Кіріспе

Санскрит тіліндегі баламасы – Дхаммасатха ("заң туралы трактат") – Оңтүстік-Шығыс Азия материгінің батыс бөлігіндегі (қазіргі Лаос, Мьянма, Камбоджа, Таиланд және Юньнань) үнділенген мемлекеттерде кездесетін әдебиет жанрының пали тіліндегі атауы. Бұл жанрдағы шығармалар негізінен пали, мьянма, мон немесе тай тілдерінде, сондай-ақ екі тілді ниссая түрінде немесе пали тілінен жасалған тікелей аудармада жазылған. "Дхамма" сөзі санскрит тіліндегі "Дхарма" терминімен туыс, және "заң мен әділдік" мағынасын білдіреді. "Сатта" сөзі "шастра" сөзімен туыс, ол нұсқау, оқу немесе трактатты білдіреді. Дхаммасатха мәтіндері тарихи тұрғыдан Үндістан субконтинентінің индуистік дхармашастра әдебиетімен байланысты, бірақ Оңтүстік-Шығыс Азияның теравада буддалық дәстүрлері мен әдебиетінің күшті ықпалында қалыптасқан.

Тарих

Дхамматхат сөзі алғаш рет 13 ғасырдағы Баган қаласындағы бірме тіліндегі жазуда кездеседі, бірақ дхаммасатта мәтіндері одан бұрын берілген болуы мүмкін. Кейбір дхаммасатталар бірінші мыңжылдықта жинақталғанын айтады. Бірмелік негізгі тоғыз дхамматхат бар, атап айтқанда, Паган патшалығының Ману және Дхаммависала дхамматхаттары, Вареру дхамматхаты (1270), Паседа (1468), Дхаммат Кяу (1581), Таунгу әулетінің Пянчи дхамматхаттары (1614) және Конбаунг әулетінің Мьингун дхамматхаты (1650). Бірмелік жылнамаларында ең алғаш аталған дхамматхат – Шри Ксетра патшалығы тұсындағы Даттабаунг дхамматхаты. Бірмелік дхамматхаттар амеиндау (бұйрықтар) немесе пиандан түріндегі түсіндірмелермен толықтырылған. Дхаммасаттаға түсіндірулер жасаудың (экзегеза) кең дәстүрі бар, әсіресе Мьянмада. Жүздеген дхаммасатта, түсіндірмелер және осымен байланысты заң мәтіндері parabaik (пальма жапырақтарына жазылған қолжазба) түрінде сақталған.

Құқықтық тарихы

Дхаммасатхтар колониялық дәуірге дейінгі Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген қоғамдарына неке, ұрлық, шабуыл, құлдық, қарыз, патшалық билік, мүлік, мұрагерлік және басқа да мәселелерде әсер етті. Қазіргі Бирмада отарлық және отарлықтан кейінгі заңдар басым болғанымен, отбасылық және мұрагерлік құқығының белгілі бір салаларында дхамматхатты соттарда қолдану әлі де қабылданған практика болып табылады.