Нагойя диалектісі: ерекшеліктері мен тарихы

Кіріспе

Нагоя диалектісі (名古屋弁) – Нагоя қаласында және Айчи префектурасында қолданылатын жапон диалектісі. Көп мағынада, Нагоя диалектісі префектураның батыс жартысындағы (бұрынғы Овари провинциясының бөлігі) диалектіні білдіреді, және осы ретте оны Овари диалектісі (尾張弁 Овари бен) деп те атайды. Префектураның шығыс жартысындағы (бұрынғы Микава провинциясының бөлігі) диалект Нагоя диалектісінен өзгеше және Микава диалектісі (三河弁 Микава бен) деп аталады.

Фоналогия

Нагоя диалектісінде стандартты тілде кездесетін дауыш дыбыстардың тізбегі монофтонгтармен алмастырылады: және болып айналады (немесе кейбір аймақтарда), болады немесе , ал болады немесе ; соңғы жылдары жастар арасында олардың қолдануы айтарлықтай азайды. Нагоя диалектісінің ерекшелігі ретінде кеңінен танымал, Нагоя тұрғындарының стереотипі ретінде жиі еліктеліп, «Нагоялықтар мысықтай сөйлейді» (немесе және «мяу» сөздерімен ойын) сияқты әзілдердің нысанасына айналады. Жапондық комик Тамори бір кезде Нагоя диалектісі туралы әзіл айтты, мысалы, эбифурья (эбифураидың бұрыс Нагоя түрі, яғни «қуырылған креветка») және Нагоялықтарды ашуландырды, бірақ Нагоядағы мейрамхана иелері осы әзілді пайдаланып, эбифураи Нагояның арнайы тағамдарының біріне айналды. Мысалы: doerai umai («өте дәмді») > > ; ja nai ka? («солай емес пе?») > ; omae («сен») >

Нагоя диалектісінің интонациясы стандартты Токио интонациясына жақын, бірақ жоғары интонацияның басталуына бейім. Мысалы, «Нагоя бен» Токиода – Төмен Жоғары Жоғары Жоғары Жоғары, ал Нагояда – Төмен Төмен Жоғары Жоғары Жоғары деп айтылады. Кейбір сөздерде Нагоя мен Токио арасындағы интонацияның төмендеуі әртүрлі. Мысалы, «Нагоя» Токиода Жоғары Төмен Төмен, ал Нагояда Төмен Төмен Жоғары деп айтылады; «аригато» («рахмет») Токиода Төмен Жоғары Төмен Төмен, ал Нагояда Төмен Төмен Жоғары Төмен деп айтылады; «ицумо» («әрқашан») Токиода Жоғары Төмен Төмен, ал Нагояда Төмен Жоғары Төмен деп айтылады. «Нани» («не») және «доре» («қайсысы») сияқты сұрақ сөздері Токиода бірінші могада, ал Нагояда интонациясыз айтылады. «До» есімдігінен басқа, «коре» («бұл») және «соре» («сол») сияқты көрсеткіштер Токиода интонациясыз, ал Нагояда соңғы могада интонациясы бар.

Грамматика

Нагоя диалектісінің грамматикасы шығыс жапон тілі (оның ішінде стандартты Токио диалектісі) мен батыс жапон тілі (оның ішінде Кансай диалектісі) арасындағы белгілі бір аралық ерекшеліктерді көрсетеді. Мысалы, Нагоя диалектісі дәстүрлі Нагоя диалектісінде батыс сөзі ya орнына шығыс копуласы da қолданады; шығыс сөзі nai орнына батыс теріс етістік аяқтары n және sen; шығыс сөзі iru орнына батыс етістігі oru (адамдар/жануарлардың болуы) қолданылады. Етістіктердің онбині шығыс тіліне ұқсас, бірақ сын есімдердің бірі батыс тіліне ұқсас; мысалы, "жылдам жеу" шығыс тіліндегі хаяку кутте және батыс тіліндегі хайоку куте орнына Нагоя диалектісінде хайо кутте болады.

