Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік-шығыс түркі тілі
Northeastern Turkic language
Хакас, сондай-ақ Xakas деп те аталады, – түркі тілі. Оны хакастар қолданады, олар негізінен Ресейдегі Оңтүстік-Батыс Сібір Хакасия Республикасында тұрады. Хакастардың саны 73 мыңға жетеді, олардың 42 мыңы хакас тілінде сөйлейді. Хакас тілінде сөйлейтін көптеген адамдар орыс тілін де біледі. Дәстүрлі түрде хакас тілі бірнеше жақын туысқан диалекттерге бөлінеді, олар әртүрлі тайпалардың аттарымен аталады: Сағай диалектісі, Кача диалектісі, Койбал, Белтир және Қызыл. Бірақ шындығында, бұл атаулар рулық немесе тілдік топтарды емес, бұрынғы әкімшілік бірліктерді көрсетеді. Осы диалекттердің барлығында сөйлейтін адамдар өздерін Тадар (яғни татар) деп атаған.
Khakas, also known as Xakas, is a Turkic language spoken by the Khakas, who mainly live in the southwestern Siberian Republic of Khakassia, in Russia. The Khakas number 73,000, of whom 42,000 speak the Khakas language. Most Khakas speakers are bilingual in Russian. Traditionally, the Khakas language is divided into several closely related dialects, which take their names from the different tribes: Sagay dialect, Kacha dialect, Koybal, Beltir, and Kyzyl. In fact, these names represent former administrative units rather than tribal or linguistic groups. The people speaking all these dialects simply referred to themselves as Tadar (i. e. Tatar).
Тарих және құжаттама
Фую қырғыз тілінде сөйлейтін халық Сибірдің Енисей аймағында пайда болған, бірақ джунгарлар оларды Джунгар хандығына қоныстандырды, содан кейін 1761 жылы Цин әулеті оларды Джунгариядан Қытайдың солтүстік-шығысына көшірді, ал атаудың шығуы ортақ тайпалық атаудың сақталуымен байланысты болуы мүмкін. 1635 жылы джунгарлар мен орыстар арасындағы келісімге сәйкес Енисей қырғыздары міндетті түрде салық төлеуге келісті. Сибе жасақтары Джунгарияда орналасты, ал Солтүстік-Шығыс Қытай (Маньчжурия) қалған Өелет ойраттарының бір бөлігіне депортациялық жер болды. Өелет ойраттары депортацияланғандар Нонни алқабына қоныстандырылды. Енисей қырғыздары Өелеттермен бірге депортацияланды. Маньчжуко кезінде Ноннидегі Енисей қырғыздары үшін қытай және ойрат тілдері ойрат және қырғыз тілдерін алмастырды. Қазіргі кездегі қырғыз халқы бастапқыда Ресейдің қазіргі аумағындағы Фую қырғыздарының қоныстанған жерінде өмір сүрген. Бұл қырғыздар Енисей қырғыздары деп белгілі болды. Бүгінде бұл тіл Қытайдың солтүстік-шығысындағы Хэйлунцзян провинциясында, Фую ауданында, Чикихар қаласында (Харбиннен солтүстік-батысқа қарай 300 км) және оның төңірегінде аз ғана пассивті сөйлейтін адамдардың арасында қолданылады, олар қырғыз ұлты ретінде жіктеледі. Хакас тілінің алғашқы маңызды жазбалары 19 ғасырдың ортасына жатады. 1845-1849 жылдар аралығында Солтүстік және Орталық Азияны аралаған фин тіл білімі маманы Матиас Кастрен Койбал диалектісі туралы трактат жазып, эпосты жазбаға түсірді. Вильгельм Радлов 1859-1870 жылдар аралығында Оңтүстік Сібір аймағын жан-жақты зерттеді. Оның зерттеулерінің нәтижесі төрт томдық сөздік және он томдық түркі тілдес мәтіндер жинағы түрінде жарияланды. Екінші томда оның хакас материалдары неміс тіліне аудармасымен бірге берілген. Радловтың шәкірті Катанов дайындаған тоғызыншы том орыс тіліне аудармасымен жарық көрді, ол Сағай өкілі болған және хакас материалдарының қосымша жинағын қамтиды. 1917 жылғы Революциядан кейін ғана дамыған хакас әдеби тілі Сағай және Кача орталық диалектілеріне негізделген; Белтир диалектісі Сағайға, ал Койбал диалектісі Качаға көптеп сіңірілді. 1924 жылы кириллица әліпбиі жасалды, ол 1929 жылы латын әліпбиімен, ал 1939 жылы жаңа кириллица әліпбиімен ауыстырылды. 2012 жылы Enduring Voices экспедициясы Хакасия Республикасынан ксиз тілінің деректерін жинады. Ресми түрде хакас тілінің диалектісі саналатын бұл тілді сөйлейтіндер ксизді жеке тіл деп санайды.
