нақты әдет-ғұрыптарға немесе толық географиялық мәліметтерге тоқталмайды. Керісінше, ол Каспий аймағына шабуыл жасаған және, ең бастысы, Византия империясына жалдамалы әскер ретінде қызмет еткен рулардың әскери маңыздылығын баяндайды. "Камил" еңбегіндегі рустарға қатысты бірнеше сілтемелер Византияның әскери операцияларымен байланысты. Арабтар варягтардың стратегиялық маңыздылығын әл-Муқаддаси (шамамен 945–1000 жылдары) тұсында-ақ таныған, ол рустарды "византиялықтардың екі түрі" (jinsān min ar Rūmī) деп сипаттаған. "Камил" еңбегінде рустар туралы алғашқы сілтемелер – 943 жылға қатысты Кавказда рулардың шабуылы туралы екі жазба. Екінші жазбада рулардың 1071 жылғы Манзикерт шайқасына қатысқандығы туралы мәлімет бар.

Крест жорықтары

Тарихтағы үлкен бөлігі Крест жорықтары дәуіріне арналған. Бұл бөлімді Д. С. Ричардс үш томдық түрде аударған, ол крест жорықтарының Имад ад-Дин Зенги, Нур ад-Дин және Саладинге дейінгі кезеңін қамтиды. Шындығында, ибн әл-Атирдің Крест жорықтарының басталуын бейнелеуі, Крест жорықтарының басталған сәтіне қатысты мұсылмандық көзқарас туралы ерекше мәлімет береді. Ибн әл-Атир Крест жорықтарының пайда болуын саяси интрига мәселесі ретінде және франктардың жаулап алуымен байланысты тарихи маңызы тұрғысынан сипаттайды. Ол мұны 1085-86 жылдардағы оқиғаларға байланыстырады, осы кезде франктар алғаш рет Андалусиядағы исламдық жерлерге шабуыл жасады, сондай-ақ Крест жорықтарын 1091 жылы Сицилияны басып алумен байланыстырады. Ибн әл-Атир Крест жорығының бастапқы себептеріне байланысты саяси интригаларды үш көзке жатқызады: Роджер I, Фатимидтер және Византия императоры. Аль-Атирдің сөзіне сүйенсек, Роджер I Сирияға жасалған шабуылды және Бальдуин бастаған крест жорықтары арқылы Иерусалимге жасалған жорықты қолданған (Бұл Бальдуин Фландриялық және Иерусалимдіктердің бірігіп кеткенінен туындаған). Бұл оқиғаның қаншалықты дұрыс екеніне қарамастан, мүмкін, ибн әл-Атир өзінің шығармашылығын қолданып жатқан шығар, себебі ортағасырлық ислам авторлары кейде жауларын қысымға ұшыратуға бейім болған. Сонымен қатар, Ибн әл-Атир Роджердің Африкадағы мұсылман билеушілерімен достық қарым-қатынас орнату туралы алаңдауының франк әскерлерін Сирияға қайта бағыттауының тағы бір себебі болғанын айтады. Ибн әл-Атир Византия императорының "шынайы ниеті [крестшілерді] мұсылмандарға шабуыл жасауға итермелеу болды, өйткені ол түріктердің Кіші Азияны басып алғандығына көз жеткізген және олардың барлығын жоятынына сенімді болды" деп жазады. Дегенмен, Ибн әл-Атирдің баяндамалары толық емес болды, себебі ол Яги Сиянның қашуын қорқыныштан емес, әлсіздіктен туды деп есептейді; ол Яги Сиянның қашқаннан кейін үлкен қайғы мен өкініш сезінгенін сипаттайды. Бұдан әрі Ибн әл-Атир Антиохияға жасалған мұсылмандардың сәтсіз қоршауы туралы айтады. Ибн әл-Атир осы сәтсіз қоршау кезінде Петр Варфоломейдің қасиетті сүңгіні тауып алғанын сипаттайды, бірақ Петр Варфоломейдің осы "табысқа" дейін белгілі бір жерге сүңгіні жасырғанын айтады. Қоршау туралы Ибн әл-Атир сәтсіздікті Қауам ад-Даула Кербуқаға байланыстырады, ол мұсылмандық шабуылға жетекшілік еткен және мұсылмандарды "құлықтап, қорлағандықтан" және мүмкіндік болғанда франктарды өлтіруге рұқсат бермегендіктен сәтсіздікке ұшырады. Бұл 1099 жылы крестшілердің Иерусалимді басып алуының алғашқы қадамы болды.

