Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Парсы әдебиетінің Батыс мәдениетіне әсері тарихи маңызға ие. Е. Г. Браун айтқандай, "осы епті және дарынды халықтың зияткерлік қызметін мүлдем жеткіліксіз бағалаудан" сақтану үшін (Э. Г. Браун, 4-бет), бүгінде әлемнің Берлиннен Жапонияға дейінгі көптеген академиялық орталықтары Парсы әдеби мұрасын зерттеу үшін тұрақты бағдарламалар ұстап тұр. Эдинбург университетінің парсытану саласының "қадірлі профессоры" болған марқұм Л. П. Элвелл Саттон парсы поэзиясын "дүниедегі ең бай поэзиялық әдебиеттердің бірі" деп атады (Элвелл Саттон, pII).
The influence of Persian literature in Western culture is historically significant. In order to avoid what E. G. Browne calls "an altogether inadequate judgment of the intellectual activity of that ingenious and talented people" (E. G. Browne, p4), many centers of academia throughout the world today from Berlin to Japan have permanent programs for Persian studies for the literary heritage of Persia. The late L. P. Elwell Sutton, "distinguished professor" of Persian studies of The University of Edinburgh calls Persian poetry "one of the richest poetic literatures of the world" (Elwell Sutton, pII).
Ежелгі парсы әдебиеті
Батыста авестик және ежелгі парсы әдебиетін зерттеу 18 ғасырда Үндістанның Бомбей қаласынан әкелінген зороастрий мәтіндерін зерттеген ғалымдармен басталды. 1759 жылы француз Анкетил Дюперрон алғаш рет «Вендидадты» аударды, одан кейін сэр Уильям Джонс және Сильвестр де Сэси пахлави мәтіндерімен жұмыс істеді. Ежелгі клинопись жазуларын жазып алу 19 ғасырда жүзеге асты, 1847 жылы сэр Генри Роулинсон Георг Фридрих Гротефенд, Эжен Бернуф және Кристиан Лассеннің бұрынғы жұмыстарын негізге ала отырып, Бехистун жазуын аударды.
The study of Avestic and ancient Persian literature in the west began in the 18th century with scholars investigating Zoroastrian texts brought in from Bombay, India. It was the Frenchman Anquetil Duperron who first translated the Vendidad in 1759, followed by works of Sir William Jones and Sylvestre de Sacy, who worked on Pahlavi texts. The decipherment of the ancient cuneiform inscriptions came in the 19th century, with the translation of the Behistun Inscription in 1847 by Sir Henry Rawlinson, building on earlier work by Georg Friedrich Grotefend, Eugène Burnouf, and Christian Lassen.
Гёте
Гете Хафиздің ғазалдарымен танысқаннан кейін, олар Гетеге осыншалықты шабыт берді ki, ол өзінің «Батыс-Шығыс Диваны»н жазды және, Шуша Гуппидің айтуынша, «романтиктердің парсы поэзиясын тануына жол салған». Джеффри Эйнбоденнің мәлімдемесінше, оның «Батыс-Шығыс Диваны» және поэзия жинағы, жалпы алғанда, 19 ғасырда «батыс» пен «шығыс» арасындағы діни және әдеби синтездер үшін ықпалды үлгі ретінде танылды. Джеффри Эйнбоден – Кембридж университетінің Магдалина колледжінің (Англия) профессоры, қазіргі уақытта Иллинойс штатының Декалб қаласындағы Солтүстік Иллинойс университетінде қызмет етеді.
The encounter of Goethe with Hafiz's ghazals became so inspiring to Goethe, that he produced his own West östlicher Diwan and "led the way to the discovery of Persian poetry by the Romantics", according to Shusha Guppy. His west ostlicher, and collection of poetry in general, gradually came to function as "an influential model for religious and literary syntheses between the ‘occident’ and the ‘orient’ in the 19th century", according to Jeffrey Einboden of Magdalene College in Cambridge, England, who is currently a professor at Northern Illinois University in DeKalb, IL.
