Кіріспе

Метаэпистемология – эпистемология және метафилософияның эпистемологиядағы талқылауларда жасалған негізгі ұғымдарды зерттейтін саласы. Оған эпистемологиялық фактілер мен дәлелдердің болуы және сенімділігі, эпистемологияның мәні мен мақсаты, сондай-ақ эпистемологияның әдістемесі сияқты мәселелер кіреді. Әдістемелік талқылаулардағы бағыттарға интуицияны қолдануды және эпистемологияның ғылымнан тәуелсіздігін қорғайтын дәстүрлі эпистемология, интуицияға қарсы шығып, эпистемологияда эмпирикалық зерттеулерді пайдалануды жақтаған тәжірибелік философия, практикалық мақсаттарға жету үшін эпистемологиялық ұғымдарды қайта құруды ұсынатын прагматизм, эпистемологияның эмпирикалық және ғылыми негізде болуын қажет ететін натурализм, және эпистемологиядағы андроцентрикалық көзқарасты сынап, феминистік әдістемелерді қолдануды талап ететін феминизм жатады.

Терминология

Философ Доминик Квенцльдің айтуынша, метаэпистемология қазіргі философияда орнықты термин емес, оны тек жиырмасыншы және жиырма бірінші ғасырларда бірнеше философ қолданған. Бұл терминді 1959 жылы Родерик Ферт Родерик Чишолмның сенім этикасы туралы пікірлерін талқылаған мақаласында енгізді. Ричард Брандт 1967 жылы «Философия энциклопедиясында» терминді пайдаланып, оны метаэтикаға ұқсас, эпистемиялық ұғымдарды түсіндіруге және эпистемиялық тұжырымдамалардың логикасын түсінуге тырысатын жоғары деңгейлі ғылым ретінде анықтады. 1978 жылы, Родерик Чишолмның еңбегінен шабыттанған Уильям Алстон «Метаэтика және метаэпистемология» деген алғашқы мақаласын жариялады, оның мақсаты – метаэпистемология мен «нақты эпистемология» арасындағы айырмашылықты анықтау. Ол метаэпистемологияны «эпистемологияның тұжырымдық және әдістемелік негіздерін» зерттеу деп түсіндірді. Терминді қолданған кейінгі теоретиктер метаэпистемология мен эпистемологияның басқа салалары арасындағы айырмашылықтың қажеттілігіне келіссе де, шекараны қалай және қайда жүргізу туралы маңызды келіспеушіліктер бар. Кейбір дереккөздер метаэпистемологияны эпистемологияның өзінің эпистемологиясы деп анықтайды, соның ішінде «Блэкуэллдің батыс философия сөздігі» метаэпистемологияның рөлі әртүрлі эпистемологияларды салыстыру және эпистемиялық ұғымдарды талдау екенін көрсетеді. Басқалары метаэпистемологияның эпистемологияның мақсаттарын, әдістерін және жеткіліктілік критерийлерін зерттеудегі рөлін баса көрсетеді. Метаэпистемология кейде эпистемиялық тұжырымдамалар мен бағаларды, олардың семантикалық, онтологиялық және прагматикалық мәртебесін зерттеу немесе эпистемиялық фактілер мен дәлелдерді зерттеу ретінде сипатталады. Метаэпистемологияны көптеген дереккөздер, соның ішінде «Рутледж философия энциклопедиясы», «Философияның интернет энциклопедиясы» және метаэпистемологияны метафилософияның бір саласы деп атаған «Кембридж философия сөздігі» рефлексивті немесе жоғары деңгейлі ғылым ретінде сипаттайды. «Кембридж философия сөздігі» сондай-ақ метаэпистемологияның эпистемологияның негізгі болжамдарымен байланысты екенін атап көрсетеді. Сол сияқты, «Стэнфорд философия энциклопедиясы» метаэпистемологияның «эпистемологиядағы нақты пікірталастардан бір қадам артқа шегініп, осы пікірталастарға қатысушылардың болжамдарын және міндеттемелерін зерттеу үшін» арналғанын мәлімдейді.

