Кіріспе

Философиялық ұғым; бір нысанды екіншісінен ажырататын қасиеттер жиынтығы. Айырмашылық – философияның маңызды ұғымы, ол бір нысанды басқасынан ажырататын процесс немесе қасиеттер жиынтығын көрсетеді. Батыс философиялық жүйесінде айырмашылық Лейбниц принциптеріне, әсіресе, ажырамас нысандардың теңдігі заңына сәйкес, бірлікке қарсы тұрады деп саналады. Дегенмен, структуралистік және постструктуралистік көзқарастарда айырмашылық мағына мен бірлікті құраушы ретінде түсіндіріледі. Яғни, бірлік (әсіресе, жеке бірлік) эссенциалистік емес тұрғыдан құрылым ретінде қарастырылатындықтан және құрылымдар тек айырмашылықтардың өзара әрекеттесуі арқылы мағына тудыратындықтан, структурализм мен постструктурализм үшін бірлік айырмашылықсыз болуы мүмкін емес.

Лейбниц заңындағы айырмашылық

Готфрид Лейбництің ажыратылмаушылықтардың сәйкестігі туралы принципі екі нәрсе толықтай бірдей болуы үшін, олардың барлық қасиеттерінің бірдей болуы керек екенін білдіреді. Бұл принцип айырмашылықты емес, сәйкестікті анықтайды, алайда логика мен аналитикалық философияда сәйкестік пен айырмашылықты қарама-қарсы ұғымдар ретінде қарастыру дәстүрін қалыптастырды.

Канттың сын-пікірлері

"Таза ақыл-ойды сындау" еңбегінде Иммануил Кант нәрсенің өзі мен оның құбылысын ажырату қажет екенін дәлелдейді. Егер екі объектінің барлық қасиеттері толықтай бірдей болса да, егер олар бір уақытта әртүрлі жерлерде орналасқан болса, олар сандық тұрғыдан ерекше болады:

Структуралылық айырмашылық

Құрылымдық лингвистика, содан кейін структурализмнің өзі, мағынаның тек белгілі бір жүйелерде (мысалы, тіл) айырмашылық арқылы туындауы мүмкін деген идеяға негізделген. Бұл тұжырым алғаш рет швейцариялық тіл білімі маманы Фердинанд де Соссюрдің структуралистік еңбектерінде айқын болды және француз антропологы Клод Леви-Стросс әлеуметтік және психикалық құрылымдарды талдау үшін дамытты. Соссюр сөздерде мағынаның «ішкі қасиет» болуына, яғни тілдің шындыққа бірден-бір сәйкес келетін номенклатура екеніне қатысты басым көзқарасқа күдік тудыруға тырысты. Оның пікірінше, мағына бір белгіден екіншісіне, тіпті бір фонемадан екіншісіне жасалатын айырмашылық арқылы пайда болады: Тілде тек айырмашылықтар ғана бар. Одан да маңыздысы, айырмашылық әдетте айырмашылық жасалатын оң шарттарды білдіреді; бірақ тілде оң шарттарсыз тек айырмашылықтар бар. Белгіленетін немесе белгілейтінге назар бөлсек те, тілде тілдік жүйеге дейін болған идеялар мен дыбыстар жоқ, тек жүйеден туындаған тұжырымдық және фонетикалық айырмашылықтар бар. Белгідегі идеяның немесе фонетикалық мазмұнның маңызы, оны қоршаған басқа белгілерге қарағанда кем. Тілдік жүйе – бұл дыбыстық айырмашылықтардың сериясы, идеялардың айырмашылықтарымен үйлесімде; бірақ белгілі бір акустикалық белгілердің ойдың массасынан бөліп алынған бірнеше бөліктерімен жұптасуы құндылықтар жүйесін жасайды. Клод Леви-Стросс өзінің «Құрылымдық антропологиясында» бұл тұжырымды психикалық құрылымдарды, туыстық қатынастарды және сенім жүйелерін антропологиялық тұрғыдан зерттеуге қолданды, мысалы, әлеуметтік мағынаның жұптасқан/қарсы туыстық топтар арасындағы немесе негізгі қарсылық санаттары (мысалы, дос пен жау, өмір мен өлім, немесе кейінірек шикі және пісірілген) арасындағы құрылымдық қарама-қайшылықтар сериясы арқылы қалай пайда болатындығын зерттеді.

Айырмашылық және постструктурализмде

Француз философы Жак Деррида тілдегі, әсіресе жазудағы айырмашылықтардың өзара әрекеттесуі арқылы мағынаның қалыптасу процестері туралы структуралистік ойды кеңейтіп, терең сынады. Структуралистік лингвистика мағынаның дифференциалдық екенін мойындағанымен, наратология сияқты көптеген структуралистік бағыттар кез келген жүйеде жұмыс істейтін тұрақты дифференциалдық құрылымдар мен бинарлық қарама-қарсылықтардың типологиясын анықтауға және жасауға тым көп көңіл бөлді. Деррида өз еңбектерінде кез келген белгілі жүйеге негіз болатын айырмашылықтардың бекітілмей, бір-бірімен байланысып, араласып кететінін көрсетуге тырысты. Жазудың өзі осы араласу процесінің үлгісіне айналады, ал "Грамматология туралы" (1967) және "Дифференция" ("Философия шеңберінде", 1972) еңбектерінде Деррида жазу ұғымының (тірі дауыстың парадоксальды жоқтығы немесе депрезентациясы ретінде) қалай батыс философиялық дәстүрінде сөйлеудің "толық болуына" бағынышты болғанын көрсетеді. Оның жазу мен айырмашылық арақатынасы туралы алғашқы ойлары "Жазу және айырмашылық" (1967) атты эсселер жинағында топтастырылған. Басқа еңбектерінде Деррида жазу/тілдегі мағына процестерін түсіну үшін концептуалды тұтқа ретінде "дифференция" терминін (дифференция сөзінің қасақана бұрмаланған жазылуы) енгізді. Дерриданың эссенциалистік онтологияны сынауы Фридрих Ницшенің (өз жарияланбаған қолжазбаларында "Verschiedenheit", "айырмашылық" ұғымын енгізген) және Эммануэль Левинастың (Басқаға қатысты этиканы ұсынған) дифференциалдық онтологиясына сүйенеді. Осыған ұқсас, Жил Делездің "Айырмашылық және қайталау" (1968) еңбегі айырмашылықты жекелікке қарағанда онтологиялық басымдыққа ие деп ойлауға жасалған әрекет болды, бұл екі ұғым арасындағы дәстүрлі қатынасты теріске шығарып, жекеліктердің тек дифференциация процестері арқылы ғана қалыптасатынын көрсетеді.