Кіріспе

Американдық психолог (1904–2001)

Эрнест Ропике "Джек" Хилгард (25 шілде 1904 – 22 қазан 2001) – американдық психолог және Стэнфорд университетінің профессоры. Ол 1950 жылдары гипноз, әсіресе ауырсынуды бақылау туралы зерттеулерімен танымал болды. Андре Мюллер Вайтценхоффермен бірге Хилгард Стэнфордтың гипноздық ұсынысқа бейімділік шкаласын жасады. 2002 жылы жарияланған «Жалпы психология шолуы» бойынша зерттеуде Хилгард 20-ғасырдағы ең көп сілтемеленген психологтардың 29-ы болды.

Өмірбаян

Иллинойс штатының Беллвилл қаласында туған Эрнест Ропике Хилгард, дәрігер Джордж Энгельманн Хилгард пен Лора Ропике Хилгардтың ұлы болды. Хилгардтың бастапқы қызығушылығы инженерлік салаға еді. Ол 1924 жылы Иллинойс университетінен химиялық инженерия мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. Содан кейін психологияны оқып, 1930 жылы Йель университетінен Ph.D. ғылыми дәрежесін алды. 1958 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1969 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1984 жылы Хилгард Ұлттық ғылым академиясының ғылыми шолу жөніндегі NAS сыйлығымен марапатталды, ол сондай-ақ оның мүшесі болды. Хилгард Йельде психолог Джозефин Рорспен танысты; олар 1931 жылы үйленді және екі балаға ие болды: Генри (1936 жылы туған) және Элизабет Энн (1944 жылы туған). 2001 жылы Хилгард 97 жасында Калифорния штатының Пало-Альто қаласында қайтыс болды. Эрнест Хилгард гипноздың сананы екіге бөлетінін және күнделікті сананың бөлінуінің айқын түрін тудыратынына сенді. Пьер Жанеттің идеяларын негізге ала отырып, Хилгард гипнозды сананың негізгі жүйелерін әртүрлі секторларға бөлуге дайындық ретінде қарастырды. Ол сананың осы бөлінуі гипноз кезінде қол жеткізілген саналық күйді анықтауға ғана емес, сонымен қатар диссоциативтік жекелік бұзылысы сияқты көптеген психологиялық мәселелерді түсінуге көмектеседі деп мәлімдеді. Хилгардтың «Бөлінген сананы қайта қарастыру» еңбегінде ол «бөлшектенген» адам мінез-құлқының көптеген мысалдарын келтіреді. Теориялық тұрғыдан алғанда, ол сананың екі режимін – қабылдау режимін және белсенді режимді, яғни бимодальді сананы анықтаудың пайдалы екенін айтады. Басқа жерлерде ол сананың екі немесе одан да көп күйі бірдей қабылдауы немесе белсенді болуы мүмкін екенін, мысалы, диссоциативтік тұлғалардың кейбір түрлеріндегідей, айтады. Көптеген психологиялық зерттеулер сананың біртұтастығын қабылдайды. Психофизиологиялық зерттеулер, қалыпты жағдайдағы және соқыр адамдардағы сезімді хабарлаудың әртүрлі тәсілдерінің бір мезгілде ажыратылуын, ал аносогноздық науқастарда өздерінің күйлерін танудың ажыратылуын көрсететін клиникалық зерттеулер бұл тұжырымға күмән тудырады. Осы және басқа да құбылыстар сананың екі түрін білдіреді: феноменалдық тәжірибе мен рефлексивті сананың бөлінуі және рефлексивті сананың біртұтастығының жоқтығы. Рефлексивті сананы есеп беру үшін қажет деп есептейді және ол тәжірибе субъектісі және өзінің есеп беруші агенті ретінде «өзін» байланыстырады. Рефлексивті сана тек өзіміздің күйімізге назар бөлген кезде ғана жұмыс істейді. Әлеммен байланыста болғанда, рефлексия азаяды және санамыз біртұтас болады. Кейбір эксперименталдық жұмыстар, мысалы, 169 студент арасында жүргізілген зерттеулер, олардың кейбіреулері таңдамалы және бөлінген назар аудару жағдайында тапсырмаларды орындады, Гарвардтың гипноздық сезімталдық шкаласы бойынша алынған нәтижелермен байланысты болды. Адам санасын және басқа да психикалық құбылыстарды құрайтын ұйымдастырушы принциптерді психофизиологиялық өлшемдердің негізгі динамикасын талдау және қайта құру арқылы сипаттауға болады.

