Кіріспе

Қатран Тәбризи (парсыша: قطران تبریزی; 1009–1014 – 1088 жылдан кейін) – парсы әдебиетінің XI ғасырдағы Иранның бас ақындарының бірі. Солтүстік-батыс Азербайжан аймағының тумасы, ол өмірін сол жерде және көршілес Кавказ аймағында өткізді, көбінесе Рауадидтер мен Шаддадидтер әулеттері сарайында ақын қызметін атқарды.

Өмірбаян

Қатран 1009-1014 жылдары Шадиабадта, Тәбриз қаласының жанында, Әзірбайжанның солтүстік-батыс аймағында дүниеге келген. Оның өлеңдерінің бірінде Шадиабад оның туған қаласы деп көрсетілген, бұл Тирмиди, Жабали, Жили, Урмави, Аджали деген тегі бойынша атайтын басқа да мәліметтерді жоққа шығарады. XV ғасырдың Тимурид дәуіріндегі тарихшы Даулатшах Самарқандидің сөзіне сүйенсек, Қатранның әкесінің аты Мансур болған, бірақ бұрынғы дереккөздер мұны растамайды. Бірнеше дереккөздерде Қатранды "Адуди" деп атайды, бұл Равадид әулеті тегін шығарған Азди араб тайпасының атының бұрмалануы болуы мүмкін.

Өмірбаян

Қатардың өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Батыс парсы, азар тілінде сөйлейтін Қатар үшін «парсы» (яғни Дари) – Хорасанның шығыс парсы диалектісін түсінуде қиындықтар тудырды. Бұл туралы Хурасан шайыры Насыр Хусраудың «Сафарнамасында» 1046 жылы Тәбризде кездескенде айтылған: «Ол жақсы өлең жазды, бірақ парсы тілін жақсы білмеді. Ол маған Мунжик пен Дақиқи диуандарын әкелді, оларды бірге оқып, түсініксіз жерлерін сұрады. Мен оған мағынасын түсіндірдім, ол жазып алды». Дариде шығыс иран сөздері (мысалы, соғди тілінен) болды, оларды батыс парсы Қатар үшін түсіну мүмкін емес еді. Осы себепті Қатар «Тафасир фи луғат әл-Фурс» атты парсы тілінде жазылған сөздік құрастырған, ол бізге жеткен жоқ. Оның еңбегі замандасы Асади Тусидің Әзірбайжанның білімді халқы үшін жазылған парсы сөздігінің кіріспесінде еске алынған. Асади сөздігінде Қатардың бірде-бір шумағын келтірмейді, бұл еңбектің мақсаты шығыс парсы тілінде сирек қолданылатын сөздерді түсіндіру болғанын көрсетеді. 11 ғасырдың ортасында Селжұқ империясы Иранды біріктіргеннен кейін, шығыс парсы әдебиеті батыс провинцияларға ықпал етуге жағдай алды. Қатар өмірінің соңына дейін Әзірбайжан мен Кавказ аймағында жергілікті билеушілерге қызмет еткен. Оның диуаны 20 ғасырдың ирандық кәсіпкері және коллекционері Хадж Мохаммад Нахжавани (1962 жылы қайтыс болған) жинап, жариялаған. Онда 3000–10000 шумақ бар, онда отыздан астам қолдаушы туралы айтылады. Диуандағы қасыдалардың көп бөлігі Тәбриздің Рауадид билеушілері Әбу Мансур Вахсудан мен оның мұрагері Әбу Наср Мамлан II-ге, сондай-ақ Гәнжәнің Шаддадид билеушілері Әбу әл-Асвар Шавур ибн Фадл мен Фадл ибн Шавурға арналған. Кейбір шығармалар теріспен Қатарға жатқызылған, мысалы, «Қауснама» («Доға кітабы»), шын мәнінде, одан 100 жыл кейін өмір сүрген Қатран Тирмидидің еңбегі. Көрнекті парсы ақыны Рудакидің (941 жылы қайтыс болған) кейбір шығармалары да стильдерінің ұқсастығы және Саманид билеушісі Наср ибн Ахмад пен Әбу Наср Мамлан сияқты қолдаушыларының есімдеріне байланысты Қатарға қателікпен жатқызылған. Қатар – Дари тілінде өлең жазған Әзірбайжаннан шыққан алғашқы ақын. Қатардың еңбегі тарихнама үшін де маңызды дереккөз болып табылады, өйткені оның өлеңдерінде айтылған Әзірбайжан мен Кавказға қатысты көптеген есімдер мен оқиғалар басқаша белгілі болмас еді. Бұл арасында Гузздардың Аран мен Әзірбайжанға шабуылдары және 1040 жылы Рауадидтер мен Шаддадидтер арасындағы бейбіт келісім де бар. Өмірінің соңында Қатар подаградан зардап шеккен, бұл оның жақсы әл-ахуалының белгісі болуы мүмкін. Қатар Гәнжәде қайтыс болды, оның қайтыс болған күні белгісіз. 19 ғасырдың парсы ақыны Реза Қоли Хан Хедаят сияқты жазушылардың мәліметтеріне сәйкес, Қатар 1072 жылы қайтыс болған. Алайда, Қатардың Әбу Наср Мамланға арналған қасыдаларының бірі оның кем дегенде 1088 жылға дейін өмір сүргенін көрсетеді. Тақи айтуынша, Қатар 1092 жылы қайтыс болған.

Мұра

Қатран 11 ғасырдағы Иранның бас ақындарының бірі саналады. Қазіргі заманғы тарихшы Де Брюйн оны Батыс Иран провинцияларында туған тұңғыш ең белгілі ақын деп атайды.