Басылымдар

Әл-Камиль фил Тарих, ред. Абуль Фида ʿАбдаллах әл Кади (11 том, Бейрут: Dār al kutub al ʿilmiyya, 1987–2003) толық: Ислам және Иран тарихы (Kāmil: Tārīkh e bozorg e Eslām va Īrān), ред. Хасан Садат Насері (fa), ауд. ʿАббас Халили, түз. Маһяр Халили (27 том, Тегеран: ʿElmī, 1965–1968) Әл-Камиль фил Тарих (12 том, Каир: әл Кубра әл 'Амира, 1873/4; қайта басылған (? ), 12 том, Каир: Мухаммед Мустафа, 1885) Ибн әл-Атири Хроникасы, «толық» деп аталатын, ред. Карл Йохан Торнберг (sv) (14 том, Лейден: Брилл, 1867–1876; түзетілген жазбаларымен қайта басылған, Бейрут: Дар аль Садир, 1965–1967)

Аудармалар (ішінара)

Ибн әл-Атирдің «Аль-Камил фил-Тарих» еңбегінен крест жорықтары кезеңіндегі хроникасы, аударған Дональд Сидни Ричардс (3 том, Алдершот: Ashgate, 2006–2008; қайта басылған, Лондон: Routledge, 2016) [1097–1231 жылдарға арналған]

Ибн әл-Атирдің «Аль-Камил фил-Тарих» еңбегінен Салжук түркілерінің жылнамалары: Ізз әд-Дин Ибн әл-Атирдің таңдаулары, аударған Дональд Сидни Ричардс (Лондон: Routledge, 2002) [1029–1097 жылдарға арналған]

El Kamil fî t Tarîx. Курд тарихындағы Ибн әл-Есірдің еңбегі, редактор Эмин Нарози (2 том, Стамбул: Avesta, 2018) [құрд тарихына қатысты үзінділер үшін]

«Ахбар и Иран аз әл-Камил ибн Асир», аударған Мұхаммед Ибрайым Бастани Паризи (Тегеран: Dāneshgāh e Tehrān, 1970; 2-ші басылым, Тегеран: Donyā ye Ketāb, 1986) [Иранға қатысты үзінділер үшін]

Arabakan Aghpyurner, аударған және түсіндірмелер жазған Арам Тер Гевондян (Ереван: Армения КСР Ғылым академиясы, 1981) [Арменияға қатысты үзінділер үшін]

Тарих әл-Камил Ибн әл-Асирден (толық тарих жинағы) Әзірбайжан тарихына қатысты материалдар, аударған Пантелеймон К. Жузе (ru) (Баку: КСРО Ғылым академиясының Әзірбайжан филиалы, 1940) [Әзірбайжанға қатысты үзінділер үшін]

Annales du Maghreb et de l'Espagne, аударған Эдмонд Фагнан (Алжир: Adolphe Jourdan, 1898; қайта басылған, Алжир: Grand Alger Livres, 2007) [642–1207 жылдар аралығындағы Магриб пен аль-Андалусқа қатысты үзінділер үшін]

Ибн әл-Атирдің Хроникасы. Он бір том, аударған Карл Йохан Торнберг (2 том, Лунд: Berlingska boktryckeriet (sv), 1851–1853): 1-том, 2-том.