Қалдықтар

Токио тұрғындары жиі «са» мен «не» сөздерін қолданады, ал Осака тұрғындары жиі «наа» сөзін қолданады. Керісінше, Нагояда сөйлейтіндер сөздер мен тіркестердің арасына «йо» қоюға бейім. «Де» – Нагоя диалектісінің тағы бір ерекшелігі. Нагоя диалектісінде «себебі» мағынасындағы «но де» сөзіндегі «но» бөлігін қолдану міндетті емес. «Монде» де Нагоя диалектісінде «де» сияқты қолданылады.

Сөйлемнің соңғы бөліктері

Нагоя диалектісі стандартты жапон тіліндегіге қарағанда сөйлемнің соңғы бөлшектерінің кеңірек диапазонына ие. gaya (1) Сөйлеуші таңғалған кезде қолданылады. (1а) Қазіргі жағдайға таңғалған кезде. Мысалы: Юки га футтору гая. (Қар жауып жатыр!) (1б) Сөйлеушінің ойына бір идея келгенде немесе бір нәрсені кенеттен еске түсіргенде. Мысалы: Икан икан, васуретта гая. (Ой, ұмытыппын!) (2) Тыңдаушының іс-әрекетіне сөйлеушінің таңғалуын білдіру. (2а) Тыңдаушының қабілетіне, байлығына немесе жақсы жаңалыққа таңғалған кезде. Мысалы: Сугой гая. (Кереметсің!) (2б) Тыңдаушының қабілетсіздігіне немесе жаман жаңалыққа таңғалған кезде, оны жақсырақ істеуге шақыру. Мысалы: Икан гая. (Шартты түрде "тыйым салынған". Сөйлеуші тыңдаушының оны білмейтініне таңғалады және тыйым салынғанын есте сақтауға бұйырады.) (3) Кейде Нагоя диалектін еліктеу үшін қолданылады. Сондай-ақ, гяа. gane Gaya-ға ұқсас, бірақ сәл жұмсақ. ga, gaa, ge, gee, gan Бұл gaya немесе gane сөздерінің қысқартылған түрі, жақында пайда болған сөздер. te, tee Сөзді күшейту үшін қолданылады. to "Естідім" немесе "Олар айтады". Сөйлеуші дереккөзбен тікелей байланыста болғанда қолданылады. Мысалы: Соре ва чигау то. (Олар солай демейді.) gena Сондай-ақ "Естідім" немесе "Олар айтады", бірақ to-ға қарағанда сенімсіз. ni Сөйлеуші тыңдаушының не айтып тұрғанын білмейтінін ойлағанда қолданылады. Мысалы: Уикипедия ва фурий ни. (Википедия тегін. (Сенің білмейтініңді білем.)) mai, maika Етістіктің ерікті түрінен кейін қолданылып, сөйлеушінің шақыруын нақтылайды. "shiyou" формасы бұрын "бәлкім" деген мағынаны білдірген, бірақ бұл қолданыс қазіргі Нагоя диалектінде де, стандартты жапон тілінде де ескірген. Мысалы: Нагоя бен шаберомай. (Нагоя диалектісінде сөйлейік.) shan, kashan, kashiran, shiran (1) "Не болса керек". Стандартты жапон тіліндегі kashira сияқты, бірақ "kashira" тек әйелдер қолданады, ал бұл сөздерді ерлер мен әйелдердің екеуі де қолданады. Мысалы: Коре де ии кашан. (Бұл жарай ма екен?) (2) "Мен сенімді емеспін". Мысалы: Нан да шан иттота. (Ол бір нәрсе деді, бірақ не деді екеніне сенімді емеспін.) "ka" бар-жоғы сөйлеушіге байланысты. de kan (1) Сөйлеушінің қанағаттанбағанын білдіреді. Мысалы: Казе хиите матта де кан. (Мен суық тидім. (Мен оны жек көремін.)) (2) Сөйлеушінің ризашылығын білдіреді. Кейбір американдықтар "жаман" дегенді "жақсы" мағынасында қолданады. wa Стандартты жапон тілінде тек әйелдер қолданады, бірақ Нагоя диалектісінде ерлер де қолданады. miyo "miru" (көр) етістігінің бұйрық түрінен жасалған. Тыңдаушының назарын аудару үшін, көбінесе оларды сөккенде қолданылады. Мысалы: Ковакетемата мио. (Не істедіңізді қараңыз. Бұзылды.) miyaa, mii "miru" (көр) етістігінің жұмсақ бұйрық түрінен жасалған. Тыңдаушының назарын аудару үшін қолданылады, бірақ қолданысы тек сөккенмен шектелмейді. namo Көбінесе жоғарғы таптың адамдары қолданатын әдепті бөлшек, бірақ ол ескірген және қазіргі стандартты жапон тілінде "masu" көмекші етістігі қолданылады. Сондай-ақ, emo.

