Кіріспе

Біріккен Штаттарда "ақтарша бас істеу" – әдетте қара адамдарға қолданылатын, ақ қоғамның әлеуметтік нормаларын қабылдап, өз мәдениетіне қастық жасады деп есептелетін адамды сипаттайтын қаралағыш сөз. Бұл термин даулы, және оның нақты мағынасын анықтау қиын. "Ақтарша бас істеген" деп айыпталған қара нәсілді адамдар кейде комик Пол Мунидің тапқан "Қара англосаксон" деген атаумен аталады.

Барак Обама

2008 жылы Барак Обама АҚШ президенті болып сайлануға дейін, белсенді Ральф Надер сол кездегі сенаторды "ақ адам сияқты сөйлейді" деп сипаттады. Обаманың президенттік науқаны мен қоғамдық беделі, "ақ болып әрекет ету" сыншыларының көзқарасын өзгерте ала ма деген пікір таласын тудырды. Джон Маквортер мен Стивен Дабнер осылай болуы мүмкін дегенді айтты. Оңтүстік кедейлік заң орталығы қара үстемдік сектасы деп сипаттаған Израильдік әмбебап практикалық білім мектебінің Яханнасы Обаманы қара емес, "ақ текті африкалық" деп санады және афроамерикандықтарға оған дауыс бермеуге кеңес берді. Обама 2004 жылғы Демократиялық ұлттық конвенциядағы негізгі сөзінде жетістікке "ақ болып әрекет етумен" шектелу идеясын қатысты сынға алды. Ол: "балалардың үмітін көтермесек, теледидарды өшірмесек және кітап оқыған қара баланың ақ болып әрекет ететіні туралы жала сөзді жоймасақ, олар жетістікке жете алмайды" деді. Майк Фриман Bleacher Report сайтында жариялаған мақаласында бұл қайшылық Перси Харвиннің "Сихокс" командасынан "Нью-Йорк Джетс" командасына ауысуының себебі болуы мүмкін деп болжады.

Іздестіру және зерттеу

Барлық ғалымдар "ақтарша ұқсау" құбылысын бірдей түсіндірмейді. Көптеген анықтамаларда кейбір азшылық жасөспірімдердің ақ нәсілділерге тән деп санайтын мінез-құлықтарға баруы үшін әріптестерін қысым көрсетуі немесе мазақтауы сипатталған жағдайларға сілтеме жасалады. Олар мұндай жағдайда "ақтарша ұқсау" мінез-құлқының белгісі ретінде мектептегі жоғары бағаларды қарастырады, бұл зерттеушілер сандық түрде өлшеуге болатын көрсеткіш, бірақ бұл термин осымен ғана шектелмейді. "Ақтарша әрекет ету" сияқты тіркестер қара жасөспірімдердің мәдени құндылықтарын көрсете де, көрсетпеуі де мүмкін, ал олардың қолданылуы кейде түсініксіз болып көрінеді. Мысалы, Огбу (2003) өзі табиғи шашы бар қара терілі қыздың "ақтар сияқты шашын түземейді" деген сылтаумен қара нәсілді әріптестері тарапынан "ақтарша әрекет етуіне" айыпталып, қудаланғанын жазған. Осындай мысалдар "ақтарша әрекет ету" айыптауларының негізінен қара мәдениетінің ерекшеліктерімен байланысты еместігін көрсетеді (мұндай айыптаулар осы ерекшеліктерді көрсете қойса да). Керісінше, "ақтарша әрекет ету" – қара балалар мен жасөспірімдердің өзіндік сәйкестігін қалыптастыру процесінің бір көрінісі, олар "қара" болудің мәнін өзі анықтап, үйренуде. Бұл сонымен қатар, мұндай айыптаулардың нәсілдік сәйкестік мәселелеріне қатысты толыққанды шешімге келген қара ересектер арасында сирек кездесуіне де себеп.