Эпистемологиямен қарым-қатынасы

Метаэпистемология мен эпистемологияның басқа салалары арасындағы шекара, сондай-ақ олардың бір-бірімен байланысы метаэпистемологтар тарапынан талқыланады. Кейбір теоретиктер, мысалы Уильям Алстон, метаэпистемологияны білім сияқты эпистемиялық ұғымдарды талдаумен айналысатын сала ретінде сипаттайды. Доминик Куэнцле мен Христос Кириаку сияқты басқалары білімді талдауды метаэпистемологиялық емес, стандартты бірінші дәрежелі эпистемологиялық сұрақтың үлгілі мысалы деп санайды. Теоретиктердің пікірі интернализм мен экстернализм арасындағы тартыс эпистемологиялық па, метаэпистемологиялық па деген мәселеде де келіспейді. Метаэпистемология мен эпистемологияның қалған бөлігі арасындағы шекараны қайда жүргізу керек деген сұрақтан өзге, эпистемологияны қандай салаларға бөлу керектігі туралы да әртүрлі пікірлер бар. Блэкуэллдің Батыс философия сөздігі метаэпистемологияны «субстантивті эпистемологиямен» салыстырады, ал Интернет философия энциклопедиясы эпистемологияны этиканың үш саласына ұқсас үш салаға бөлуге болатынын көрсетеді: метаэпистемология, нормативті эпистемология және қолданбалы эпистемология. Ричард Фумертон нормативті эпистемология саласының идеясын мәселелі деп санайды, себебі ол эпистемиялық нормативтілікті моральдық нормативтіліктен өзгеше ерекшелік ретінде қарастырады; оның орнына ол эпистемологияны метаэпистемологияға және қолданбалы эпистемологияға бөледі. Метаэпистемология мен эпистемологияның басқа салалары арасындағы қарым-қатынасқа қатысты көзқарастар екі топқа бөлінеді: автономия және өзара тәуелділік. Автономиялық көзқарас бойынша метаэпистемология – эпистемологияның толыққанды дербес саласы болып табылады, ол басқа салаларға тәуелді емес және басқа салалардағы нақты бір ұстанымды білдірмейді. Мысалы, осы көзқарасқа сәйкес, адам эпистемиялық реалист, антиреалист немесе релятивист болса, оның когерентист, фундаменталист немесе сенімді болуына ешқандай қатысы жоқ, және керісінше. Ал өзара тәуелділік көзқарасы бойынша, салалар арасында мықты теориялық өзара байланыс бар, және нормативтік эпистемологиялық көзқарас тіпті метаэпистемологиялық көзқарас негізінде толыққанды түрде туындауы мүмкін.