Nagoya dialect has a wider range of sentence final particles than is used in standard Japanese. gaya (1) Used when the speaker is surprised. (1a) When surprised about the current situation. Ex. Yuki ga futtoru gaya. (It is snowing!) (1b) When an idea flashed through the speaker's mind, or when the speaker reminds something suddenly. ex. Ikan ikan, wasuretotta gaya. (Oh no, I forgot it.) (2) To let the listener know the speaker is surprised of what the listener did. (2a) When surprised for the listener's ability, richness or something good. Ex. Sugoi gaya. (You are great.) (2b) When surprised for the listener's incompetence or something not good, ordering the listener to do better. Ex. Ikan gaya. (Literally "It's prohibited". The speaker is surprised that the listener does not know it and is ordering them to remember it is prohibited.) (3) {misuse} sometimes used to mimic Nagoya ben. Also gyaa. gane Almost the same as gaya but is somewhat soft. ga, gaa, ge, gee, gan These are contractions of gaya or gane and are relatively new words. te, tee To emphasize the statement. to "I heard" or "They say". Used when the speaker is in direct to the source. Ex. Sore wa chigau to. (They say it is not so.) gena Also "I heard" or "They say". Less confident than to. ni Used when the speaker thinks that the listener does not know what the speaker is saying. Ex. Wikipedia wa furii nanda ni. (Wikipedia is free. (I bet you don't know it.)) mai, maika Used after the volitional form of verbs to make it clear that the speaker is inviting. The "shiyou" form once had meaning of "maybe" though this usage is archaic both in Nagoya ben and the Standard Japanese today. Ex. Nagoya ben shaberomai. (Let's speak Nagoya dialect.) shan, kashan, kashiran, shiran. (1)"I wonder". Same as kashira in Standard Japanese though "kashira" is used only by women while these are used both by men and women. Ex. Kore de ii kashan. (I wonder if it is OK.)
(2)"I am not sure". Ex. Nan da shan ittotta. (He said something though I am not sure what he said.) Whether there is "ka" or not is due to the speaker. de kan (1)Expresses that the speaker is not satisfied. Ex. Kaze hiite matta de kan.(I have caught a cold. (I hate it).) (2)Expresses that the speaker is pleased. Same as some Americans say "bad" to mean "good". wa Used only by women in Standard Japanese, but also used by men in Nagoya dialect. miyo Formed from the command form of the verb "miru"(to see). Attached to attract the listener's attention mostly in order to scold them. Ex. Kowaketematta miyo. (Look what you've done. It's broken.) miyaa, mii Formed from the soft command form of the verb "miru"(to see). Attached to attract the listener's attention. But the usage is not restricted to scolding. namo Polite particle mainly used by upper class people, though is obsolete and the Standard Japanese auxiliary verb " masu" is used instead today. Also emo.