Басқа зерттеулер

1997 жылы ғалымдар Филипп Кук пен Йенс Людвиг афроамерикандық студенттердің мектепте сәтті болу үшін ақ нәсілді студенттерге қарағанда күштірек әлеуметтік қысымға ұшырамайтынын, сондай-ақ білім беруге деген жалпы көңілі толу сезімі жоқ екенін көрсететін есеп жариялады. Олар азшылық студенттерінің осы көзқарастарды ұстанатынын растайтын анекдоттық және этнографиялық зерттеулерді атап өтті, бірақ бұл тұжырымдардың жалпыланбастығын және сыныптағы студенттердің мінез-құлқына елеулі әсер етпейтінін мәлімдеді. Олар бұл мәселені білім берудегі маңызды реформалардан «алшақтату» деп сипаттады. Огбудың 1978 жылғы зерттеуінің қорытындысы кеңінен талқыланғанымен, 2003 жылғы жұмыс оның дұрыстығына күмән келтірді. 2003 жылы Каролин Тайсон мен Уильям Дарти, Юниор, Солтүстік Каролина университетінің Чапел-Хилл қаласындағы 11 мектепте 18 айлық зерттеу жүргізді. Зерттеу нәтижесінде ақ және афроамерикандық студенттердің оқу жетістіктері туралы көзқарастары шамалы екендігі анықталды. Екі топтың студенттері де мектепте сәтті болуға ұмтылады және оқуда жақсы нәтиже көрсеткенде жоғары өзімдік құндылықты көрсетеді. Олар «ақтарға еліктеу» көзқарасын Джон Хьюз фильмдеріндегі жасөспірімдер сезінетін қиындықтармен салыстырды. 2010 жылы Роланд Г. Фрайер, Джуниор және Пол Тореллидің зерттеуі бұл құбылыстың орташа деңгейдегі студенттерге тигізер әсері аз немесе жоқ екенін, бірақ жоғары жетістіктерге қол жеткізген афроамерикандық және ақ студенттер арасындағы айырмашылықты түсіндіруге көмектесетінін көрсетті. Фрайер сондай-ақ Фордхэм мен Огбудың теориясына қарамастан, «ақтарға еліктеу» көзқарасы мектеп интеграциясының артуымен бірге жиі кездесетінін, ал тарихи афроамерикандық мектептерде мұндай әсердің байқалмайтынын жазды. Ол Бостонның Вест-Энд ауданындағы итальяндық иммигранттар мен Жаңа Зеландиядағы маорилер сияқты топтардың да ұқсас мінез-құлық танытатынын анықтады. Ол дәстүрлі түрде төмен жетістіктерге қол жеткізетін топтан шыққан жағдайда, жақсы оқу мен құрбыларының қабылдамауы арасында міндетті түрде теңгеріс болуын қорытындылады, әсіресе бұл топ көптеген сырттан келген адамдармен қарым-қатынас жасағанда. Маргарет Бил Спенсер мен Винай Харпалани (2008) афроамерикандық жасөспірімдердің «ақтарға еліктеу» терминін қолдануы олардың мәдени құндылықтарын көрсетпейтінін, керісінше, бұл олардың нәсілдік сәйкестігінің дамуының көрінісі екенін, ол қалыпты жасөспірімдердің қиындықтары мен құрбыларының қысымымен бірге жүреді деп мәлімдеді. Спенсер мен Харпалани Уильям Э. Кростың (1991) «Нигресценция» аясын қолданады және афроамерикандық жасөспірімдердің академиялық жетістіктерге қатысты «ақтарға еліктеу» әдісі ақ жасөспірімдердің «зуан» терминін қолдануына ұқсас екенін айтады: жалғыз айырмашылық – афроамерикандық жасөспірімдер оны нәсілдік тұрғыдан білдіреді, себебі әдеттегі жасөспірімдер арасындағы қысыммен қатар олар нәсілдік сәйкестік және «афроамерикандық» болу дегеніміз не екенімен күресуде.

Басқа тілдер

Латын Америкасы испан тіліндегі ұқсас өрнек, "hacer las cosas como los blancos" ("ақтар сияқты істеу") – бұл сырттай оңтайлы көрінетін расистік тұжырым, көбінесе қара адамдардың өзге қара адамдарға, біреудің "дұрыс" жолмен бірдеңе жасай алуына қарсы айтылатын сөз. Бұл ақтардың барлық істе жақсы екенін білдіреді.

Комментарийлер

Смит колледжінің профессоры Энн Арнетт Фергюсон 2001 жылы ақ мәдениеттің "африкалық американдық мәдени үлгілерін маңызды және құнды деп санамай, аяусыз қабылдамайтынын" жазды, мектептерде стандартты ағылшын тілінің қара тіліне (Black Vernacular English) басымдық берілуі осының мысалы екенін атап көрсетті. 2003 жылғы зерттеуде социолог Каролин Тайсон мен экономист Уильям Дарти, кіші, мектеп қызметкерлері мен оқытушыларының қара түсті студенттердің қабілетіне қатысты расистік көзқарастарға ие екенін, олардың "ақтай әрекет ету" (acting white) деген айыптауды студенттердің үлгеріміндегі айырмашылықтарды жасыру үшін пайдаланатынын айтты. Нью-Йорк университетінің құқық мектебінің профессоры Кенджи Йошино өзінің "Жаппай жасыру: азаматтық құқықтарымызға жасалған жасырын шабуыл" (2006) еңбегінде ақ мәдениеттің бағытына сәйкес болуға әлеуметтік қысымды сынады. Оның пікірінше, бұл афроамерикандықтардың азаматтық құқықтарын бұзады және олар өздерінің әлеуметтік ерекшеліктерін сақтауға құқылы. Олар қаласа, ақ мәдениетпен өзін-өзі тануды еркін таңдауы керек деді. 2008 жылы саяси сарапшы Джон МакВортер: "[Ж]асөспірімдердің анти-қалыпты ұстанымдарды сынап көру үшін таңдауға болатын әртүрлі жеке тұлғалары бар. Ақ балалар тоңған немесе готтар бола алады. Қара балалар "ақ емес" бола алады" деді. Ол бұл балаларды қара "зуандар" (nerds) деп түсіндірді және "ақтай әрекет ету" көзқарасының жаңадан біріккен афроамерикандық балалар арасында "өзге" (Other) құру ретінде қалыптасқанын айтты.