Эпистемологиялық әдістеме

Жалпы алғанда, эпистемологиялық әдіснаманың дәстүрлі есептері эпистемологиялық сауалдастырудың априорлы екенін және демек, әдістердің рефлексивті, ал емес эмпириялық болуы керектігін, эпистемологияның ғылыми әдіснамадан әдіснамалық және ұғымдық тұрғыдан дербес екенін, сондай-ақ эпистемологияның тек сипаттамалық ғылым емес, сонымен қатар нормативтік екенін көрсетеді. Дәстүрлі әдіснаманың тағы бір бөлігі – ой эксперименттері туралы шешімдер қабылдау үшін интуицияны пайдалану, бұл Платоннан бастау алатын философиялық әдіснаманың орталық бөлігі болған; эпистемологияда оның қолданылуының белгілі мысалы – эпистемологтардың Геттиер сияқты жағдайларға интуитивті жауаптарын пайдалану арқылы білім туралы әртүрлі теориялардың дұрыстығын немесе бұрыстығын анықтау. Дәстүрлі эпистемологиялық әдіснаманы қолдайтындардың қатарында Лоренс Бонжур, Эрнест Соса, Тимоти Уильямсон және Джордж Билер бар. Бонжур мен Беалердің екеуі де априорлы сауалдастыруды қабылдамайтын әдіснамалар өзін-өзі жеңіске ұшыратады деп мәлімдейді, себебі олардың жақтаушылары априорлы сауалдастыруды қабылдамаудың дәстүрлі эпистемологиядан артық екендігін дәлелдеуге тиіс, ал бір әдіснаманы екіншісінен бұрын қабылдаудың жалғыз жолы – қайсысы аргументтердің жақсырақ екені туралы априорлы бағалаулар арқылы шешім қабылдау. Бонжур аргументті былай қорытындылайды: "Барлық априорлы негіздемені жоққа шығару, көрінетіндей, жалпы алғанда, аргумент немесе ойлауды жоққа шығарумен тең, демек, интеллектуалды өзіне-өзі қастандық жасаумен тең". Дәстүрлі эпистемологиялық әдіснамада интуитивті бағалауларды пайдалану тәжірибелік философия саласынан алынған эмпириялық нәтижелерге байланысты сынға ұшырады, бұл тәжірибелік философтар "креслодағы әдіснама" деп санайтын осы және басқа да философиялық әдіснамаларға күмән тудыруға бағытталған. Тәжірибелік философиядағы зерттеулер интуитивті бағалаулардың сенімді емес екенін көрсетті, себебі олар тұрақсыз және мәдени фон мен тұлға сияқты философиялық маңызы жоқ факторларға сезімтал. Сонымен қатар, олар философтардың интуициясы қоғамның жалпы халықтық интуициясын бұрмалайтынын көрсетуге тырысты. Эпистемологияда интуицияны қолдаушылар осы зерттеулердің дизайнына күмән келтіріп, өздерінің эмпириялық нәтижелерін ұсынды. Алайда, тәжірибелік философияның кәсіби деңгейінің артуымен мұндай аргументтер маңызын жойды. Жақтаушылар сондай-ақ осы тәжірибелік нәтижелердің қазіргі философиялық әдіснамамен үйлесімді екенін дәлелдеуге тырысты. Мысалы, осы нәтижелерге берілген жауаптардың бірі – философиялық ой эксперименттері туралы халықтық бағалаулар танымдық бұрмалауларға ұшырайды және олар тақырып бойынша жоғары біліктілігі бар кәсіби философтардың интуициясынан гөрі аз сенімді. Кейінгі зерттеулер тәжірибелік философиядағы алғашқы нәтижелердің кейбіреулері, мысалы интуитивті бағалаулардың тұрақсыздығы және философиялық маңызы жоқ факторларға олардың сезімталдығы кәсіби философтарға бейтаныс адамдар сияқты әсер ететінін және кәсіби философтардың да танымдық бұрмалауларға ұшырайтынын көрсетті. Макс Дойч пен Герман Каппеленнің тағы бір аргументі – тәжірибелік философтардың мәлімдемелеріне қайшы, философиялық әдебиетті зерттеу философиядағы ой эксперименттері шын мәнінде интуитивті бағалауларға емес, философиялық аргументтермен негізделген бағалауларға негізделгенін көрсетеді. Осы пікірталасқа жауап ретінде Джонатан Вайнберг эпистемологтардың интуициямен басқарылатын әдіснаманы қорғауының бір себебі – тәжірибелік философияның осы нәтижелері оның орнына қолданылатын баламалы әдіснаманы ұсынбайды деп мәлімдейді. Интуицияға негізделген