Жеке тұлғаның екі жақтылығы

Адамның негізгі екі жақтылығы туралы идея мәдени және тарихи тұрғыдан дерлік барлық жерде кездеседі. Ежелгі қытайлықтар осы екі тәуелсіз сананы хун және по деп атаса, ежелгі египеттіктер ка және ба, ал ежелгі гректер Демон және Эидолон деп атаған. Әрбір жағдайда екі тұлға сыртқы әлем туралы сезімдерімен және түсініктерімен бөлісіп, бірақ осы түсініктерді өзінің тарихы, білімі және жеке басының ерекшеліктеріне сәйкес түсіндірген. Гректер үшін бұл қарым-қатынас тең емес еді. Жоғары жаны, Демоны, төменгі жаны, Эидолонға қарауыл періштесі немесе жоғары жаны ретінде қызмет еткен. Стоик философ Эпиктет былай жазды: "Құдай әрбір адамның жанына күзетшіні, сол адамның Демонын қойды, оның міндеті – оны күзету; Демон ұйықтамайды, алданып қалмайды. Одан артық қандай сенімді және сақ қорғаушыны бізге тапсыруы мүмкін? Сондықтан есіктерді жабыңыз, үйді қараңғылататын болсаңыз, ешқашан "Мен жалғызмын" демеңіз, себебі сіз жалғыз емессіз. Бірақ Құдай онда, және сіздің Демоныңыз да онда" (Эпиктет, 1998/2 ғасыр, 14:11). Демонның болашақ жағдайлар мен оқиғаларды алдын ала біліп, сол арқылы Эидолонын қауіп-қатерлерден ескерте алады деген сенім болған. Демонның өзінің Эидолонының өмірін бұрыннан бастан өткергендей болған.

Оқулық

Хильгард гипнозға қатысты емес тақырыптар бойынша үш өте ықпалды оқулықтың авторы болды. Біріншісі, Дональд Маркизбен бірлесіп жазылған «Кондиционирование және оқу», 1960 жылға дейін кеңінен сілтеме жасалды. 1961 жылы Грегори Кимбл екінші басылымды жаңартқанда, Хилгард пен Маркизтің есімдері атаудың бір бөлігіне енгізілді, бұл ерекшелік, Хилгардтың өзі атап өткендей, әдетте қайтыс болған авторлар үшін сақталған. Екінші мәтін, «Оқу теориялары» (1948) да кеңінен сілтеме жасалды және бес басылымға дейін жарық көрді (1981 жылға дейін); соңғы үш басылымға Хилгардтың Стэнфордтағы әріптесі Гордон Х. Бауэр қатысты. Үшінші оқулық – жақсы жазылған және кең көлемді «Психологияға кіріспе» (1953) болды, ол, Америка Психологиялық қауымдастығының сайтындағы өмірбаянында айтылғандай, «ұзақ жылдар бойы әлемдегі ең көп қолданылатын психологияға кіріспе мәтіні болды». Бірнеше басылымның авторлары Рита Л. Аткинсон немесе Стэнфордтағы тағы бір әріптесі, кейіннен Сан-Диегодағы Калифорния университетінің ректоры, содан кейін Калифорния университетінің президенті және регенті Ричард С. Аткинсон болды. 2009 жылы жарық көрген 15-ші басылым «Аткинсон және Хилгардтың психологияға кіріспесі» деп аталды.

Жарияланымдар

Хилгард Э. Р. және Маркиз Д. Г. 1940 ж. Кондициялау және оқыту. Нью-Йорк: Апплтон Сенчури. Хилгард Э. Р. және Маркиз Д. Г. 1961 ж. Кондициялау және оқыту. 2-ші басылым, Прентис Холл. Хилгард Э. Р. 1948 ж. Оқу теориялары. Нью-Йорк: Апплтон Сенчури Крофтс. Хилгард Э. Р. және Боуэр Г. Х. 1966 ж. Оқу теориялары. 3-ші басылым, Нью-Йорк: Апплтон Сенчури Крофтс. Хилгард Э. Р. 1965 ж. Гипнозға осалдық. Нью-Йорк: Харкорт Брейс Йованович. Хилгард Э. Р. 1953, 1970 ж. Психологияға кіріспе. Харкорт. Хилгард Э. Р., Аткинсон Р. Л. және Аткинсон Р. К. 1975 ж. Психологияға кіріспе. Харкорт Брейс Йованович. Хилгард Э. Р. 1977 ж. Бөлінген сана: адам ойы мен әрекетіндегі көптеген бақылаулар. Нью-Йорк, Нью-Йорк: Уайли. Хилгард Э. Р. 1986 ж. Бөлінген сана: адам ойы мен әрекетіндегі көптеген бақылаулар (толықтырылған басылым). Нью-Йорк, Нью-Йорк: Уайли. Хилгард Э. Р. 1987 ж. Америкадағы психология: тарихи шолу. Сан-Диего: Харкорт Брейс Йованович. Хилгард Э. Р. және Дж. Хилгард. 1994 ж. Ауырсынуды басадырудағы гипноз. Жаңартылған басылым. Филадельфия: Бруннер/Мазель.