Көмекші етістіктер

Нагоя диалектісінде стандартты тілде қолданылмайтын бірнеше көмекші етістіктер бар. Кейбір стандартты көмекші етістіктер Нагоя диалектісінде қысқартылады. Мысалы, yaa, yaase – жұмсақ бұйрық береді. Мысалы: Yookee tabeyaa (Көп же). sseru, yasseru, yaasu – құрметті тілде сөйлеу үшін қолданылады. Нагоя диалектісінің кейбір нұсқаларында yaasu екінші жаққа, ал sseru/yasseru үшінші жаққа қатысты қолданылады. choosu – көмекші етістік kureru-дің құрметті түрі. Стандартты жапон тілінде Kudasaru. mau1 – көмекші етістік shimau-дың қысқартылған түрі. mau2 – көмекші етістік morau-дың қысқартылған түрі. Акцентімен mau1-ден ерекшеленеді. tekan – te wa ikan-ның қысқартылған түрі, стандартты жапон тілінде te wa ikenai. toru – te oru-дың қысқартылған түрі, стандартты жапон тілінде te iru. taru1 – te aru-дың қысқартылған түрі. taru2 – te yaru-дың қысқартылған түрі. Акцентімен taru1-ден ерекшеленеді. Толық емес форма (mizenkei) + suka – күшті жоқ деу. Мысалы: Ikasuka (Ешқашан бармаймын). Толық емес форма (ren'yōkei) + yotta – өткен шақ туралы айту үшін қолданылады. Толық емес форма (mizenkei) + na kan – neba ikan-ның қысқартылған түрі, стандартты жапон тілінде nakereba ikenai. Толық емес форма (mizenkei) + na1 – Теріс шартты форма. Толық емес форма (mizenkei) + na2 – nakan-ның қысқартылған түрі, стандартты жапон тілінде nakereba ikenai. Көбінесе бұйрық беру үшін қолданылады. Толық емес форма (mizenkei) + n naran – neba naran-ның қысқартылған түрі, стандартты жапон тілінде nakereba naranai.