әдіснамаға қарсы дәлелдерді күшейту үшін Вайнберг "қайта құрушы неопрагматизм" деп аталатын баламалы әдіснаманы ұсынады және оны интуицияға негізделген әдіснамамен салыстырады. Вайнберг интуицияға негізделген әдіснаманың ең үлкен кемшіліктері – ол табысты әңгімелерді қамтамасыз етпейді, себебі интуициялар толығымен субъективті және оларды рационалды түрде жақтауға немесе қарсы тұруға болмайды, сондай-ақ ол мәдениеттердегі әртүрлі интуицияларға байланысты эпистемиялық салыстырмалылықты білдіреді. Вайнбергтің қайта құрушы неопрагматизмі интуицияны "елестетілген қайта құру арқылы талдаумен" алмастырады, онда эпистемологтар эпистемиялық нормалар мен ұғымдарды практикалық мақсаттарға жету үшін қалай өзгерту керектігін үнемі бағалайды және қайта бағалайды. Вайнбергтің айтуынша, бұл прагматистік әдіснаманың интуицияға негізделген әдіснамадан артықшылығы – ол эпистемиялық жағдайлардың өзгеруімен бірге прогрессивті өзгеріске мүмкіндік береді. Эпистемологияда дәстүрлі эпистемологиялық әдіснамаға балама ретінде Виллард Куайн, Хилари Корнблит және Алвин Голдман жақтаған әдіснамалық натурализм бар. Әдіснамалық натурализм Куайннің эпистемологияны натурализациялау жобасының бір бөлігі ретінде алғаш рет нақты ұсынылды. Куайн дәстүрлі эпистемологиялық әдістер мақсаттарына жетпегенін (мысалы, индукция мәселесіне жеткілікті жауап беру) және демек, оларды толығымен эмпириялық психологиямен алмастыру қажет деп мәлімдеді, бұл көзқарас кейін "алмастырушы натурализм" деп белгілі болды. Корнблит пен Голдман эпистемология үшін орын қалдыратын, бірақ ғылымдағы дамулармен хабарланатын, толығымен дербес ғылым емес, натурализмнің умерен түрлерін қабылдады. Корнблиттың пікірінше, эпистемологияның пәні – білім туралы біздің түсінігіміз емес, білімнің өзі, ол Корнблиттың пікірінше, табиғи түр және бұл білімді зерттеу априорлы емес, а posteriori болады. Корнблиттың пікірінше, философтардың интуициясы білім туралы ортақ түсініктің ерекшеліктерін анықтауға қабілетті болғанымен, түсініктің өзі білімнің нағыз табиғаты туралы бұрыс болуы мүмкін, сондықтан эпистемологиядағы зерттеулер ғылымдағы басқа да сыртқы құбылыстарды зерттеу сияқты эмпириялық әдістерді пайдалануы керек. Корнблит сондай-ақ эпистемологиялық әдіснаманың интуицияға негізделген емес, эмпириялық болуы керек екенін, себебі интуициялар тарихи тұрғыдан шартталған және жаңа дәлелдер табылганда өзгеруге баяу болады. Голдман одан да умерен көзқарасты ұсынды, ол эпистемологиялық әдіснаманың бір бөлігі ретінде интуицияға жүгінуді жоюға болмайды, себебі біз білімді эмпириялық түрде зерттесек те, білімнің не екенін анықтау үшін бізге біртүрлі түсінік қажет. Бұл ретте оның әдіснамасы да натуралистік болып табылады, себебі ол негіздеменің қажетті және жеткілікті шарттары арқылы интуитивті бағалаулармен талдауға болатын ұғым емес, толығымен психологиялық процесс екенін жоққа шығарады, сондай-ақ ғылыми зерттеулердің адекватты ұғым табылганнан кейін қандай психологиялық процестер негіздеме болып саналатынын анықтауға қажетті екенін мойындайды. Феминистік философия дәстүрлі эпистемологияға қатысты осы сынды феминистік тұрғыдан кеңейтіп, эпистемологияда феминистік әдістерді жақтады. Мысалы, Салли Хаслангер прагматистік феминистік тұрғыдан эпистемиялық тәжірибе мен ұғымдарда андроцентрлі бұрмалау кең таралғанын және демек, олар бізге ұсынатын пайданы эпистемологияда оларды жақсарту үшін қайта бағалау керек деп мәлімдеді. Луиз Антония мен Элизабет Андерсон натурализмнің эмпириялық тәсілге берілгендігін сақтайтын, бірақ ғылымдағы дамулармен хабарланатын феминистік натуралистік әдіснаманы қабылдады.