The people who speak the Fuyu Kyrgyz language originated in the Yenisei region of Siberia but were relocated into the Dzungar Khanate by the Dzungars, and then the Qing moved them from Dzungaria to northeastern China in 1761, and the name may be due to the survival of a common tribal name. The Yenisei Kirghiz were made to pay tribute in a treaty concluded between the Dzungars and Russians in 1635. Sibe Bannermen were stationed in Dzungaria while Northeastern China (Manchuria) was where some of the remaining Öelet Oirats were deported to. The Nonni basin was where Oirat Öelet deportees were settled. The Yenisei Kirghiz were deported along with the Öelet. Chinese and Oirat replaced Oirat and Kirghiz during Manchukuo as the dual languages of the Nonni based Yenisei Kirghiz. The present day Kyrgyz people originally lived in the same area that the speakers of Fuyu Kyrgyz at first dwelled within modern day Russia. These Kyrgyz were known as the Yenisei Kyrgyz. It is now spoken in northeastern China's Heilongjiang province, in and around Fuyu County, Qiqihar (300 km northwest of Harbin) by a small number of passive speakers who are classified as Kyrgyz nationality. The first major recordings of the Khakas language originate from the middle of the 19th century. The Finnish linguist Matthias Castrén, who travelled through northern and Central Asia between 1845 and 1849, wrote a treatise on the Koybal dialect, and recorded an epic. Wilhelm Radloff traveled the southern Siberian region extensively between 1859 and 1870. The result of his research was, among others, published in his four volume dictionary, and in his ten volume series of Turkic texts. The second volume contains his Khakas materials, which were provided with a German translation. The ninth volume, provided with a Russian translation, was prepared by Radloff's student Katanov, who was a Sagay himself, and contains further Khakas materials. The Khakas literary language, which was developed only after the Russian Revolution of 1917, is based on the central dialects Sagay and Kacha; the Beltir dialect has largely been assimilated by Sagay, and the Koybal dialect by Kacha. In 1924, a Cyrillic alphabet was devised, which was replaced by a Latin alphabet in 1929, and by a new Cyrillic alphabet in 1939. In 2012, an Enduring Voices expedition documented the Xyzyl language from the Republic of Khakassia. Officially considered a dialect of Khakas, its speakers regard Xyzyl as a separate language of its own.
Жіктеу
Хакас тілі шор, чулым, тува, тофа және Солтүстік Алтай тілдерімен бірге түркі тілдерінің Оңтүстік Сібірлік кіші тобына жатады. Гансудағы түркі тілді югурлар тілі және Маньчжуриядағы шағын топтың фью-қырғыз тілі де осы кіші топ тілдерімен кейбір ортақтықтарға ие. Хакас тілі сонымен қатар Оңтүстік Самойедік тілдері – камассиан және матор тілдерін қамтитын кеңірек тілдік аймақтың бір бөлігі болған. Осы тілдердің хакас және шор тілдерімен ортақ ерекшелігі – мұрындық ассимиляция процесі, яғни сөз басындағы тілдік тоқтау (барлық осы тілдерде ертерек жұмсақ дауыс *j-ден пайда болған) келесі сөз ішіндегі мұрындық дауысқа ілесіп, альвеолярлық немесе жұмсақ мұрындық дауысқа айналады.
The Khakas language is part of the South Siberian subgroup of Turkic languages, along with Shor, Chulym, Tuvan, Tofa, and Northern Altai. The language of the Turkic speaking Yugurs of Gansu and the Fuyu Kyrgyz language of a small group of people in Manchuria also share some similarities with languages of this subgroup. The Khakas language has also been part of a wider language area covering the Southern Samoyedic languages Kamassian and Mator. A distinctive feature that these languages share with Khakas and Shor is a process of nasal assimilation, whereby a word initial palatal stop (in all of these languages from an earlier palatal approximant *j) develops into an alveolar nasal or a palatal nasal , when followed by another word internal nasal consonant.