Сөздік

Жапон тілінде ескірген кейбір сөздер әлі де қолданылуда. Кірістен кейінгі сан – бұл сөздің буындық акценті. 0 деген сөз акцентсіз екенін білдіреді. Ол дифтонгтардың өзгерісін көрсетпейді. afurakasu 4 溢らかす 5v. құйылып кету, төгілу. ayasui 3 あやすい i adj. оңай. arakenai 4 荒気ない i adj. зорлық-зомбылық, қаталдық. anbayoo 4 塩梅良う adv. жақсы; ақылмен; шеберлікпен. Ескеріңіз, бұл сөз *anbaiyoo деп айтылмайды. igoku 2 v. қозғалу. Стандартты жапон тілінде "ugoku". izarakasu 4 居去らかす 5v. (1) сүйреу. (2) бір нәрсені қозғалту. izaru 0 居去る 5v. (1) тізелеп қозғалу (адам тік тұрып қозғалмайды). (2) қысқа қашықтықта қозғалу. ikka 1 幾日 n. (1) қай күні (ескірген). (2) нақты күні белгіленбеген. uderu 2 うでる 1v. қайнату. Стандартты жапон тілінде "yuderu". ushinaeru 0 失える 1v. жоғалту. Стандартты жапон тілінде "ushinau" немесе "nakusu". erai 2 えらい i adj. ауру. қиналыс. Бұл сөз стандартты жапон тілінде "үлкен" дегенді білдіреді. oojookoku 5 往生こく 5v. қиындыққа ұшырау. oochaku 0 横着 na adj. жалқау. okureru 3 御呉れる 1v. "kureru" (беру) етістігінің құрметті түрі. "Kudasaru"дан кем әдепті. osogai 3 おそがい i adj. қорқынышты. ossan 1 おっさん n. буддизм діни қызметкері. "oshoo san" сөзінің қысқартылған түрі. Ескеріңіз, "ossan" сөзінің "аға" немесе "қария" деген мағынасы да бар, акценті басқа. obowaru 3 覚わる 5v. үйрену. kaimon 3 支い物 n. (1) kau үшін тіректер. (2) kau үшін емдеу құралдары. kau 1 支う 5v. (1) бір нәрсені (тіректер, ағаш бөлшектері т.б.) бекіту үшін саңылауға салу. (2) есікті құлыптап қою. (3) сортты қоспаларды тіреу мен құрылымның арасына салу. kazusuru 1 数する suru v. санау. Стандартты жапон тілінде "kazoeru". kawasu 2 5v. "kau" етістігінің күшейтілген түрі. тығыз салу. kan 0 かん "ikan" (жақсы емес) сөзінің қысқартылған түрі. Стандартты жапон тілінде "ikenai". kankō 0 勘考 suru v. жоспарлау, ойластыру, құдалау. kisaru 0 着さる 5v. сәйкес келу. Стандартты жапон тілінде "awaseru". kiseru 0 着せる 1v. Стандартты жапон тілінде "киім кигізуден" басқа, қақпақты жабу немесе тығыз салу деген мағынасы да бар. kiinai, kinai 3, 2 黄ない i adj. сары. Стандартты жапон тілінде "kiiroi". kusugaru 0 5v. ілініп қалу. Стандартты жапон тілінде "sasaru". kusugeru 0 1v. жабысу. Стандартты жапон тілінде "sasu". ketta 0 ケッタ n. велосипед. kettamashiin 5 ケッタマシーン (← ketta + англ. machine) n. (1) велосипед. (2) берілісі бар велосипед. (3) мотоцикл. goburei 2 御無礼 suru v. Кетіп бара жатқанда, бас тартуда немесе кешірім сұрауда жиі қолданылатын сәлемдесу тіркесі. Стандартты жапон тілінде "shitsurei". tawake/taake 0 戯け n. ақымақ. Стандартты жапон тілінде "baka", Кансай диалектісінде "aho". chatto 1 or 0 ちゃっと adv. жылдам. дереу. Стандартты жапон тілінде "sassato". tsuru 0 吊る 5v. үстелді көтеріп жүру. Стандартты жапон тілінде "tsuru" сөзі "ілу" дегенді білдіреді. doerai 3 どえらい adv. өте. тым. Сондай-ақ deerai 3 және dera 0. dobe 1 どべ n. ең төменгі дәреже. рейтингте соңғы орын. Стандартты жапон тілінде "biri". torokusai 2 とろ臭い i adj. (1) жарамсыз. (2) ақымақтық. Стандартты жапон тілінде "noroi" және "bakabakashii". hooka 0 放課 n. мектеп сабақтары арасындағы үзіліс. Стандартты жапон тіліндегі "hookago" ("мектептен кейін") сөзімен шатастырмаңыз. maa 0 まあ adv. енді. Стандартты жапон тілінде "moo". Мысалы: Maa, kan. (Мен бұдан былай шыдай алмаймын.) mieru 2 みえる 1v. Стандартты жапон тілінде "kuru" ("келу") етістігінің құрметті түрі, бірақ Нагоя диалектісінде "iru" ("болу") етістігінің құрметті түрі. Мысалы: Tanaka san, miemasu? (Танака мырза осында ма? (құрметті сөз)). yattokame 0 八十日目 na adj. көп уақыттан кейін. Стандартты жапон тілінде "hisashiburi". "Yattokame da namo" ("Көптен көріспедік") - Нагоя диалектісіндегі танымал фраза. yookee 3 ようけい adv. көп. Стандартты жапон тілінде "takusan". Сондай-ақ yooke 0, Кансай диалектісінде де қолданылады. waya 1 わや na adj. бұзылған. бүлінген. Стандартты жапон тілінде "mechakucha" және "dame". Сондай-ақ Кансай диалектісінде және т.б. қолданылады.