Метанормативтілік

Эпистемиялық тілге көбінесе нормативтік сипатқа ие сөйлемдер кіреді; мысалы, «сен дәлелдерге сенуің керек» немесе «ашық ойлы зерттеуші болу жақсы». Эпистемиялық тілдің осы нормативтік сипаты көптеген метанормативтік сұрақтар тудырады, мысалы, эпистемиялық семантика шынымен нормативті ме, нәрсеге сену керек екендігі туралы объективті эпистемиялық фактілер бар ма, мұндай фактілер туралы білімді қалай алуға болады, сондай-ақ олар натуралистік философияға сәйкес келуі мүмкін бе, және эпистемология мен этиканың нормативті ғылымдар ретіндегі арақатынасы. Метаэтикадағыдай, эпистемология семантикасы туралы көзқарастар когнитивизм мен нонкогнитивизмге бөлінеді. Эпистемиялық когнитивизм «сен дәлелдерге сенуің керек» сияқты эпистемиялық үкімдер әлем туралы фактілерге қатысты сенімдерді білдіреді және осылайша шындыққа ұмтылады. Эпистемиялық нонкогнитивизм, керісінше, мұндай үкімдер сенімдерді білдірмейді, оның орнына сөйлеушінің тілектерін немесе көзқарастарын көрсетеді, сондықтан шындыққа сай емес. Сондай-ақ, эпистемология метафизикасы туралы көзқарастарды эпистемиялық реализм мен антиреализмге бөлуге болады. Эпистемиялық реализм – санадан тәуелсіз эпистемиялық фактілер, себептер мен қасиеттердің бар екендігі туралы көзқарас. Эпистемиялық реализм эпистемиялық фактілердің сенімге (яғни олардың тілектері мен мақсаттарына қарамастан агенттерге қатысты себептер) категориялық себептер беретінін ұсынады. Эпистемиялық антиреализм мұндай эпистемиялық фактілердің, себептердің және қасиеттердің барлығын жоққа шығарады, керісінше оларды санаға тәуелді деп сипаттайды және санаға тәуелді фактілер бізге тек құралдық себептерді ғана береді (яғни олардың тілектері мен мақсаттарына байланысты агенттерге ғана қатысты себептер). Антиреалистік теориялар, әдетте, натуралистік философиямен үйлесімді деп есептеледі, өйткені олар нормативтік эпистемиялық фактілерді адам психологиясы туралы фактілер сияқты сипаттамалық табиғи фактілерге негіздейді. Реализм мен антиреализм арасындағы орталық позицияны іздейтін көзқарас – конструктивизм (конститутивизм деп те аталады), ол нормативтік шындықтарды агенттер құрастырады, яғни эпистемиялық фактілер агенттер туралы фактілерге негізделген немесе олардың құрауыш бөлігі болып табылады (мысалы, олардың тілектері туралы немесе олардың агенттік алғышарттары туралы фактілер). Метаэпистемология мен метаэтика арасындағы қарым-қатынас туралы екі негізгі позиция бар: теңдік тезисі және айырмашылық тезисі. Теңдік тезисі метаэтика мен метаэпистемологияның маңызды құрылымдық ұқсастықтары бар екенін, сондықтан олардың метанормативтік сұрақтарға берген жауаптары, мысалы, нормативтік фактілердің бар-жоқтығы туралы жауаптары бірдей болады деп санайды. Мысалы, теңдік тезисіне сәйкес, егер эпистемиялық реализм дұрыс болса, онда моральдық реализм да дұрыс болуы керек. Бұл тезис «күнәдегі серіктер» аргументтерінде қолданылған, олар метаэпистемологиядағы реализмді қолдауға немесе оған қарсы аргументтерді метаэтикаға және керісінше таратуға бағытталған. Мысалы, Теренс Кунео эпистемиялық фактілердің бар екендігін жоққа шығару өзін-өзі жеңіске ұшыратады, өйткені ол біз нені сенуіміз керек туралы фактілердің жоқтығына сенуді талап етеді. Бұл аргументке сәйкес, эпистемиялық фактілер болуы керек және теңдік болжамына сәйкес, моральдық фактілер де болуы керек. Теңдік тезисін пайдалана отырып, Шарон Стрит, Аллан Гиббард және Мэтью Крисман моральдық антиреалистер болуға себептер эпистемиялық антиреализмге дейін созылатынын дәлелдеді. Теңдік тезисіне қарсы, айырмашылық тезисі метаэтика мен метаэпистемология арасында маңызды айырмашылық бар екенін, сондықтан олардың метанормативтік сұрақтарға берген жауаптары бір-бірінен өте әртүрлі болуы мүмкін деп санайды. Мысалы, Крис Хитвуд моральдық фактілердің нормативтік емес, ал эпистемиялық фактілердің дәлелдер мен ықтималдық туралы фактілер сияқты сипаттамалық фактілерге тоқталғанын айтады. Осының салдарынан, ол моральдық реалист болуға себеп бар, бірақ міндетті түрде эпистемиялық реалист болудың қажеті жоқ.