Кіріспе

Иерусалимдік Хесихий V ғасырдың бірінші жартысында қызмет еткен христиан дін қызметкері және жазбаларды түсіндіруші болды. Оның туған және қайтыс болған күндері (450 жылдары?) туралы нақты мәлімет жоқ, тіпті оның өміріндегі оқиғалар да белгісіз. "Құрметті қарт" (πρεσβύτερος) атағын иеленгендіктен, оны Ұлы Григорийдің замандасы Иерусалим епископы Есихиймен шатастырмау керек.

Атауы

Иерусалимдік Хесикийдің жазбаларының бір бөлігі жоғалып, бір бөлігі басқа авторлардың еңбектері ретінде беріліп, өңделген, ал кейбіреулері әлі күнге дейін кітапханаларда қолжазба түрінде сақтаулы. Хесикийден бізге жеткен фрагменттерді жинап, ретке келтіргісі келген адам қолжазбаларға қайта оралуы керек, себебі Миннің шіркеу әкелерінің жинағында Хесихий есімді түрлі жазушылардың еңбектері "Хесихий, Иерусалим пресвитері" деген тақырып астында тәртіпсіз жинақталған. "Хесихий" тақырыбындағы материалдың шамамен жартысы алынып тасталуға тиіс. Дегенмен, Леуіліктерге жазылған түсіндірме, толығымен тек латын тілінде сақталған, түпнұсқа болып табылады, бірақ оның Китаяқтық мәтіні Септуагинт емес, Вульгатаға сәйкес келтірілген. Оның түпнұсқа екені грек тіліндегі фрагменттің жариялануымен дәлелденді, сонымен қатар латын мәтінінің жағдайы нашар екенін көрсетті. Аскетикалық нақылдар жинағы – Синайлық Хесикийдің еңбегі, Иерусалимдіктең емес. Мишель Обино грек тілінде Хесикий атымен тараған, толыққанды және жалған насихаттардың жан-жақты сындық басылымын жариялады.

Оның экзегетикалық жазбаларының әдісі мен маңызы

Қолда бар үзінділер – армян, грузин және латын тілдеріне аударылған, шашыраңқы түрде сақталған – негізінде, Есихий Киелі кітаптарды, әсіресе Ескі өсиетті, зерттеу саласында (экзегетика) өте шығармашыл жазушы болғанға ұқсайды. Грек менологиясындағы 28 наурыздағы жазбада, барлық Киелі жазбаларды түсіндіру туралы айтылған, бұл Иерусалимдік Есихийден басқа ешкімге қатысты болмауы мүмкін. Герменевтикада ол Александриялықтардың аллегориялық-мистикалық әдісін қатаң сақтайды; ол Киелі кітаптың әрбір сөйлемінде догманың құпиясын көреді және Ескі өсиет мәтіндеріне Жаңа өсиеттегі идеялардың барлық жиынтығын оқиды. Ол Александриялық Оригеннің экзегездің баяндамалық түрін ең қысқа түсіндірмелермен (паратезис) беруін қалайды. Оның Ишая, XIX, 1-ге берген түсіндірмесі – «Тәңір жылдам бұлтқа мініп, Мысырға кіреді» деген сөздерге – «Мәсіх Құдай анасының құшағында» дейді. Оған су әрқашан «мистикалық суды» (крещение), ал нан – «мистикалық дастарқанды» (Евхаристия) білдіреді. Осы гипер-аллегориялық және глоссариалды әдіс оның экзегезінің ерекше белгісін құрайды және әдеби сыншыға нақты Есихийдің жазбаларын нақты емес жазбалардан ажыратуға көмектеседі. Көптеген түсіндірмелердегі антисемиттік көзқарас жергілікті жағдайлармен түсіндірілуі мүмкін; сондай-ақ, Иерусалимде тұратын экзегет Палестинаның қасиетті жерлеріне географиялық және топографиялық сілтемелер жасауы заңды. Есихийдің мәтіндік сынақтағы маңызы оның көптеген қайталауларының өзінің үлгісіндегі сөздерге ұқсас болуында және одан да маңыздысы, ол Гексапланың немесе Тетрапланың басқа бағандарынан, әсіресе Симмахтың нұсқаларынан жиі цитата келтіруінде жатыр, осылайша ол көптеген сирек нұсқаларды сақтап қалды. Ол Киелі кітаптың стихометриясында да маңызды рөл атқарады. Оның «Капитула» және түсіндірмелері ерте христиандардың кем дегенде он екі кіші пайғамбар мен Ишаяның кітаптарын тарауларға бөлуін көрсетеді, бұл қазіргі бөлінуге қарағанда тиісті кітаптардың ішкі идеялар тізбегімен сәйкес келеді. Кейбір жеке кітаптарда Есихий Киелі мәтіннің стихикалық бөлінуін жаңартқан – өйткені Забур мен Әндер кітабының ең көне қолжазбаларында айтылған «Қасиетті қаланың азаматы» (hagiopolites) – Иерусалимдік Есихийдің өзі. Джованни Меркати кейбір қолжазбаларда Есихийдің бөлімінің әрбір бастапқы әрпі түспен белгіленгенін анықтады. Есихий, әдетте, беделді автор ретінде танылған болуы керек, өйткені ол жай ғана Агиополит деп аталады немесе басқа жерде «Иерусалимдікі» (tou Hierosolymon) деген қысқаша сөзбен еске алынады.

