Кіріспе

Парсы әдебиетінің Батыс мәдениетіне әсері тарихи маңызға ие. Е. Г. Браун айтқандай, "осы епті және дарынды халықтың зияткерлік қызметін мүлдем жеткіліксіз бағалаудан" сақтану үшін (Э. Г. Браун, 4-бет), бүгінде әлемнің Берлиннен Жапонияға дейінгі көптеген академиялық орталықтары Парсы әдеби мұрасын зерттеу үшін тұрақты бағдарламалар ұстап тұр. Эдинбург университетінің парсытану саласының "қадірлі профессоры" болған марқұм Л. П. Элвелл Саттон парсы поэзиясын "дүниедегі ең бай поэзиялық әдебиеттердің бірі" деп атады (Элвелл Саттон, pII).

Ежелгі парсы әдебиеті

Батыста авестик және ежелгі парсы әдебиетін зерттеу 18 ғасырда Үндістанның Бомбей қаласынан әкелінген зороастрий мәтіндерін зерттеген ғалымдармен басталды. 1759 жылы француз Анкетил Дюперрон алғаш рет «Вендидадты» аударды, одан кейін сэр Уильям Джонс және Сильвестр де Сэси пахлави мәтіндерімен жұмыс істеді. Ежелгі клинопись жазуларын жазып алу 19 ғасырда жүзеге асты, 1847 жылы сэр Генри Роулинсон Георг Фридрих Гротефенд, Эжен Бернуф және Кристиан Лассеннің бұрынғы жұмыстарын негізге ала отырып, Бехистун жазуын аударды.

Гёте

Гете Хафиздің ғазалдарымен танысқаннан кейін, олар Гетеге осыншалықты шабыт берді ki, ол өзінің «Батыс-Шығыс Диваны»н жазды және, Шуша Гуппидің айтуынша, «романтиктердің парсы поэзиясын тануына жол салған». Джеффри Эйнбоденнің мәлімдемесінше, оның «Батыс-Шығыс Диваны» және поэзия жинағы, жалпы алғанда, 19 ғасырда «батыс» пен «шығыс» арасындағы діни және әдеби синтездер үшін ықпалды үлгі ретінде танылды. Джеффри Эйнбоден – Кембридж университетінің Магдалина колледжінің (Англия) профессоры, қазіргі уақытта Иллинойс штатының Декалб қаласындағы Солтүстік Иллинойс университетінде қызмет етеді.

Эмерсон мен Ницше

Ральф Уолдо Эмерсон да парсы поэзиясының құрметтеушісі болды. "Парсы поэзиясы" (1876, Letters and Social Aims), "Хафиздің парсы тілінен" және "Газель" атты мақалаларында Эмерсон парсы поэзиясына деген құрметін білдірді және осы еңбектері арқылы парсы өлеңінің ерекшелігіне жаңа аудитория құруға септігін тигізді. Ол: "[Өлеңдердің] қоздырған әсері жүзімнен де артық" деп жазды. Эмерсонның парсы ақындары мен поэзиясына деген қызығушылығында Ницшеге ұнайтын, оның Дионис жағын көруге болады. Са'диді тек аудармада оқыған Эмерсон оның шығармаларын даналығы мен көркемдігі тұрғысынан Киелі кітапқа теңеді. Грек метафизикалық ой-пікірлеріне қарсы шыққан Ницше "Заратустра осылай сөйледі" атты кітаптың авторы болды, онда ол өзінің философиясының пайғамбары ретінде ежелгі парсы пайғамбары Зороастрды көрсетті. Ницше парсыларға зор қызығушылық пен құрмет көрсетті. Мысалы, ол парсылардың тарихқа және мәңгілік айналымға қатысты көзқарастары туралы былай деп жазады: "Мен тарихты толығымен алғаш рет ойлаған парсы Заратустраға риза болғым келеді". Одан әрі: "Парсылар гректердің билеушілері (герр) болғанда, римдіктерден де жақсы жағдайға ие болар еді" деп қосты. Бірақ Ницшеге Персияның Исламнан кейінгі жазушылары да әсер етті. Ницше өзінің жазбаларында Са'дидің "Гулистан" кітабынан бір оқиға келтіреді. Ла Фонтен де Са'дидің "Гулистан" шығармасына сүйене отырып, "Le songe d'un habitant du Mogol" атты туындысын 2:16 тарауына негіздеді, сондай-ақ Дидро, Вольтер, Гюго және Бальзак та өз еңбектерінде Са'дидің шығармаларына сілтеме жасады. Хафиз Ницше үшін оның философиясында кеңінен мақтаған Дионис экстазының даналығының жарқын мысалы болды. Гетенің Хафизге деген құрметі мен оның "Шығыс" даналығы, "West östlischer Divan" еңбегінде көрсетілгендей, Ницшенің осы парсы ақынына деген қызығушылығының басты себебі болды. Ницшенің "Жинағы" кітабында "Ан Хафис" деген қысқа өлең бар. "Су ішетін адамның сұрақтары" (Hafiz: Су ішетіннің сауалы).

Руми мен суфизм жанры

Суфизм идеялары мен әдебиеті Батыста, әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қызығушылық тудырды, бұл Генри Уилберфорс Кларк және сэр Ричард Бертон сияқты діни емес суфистерден, сондай-ақ Морис Николл, Кеннет Уокер және философтар Гурджиев пен Успенский секілді ғалымдардан басталды. Аттар, Джами, Хафиз, Шабистари және Румидің еңбектері жазушылардың толық бір буынына әсер етті. XXI ғасырдың басынан бері парсы ақыны және философы Руми әлемдегі ең танымал ақын ретінде көзге түсті. Оның ағылшын тіліне аударылған шығармалары көптеген ойшылдар мен суретшілердің назарын өзіне тартты. Осы және кейінгі еңбектер парсы әдебиетінің ықпалы парсы тілінде жазылғандармен ғана шектелмейтінін, сонымен қатар әдебиет, метафизика және философия саласында парсы тілінде ойлағандардың, тілдері мен этникалық тегіне қарамастан, еңбектерін де қамтиды деген қорытындыға келтіреді.