Вальтер Бауэр: Правоверие мен ағымдар ерте христиандықта

Кіріспе

Неміс теологы (1877–1960)
өмірбаяншы, романист және ақын

Уолтер Бауэр (8 тамыз 1877 – 17 қараша 1960) – неміс теологы, Жаңа өсиет грек тілінің сөздік құрастырушысы және ерте христиан дінінің дамуы саласындағы ғалым.

Өмір

Бауэр Шығыс Пруссияның Кенигсберг қаласында дүниеге келіп, әкесі профессор болған Марбург қаласында өсті. Ол Марбург, Страсбург және Берлин университеттерінде дінтануды оқыды. Бауэр Бреслау және Геттингенде сабақ берді, кейін сол жерде қайтыс болды.

Жұмыс

Бауэрдің ең танымал және ықпалды еңбегі – оның 1934 жылғы «Rechtgläubigkeit und Ketzerei im ältesten Christentum» (Тюбинген; 1964 жылы екінші басылымы, Георг Стрекер редакциялаған, 1971 жылы ағылшын тілінде «Earliest Christianity-дегі ортодоксальдық және ересі» деп аударылды). Онда Бауэр ерте христиандықта ортодоксальдық пен ересі бір-біріне бірінші және екінші деңгейдегідей қатыс жасамайды деген тезисін жетілдірді. Көптеген аймақтарда ғасырлар өткен соң «ересі» деп есептелетін сенімдер, ерте христиандықтың бастапқы және қабылданған формасы болған. Бауэр христиандық тарихының алғашқы кезеңінде шіркеу доктринасының біріншілік рөл атқаратыны және ерестердің одан ауытқу екені туралы басым пікірге қарсы шықты. Бұл көзқарас Евсевий сияқты дәуірдің ірі шіркеу тарихшыларына тән еді, оның «Шіркеу тарихы» еңбегінде православиелік христиандық Исаның айқын үйретілімдерінен тараған, ал ерестер зұлым адамдардың, шайтанның адастыруынан пайда болған ерекше тармақтар ретінде бейнеленген. Тарихи жазбаларды зерттеу нәтижесінде Бауэр ортодоксальдық деп танылатын дін, ерте ғасырлардағы христиандықтың көптеген түрлерінің бірі ғана деген қорытындыға келді. 4-ші ғасырда кеңінен қабылданған христиандықтың соңғы формасы ортодоксальдық дамуына ықпал етті және уақыт өте келе көптеген жандарды өз ішіне тартып алды. Бұл, негізінен, Рим императоры Константиннің христиандықты қабылдауымен және оның құрған Шығыс Рим империясының астанасында (Константинополь) христиандарға қосымша ресурстардың қолжетімді болуымен байланысты болды. Содан кейін ортодоксальдыққа ұмтылғандар тарихты өзгертіп, бұл көзқарас әрқашан басым болғандай көрінетіндей етті. Басқа пікірлерді қолдайтын жазбалар жүйелі түрде жойылды. Бауэрдің тұжырымдары шіркеу тарихы бойынша 1600 жылдық жазбаларға қайшы келді, сондықтан олар христиан ғалымдары, мысалы Вальтер Вёлькер сияқты адамдар тарапынан күдікпен қабылданды. Нацистік Германияның мәдени оқшаулануы Бауэрдің идеяларының Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана кеңінен таралуына мүмкіндік берді. Халықаралық библиялық зерттеулер саласында Бауэр «Жаңа өсиетке қатысты сөздік» (Wörterbuch zu den Schriften des Neuen Testaments) монументалды еңбегінің авторы ретінде танылды (ағылшын тіліндегі аудармасы «Жаңа өсиет және басқа ерте христиандық әдебиеттердің грек-ағылшын сөздігі» немесе «Бауэр сөздігі»). «Rechtgläubigkeit und Ketzerei» еңбегі 1970 жылы ағылшын тіліне аударылып, 1971 жылы жарық көрді. Содан бері Бауэрдің көзқарасы кеңінен танылып, мойындалды. 1934 жылғы басылымнан бері болған оқиғалар, мысалы, 1945 жылы Наг-Хаммади кітапханасының табылуы, Бауэрдің тезисін қолдады, классикалық көзқарас күткеннен гөрі христиандықтардың әлдеқайда кең және әртүрлі түрлерін көрсетті.