Эмерсон мен Ницше
Ральф Уолдо Эмерсон да парсы поэзиясының құрметтеушісі болды. "Парсы поэзиясы" (1876, Letters and Social Aims), "Хафиздің парсы тілінен" және "Газель" атты мақалаларында Эмерсон парсы поэзиясына деген құрметін білдірді және осы еңбектері арқылы парсы өлеңінің ерекшелігіне жаңа аудитория құруға септігін тигізді. Ол: "[Өлеңдердің] қоздырған әсері жүзімнен де артық" деп жазды. Эмерсонның парсы ақындары мен поэзиясына деген қызығушылығында Ницшеге ұнайтын, оның Дионис жағын көруге болады. Са'диді тек аудармада оқыған Эмерсон оның шығармаларын даналығы мен көркемдігі тұрғысынан Киелі кітапқа теңеді. Грек метафизикалық ой-пікірлеріне қарсы шыққан Ницше "Заратустра осылай сөйледі" атты кітаптың авторы болды, онда ол өзінің философиясының пайғамбары ретінде ежелгі парсы пайғамбары Зороастрды көрсетті. Ницше парсыларға зор қызығушылық пен құрмет көрсетті. Мысалы, ол парсылардың тарихқа және мәңгілік айналымға қатысты көзқарастары туралы былай деп жазады: "Мен тарихты толығымен алғаш рет ойлаған парсы Заратустраға риза болғым келеді". Одан әрі: "Парсылар гректердің билеушілері (герр) болғанда, римдіктерден де жақсы жағдайға ие болар еді" деп қосты. Бірақ Ницшеге Персияның Исламнан кейінгі жазушылары да әсер етті. Ницше өзінің жазбаларында Са'дидің "Гулистан" кітабынан бір оқиға келтіреді. Ла Фонтен де Са'дидің "Гулистан" шығармасына сүйене отырып, "Le songe d'un habitant du Mogol" атты туындысын 2:16 тарауына негіздеді, сондай-ақ Дидро, Вольтер, Гюго және Бальзак та өз еңбектерінде Са'дидің шығармаларына сілтеме жасады. Хафиз Ницше үшін оның философиясында кеңінен мақтаған Дионис экстазының даналығының жарқын мысалы болды. Гетенің Хафизге деген құрметі мен оның "Шығыс" даналығы, "West östlischer Divan" еңбегінде көрсетілгендей, Ницшенің осы парсы ақынына деген қызығушылығының басты себебі болды. Ницшенің "Жинағы" кітабында "Ан Хафис" деген қысқа өлең бар. "Су ішетін адамның сұрақтары" (Hafiz: Су ішетіннің сауалы).
Ralph Waldo Emerson was another admirer of Persian poetry. In his essays "Persian poetry" (1876, Letters and Social Aims), "From the Persian of Hafiz", and "Ghaselle", Emerson expressed admiration for Persian poetry, and through these writings became instrumental in creating a new genre of audiences for the unique qualities of Persian verse. "The excitement [the poems] produced exceeds that of the grape" he wrote. In his interest in Persian poets and poetry, one can glimpse a Dionysian side of Emerson, the side that appealed to Nietzsche. Emerson, who read Sa'di only in translation, compared his writing to the Bible in terms of its wisdom and the beauty of its narrative. Nietzsche, a radical opposer of Greek Metaphysical thought, was the author of the book Thus Spoke Zarathustra, referring to the ancient Persian prophet Zoroaster, as the prophet of his philosophy. Nietzsche held very high interest and respect for Persians. For example, where he speaks about the Persian notion of history and cyclical Eternal Time, he writes: "I must pay tribute to Zarathustra, a Persian, for Persians were the first who thought of history in its full entirety." and further adds: ""It was much more fortunate if Persians became masters (Herr) of the Greeks, than the very Romans." But Nietzsche was also influenced by Persia's post Islamic writers as well. In his notebooks, Nietzsche uses an anecdote from Sa'di's Gulistan. La Fontaine also drew from Sa'di's Gulistan, basing his Le songe d'un habitant du Mogol on chapter 2:16, as did Diderot, Voltaire, Hugo and Balzac, all of whom referred to Sa'di's works in their writings. Hafiz represented to Nietzsche a prime example of Dionysian ecstatic wisdom, which he extolls so extensively in his philosophy. Goethe's admiration for Hafiz and his "Oriental" wisdom, as expressed in the West östlischer Divan, has been the main source of attracting Nietzsche's interest in this Persian poet. There is even a short poem in Nietzsche's Collected Works, entitled An Hafis. Frage eines Wassertrinkers (To Hafiz: Questions of a Water Drinker).
Руми мен суфизм жанры
Суфизм идеялары мен әдебиеті Батыста, әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қызығушылық тудырды, бұл Генри Уилберфорс Кларк және сэр Ричард Бертон сияқты діни емес суфистерден, сондай-ақ Морис Николл, Кеннет Уокер және философтар Гурджиев пен Успенский секілді ғалымдардан басталды. Аттар, Джами, Хафиз, Шабистари және Румидің еңбектері жазушылардың толық бір буынына әсер етті. XXI ғасырдың басынан бері парсы ақыны және философы Руми әлемдегі ең танымал ақын ретінде көзге түсті. Оның ағылшын тіліне аударылған шығармалары көптеген ойшылдар мен суретшілердің назарын өзіне тартты. Осы және кейінгі еңбектер парсы әдебиетінің ықпалы парсы тілінде жазылғандармен ғана шектелмейтінін, сонымен қатар әдебиет, метафизика және философия саласында парсы тілінде ойлағандардың, тілдері мен этникалық тегіне қарамастан, еңбектерін де қамтиды деген қорытындыға келтіреді.
Sufi ideas and literature gained interest in the west particularly after the first world war, beginning with non cultist Sufis like Henry Wilberforce Clarke and Sir Richard Burton, as well as scholars such as Maurice Nicholl, Kenneth Walker, and philosophers Gurdjieff and Ouspensky. Writings of Attar, Jami, Hafiz, Shabistari, and Rumi came to influence a whole generation of writers. Since the beginning of 21st century, Persian poet and philosopher Rumi has appeared as the most popular poet worldwide. His works, which have been partly translated to English, attracted attention of numerous thinkers and artists. These, and subsequent works leads one to conclude that the influence of Persian literature extends beyond what was written in the Persian language to encompass works by those who thought in Persian when it came to literature, metaphysics, and philosophy, irrespective of their native tongues and ethnic origins.