Жеке түсініктемелер

Хесикийдің Леуіліктер, Забур, Әндер жырлары, Он екі кіші пайғамбар, Ишая және Лұқаның (I тарау?) кітабына тікелей түсіндірмелер жазғаны белгілі. Оның аты басқа кітаптардағы мәтіндерге (Түпнұсқа, 1 және 2 Самуил, Езекиел, Даниял, Матай, Жохан, Елшілердің істері, Католик хаттары) қатысты кейбір түсініктемелерде кездеседі, бірақ олардың шынайылығына қатысты сұрақтар болғандықтан, бұл түсініктемелер тиісті кітаптарға толық түсіндірмелерден алынғаны деп айту қиын. Сондай-ақ, Хесикийге жатқызылатын аскетикалық жинақтағы цитаталар экзегетикалық еңбектерден алынған. Ең қиын мәселе – Хесикийдің Забурларға жазылған үш түсіндірмемен байланысы. Забурларға қатысты Хесикийден келген көптеген цитаталар және оның атынан берілген Забурлар туралы түсіндірмелер, әсіресе Оксфорд пен Венеция қолжазбаларында, бір-бірінен күрт өзгешеліктерді көрсетеді, бұл бір түпнұсқаның әртүрлі көшірмелеріндегі қарапайым өзгерістер емес екенін көрсетеді. Демек, Хесикий Забурларға бірнеше түсіндірмелердің авторы болған, немесе аталған түсіндірмелер Хесикий есімді бірнеше авторға жатқызылуы мүмкін. Шындығында, испан қолжазбалары Хесикий монахы, Забурлар мен Әндер жырларына түсіндірме жазған, және Хесикий діни қызметкерін ажыратады. 1900 жылы Афанасийдың еңбектері арасында табылған мәдхияларға арналған түсіндірме Хесикийдің псевдоним астында шығарылған глоссарийі ретінде түсіндірілді. Бұл гипотеза кейіннен қосымша дәлелдермен расталды. Ескі және Жаңа Келісімнің Әндер жырларына арналған Хесикийдің толық түсіндірмесі қолжазба түрінде сақталған; оның кез келген басылымы Bodl. Miscell., 5, 9 ғ. негізінде болуы керек. Бұл басылым үшін және Хесикий мәселесін шешу үшін аса құнды болған тағы бір кодекс – Турин қолжазбасы B. VII. 30, 8-9 ғ., өкінішке орай, өртенген. Сан-Лазаро мехитаристерінің иелігінде Иерусалимдік Хесикий есімімен Әйүп туралы армянша түсіндірме бар, оны 1983 жылы Шарль Мерсье мен Шарль Рено француз тіліне аудармамен бірге жариялады. Римде, Парижде және Мәскеудегі алты қолжазбада сақталған Он екі кіші пайғамбарға арналған Хесикийдің шәкірттері Мац Эриксон баспасында жарық көрді. Оның Ишаяға қатысты түсіндірмесі 1900 жылы он бірінші ғасырдағы Ватикан қолжазбасының (Vatic., 347) анонимді шеткі жазбаларында табылды және факсимильмен жарияланды; осы 2860 шәкірттерінің түпнұсқалығы кейіннен тоғызыншы ғасырға жататын Бодлей қолжазбасымен (Miscell., 5) расталды. Магнификатқа арналған шәкірттер, Әндер жырларының катеналары және Париж мен Афон тауындағы қолжазбалар Хесикийтің Киелі Лұқаның Ізгі хабарына, кем дегенде бірінші тарауына түсіндірме қалдырғанын нақтылайды. "Евангелиелер үйлесімділігінің" шынайылығын дәлелдеу үшін алдымен қайта тірілу туралы трактатты қарастыру керек. Бұл екі түрде сақталған: ұзыны (Грегорий Нисса тұсында) және қысқасы, соңғысы бұрынғысының қысқартылған нұсқасы және әлі жарияланбаған. Х, ХІ және ХІІ ғасырлардағы бұрынғысының қолжазбаларында "Иерусалимдік Хесикий діни қызметкеріне" қосымша "теолог" атағы қосылған.