Bauer's most famous and influential work is his 1934 book Rechtgläubigkeit und Ketzerei im ältesten Christentum (Tübingen; a second edition in 1964, edited by Georg Strecker, was translated as Orthodoxy and Heresy in Earliest Christianity in a 1971 English edition). In it, Bauer developed his thesis that in earliest Christianity, orthodoxy and heresy do not stand in relation to one another as primary to secondary. In many regions, beliefs that would be considered "heresy" centuries later were the original and accepted form of Christianity. Bauer pushed against the overwhelmingly dominant view that for the period of Christian origins, ecclesiastical doctrine already represented what is primary, while heresies, on the other hand somehow are a deviation from the genuine. This was the view from the major Church historians of the era such as Eusebius, whose book Church History portrayed orthodox Christianity as descending from Jesus's clear teachings, and heresies as unusual offshoots by people who are evil, misled by the devil, and so on. Through studies of historical records, Bauer concluded that what came to be known as orthodoxy was just one of numerous forms of Christianity in the early centuries. It was the eventual form of Christianity practiced in the 4th century that influenced the development of orthodoxy and acquired the majority of converts over time. This was largely due to the conversion to Christianity of the Roman Emperor Constantine I and consequently the greater resources available to the Christians in the eastern Roman empire capital he established (Constantinople). Practitioners of what became orthodoxy then rewrote the history of the conflict making it appear that this view had always been the majority one. Writings in support of other views were systematically destroyed. Bauer's conclusions contradicted nearly 1,600 years of writing on church history and thus were met with much skepticism among Christian academics such as Walther Völker. The cultural isolation of Nazi Germany precluded a wider dissemination of Bauer's ideas until after World War II; in the international field of biblical scholarship, Bauer continued to be known solely as the compiler of the monumental Wörterbuch zu den Schriften des Neuen Testaments (in its English translation A Greek English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature or the Bauer Lexicon), which has become standard. Rechtgläubigkeit und Ketzerei was finally translated into English in 1970 and published in 1971. Since then, Bauer's view has gained prominence and grudging acceptance; events since the original 1934 publication date, such as the discovery of the Nag Hammadi library in 1945, have generally supported Bauer's thesis by showing a much broader and diverse range of Christianities than the classical view would have expected.

Қабылдау

Бауэрдің аудармашысы Роберт А. Крафт оның күрделі, нюансты жазу стилін жоғары бағалады, ол: Бауэрдің тезисін алғаш сынға алған англикандық теолог Х.Е.В. Тернер 1954 жылы Оксфордта өткен Бэмптон лекцияларында Бауэр туралы былай деді: "Оның басты кемшілігі – мәселелерді әрдайым тым қарапайымдауға бейімділігі, сонымен қатар оның пікірін қолдамайтын деректерді қаталдықпен қарауы. [ ] Мүмкін, қиыншылықтың түбі Бауэрдің ортодоксияның мәнін толыққанды түсінбеуінде. [ ] Себебі ортодоксияның мәні Бауэр мойындайтынан әлдеқайда бай әрі алуан түрлі". Бауэрдің тезисін сынаған кейінгі кітап, сондай-ақ Барт Д. Эрманның Бауэрдің тезисін қолдап, дамытқан жұмысын зерттейтін еңбек – Андреас Дж. Кёстенбергер мен Майкл Дж. Крюгердің 2010 жылы жарық көрген "Ортодоксияның ересі" атты кітабы. Бұл кітап тарихи, философиялық және теологиялық аргументтер негізінде тезиске қатысты мәселелерді қарастырады.