Some words which are obsolete in Standard Japanese are still used. The number after an entry is the syllable accented. 0 means that the word is accentless. It does not reflect the transformations of diphthongs. afurakasu 4 溢らかす 5v. to overflow, spill. ayasui 3 あやすい i adj. easy to do. arakenai 4 荒気ない i adj. violent, rough. anbayoo 4 塩梅良う adv. well; cleverly; skillfully. Note that the pronunciation is not *anbaiyoo. igoku 2 v. to move. Standard Japanese "ugoku". izarakasu 4 居去らかす5v. (1) to drag. (2) to make something move. izaru 0 居去る 5v. (1) to crawl (man moves not standing up) (2) to move in short distance. ikka 1 幾日 n. (1)(obsolete) what day. (2)the day which is not definite now. uderu 2 うでる 1v. to boil. Standard Japanese "yuderu". ushinaeru 0 失える 1v to lose. Standard Japanese "ushinau" or "nakusu". erai 2 えらい i adj. sick. painful. The word means "great" in the Standard Japanese. oojookoku 5 往生こく 5v. To suffer hardship. oochaku 0 横着 na adj. idle. okureru 3 御呉れる1v. the respectful form of the verb "kureru"(give). Less polite than "Kudasaru". osogai 3 おそがい i adj. scary. ossan 1 おっさん n. a Buddhism priest. Contraction of "oshoo san". Note that the homonym "ossan" meaning "uncle" or "old man" differs in accent. obowaru 3 覚わる 5v. to learn. kaimon 3 支い物 n. (1) chips for kau. (2) curing compounds for kau. kau 1 支う 5v. (1) to put something (props, sprags, chips of wood, etc.) in the opening to fix. (2) to lock the door. (3) to put curing compounds between jack and structure. kazusuru 1 数する suru v. to count. Standard Japanese kazoeru. kawasu 2 5v. emphasis form of kau. to put tightly. kan 0 かん Contraction of "ikan" (no good). "ikenai" in standard Japanese. kankō 0 勘考 suru v. To scheme, plot, devise, etc. kisaru 0 着さる 5v. to fit. "awaseru" in the Standard Japanese. kiseru 0 着せる 1v. Other than Standard Japanese "put on clothes," can also mean to fasten a lid or put on a cap. kiinai, kinai 3, 2 黄ない i adj. yellow. "kiiroi" in the Standard Japanese. kusugaru 0 5v. To be stuck. Standard Japanese "sasaru". kusugeru 0 1v. To stick. Standard Japanese "sasu". ketta 0 ケッタ n. bicycle. kettamashiin 5 ケッタマシーン (← ketta + eng. machine) n. (1) ketta. (2)bicycle with transmission. (3)motorcycle. goburei 2 御無礼 suru v. Often used for greeting idiom when you leave, decline, apologize with masu form. "shitsurei" in Standard Japanese. tawake/taake 0 戯け n. fool. "baka" in Standard Japanese, "aho" in Kansai dialect. chatto 1 or 0 ちゃっと adv. quickly. immediately. "sassato" in Standard Japanese. tsuru 0 吊る 5v. to carry a desk. "tsuru" means "to hang" in Standard Japanese. doerai 3 どえらい adv. very. extremely. Also deerai 3 and dera 0.
dobe 1 どべ n. the lowest rank. last place in the ranking. "biri" in Standard Japanese. torokusai 2 とろ臭い i adj. (1) inept. (2) absurd. "noroi" and "bakabakashii" in Standard Japanese. hooka 0 放課 n. break time between school lessons. Do not confuse with "hookago" ("after school") in Standard Japanese. maa 0 まあ adv. already. "moo" in Standard Japanese. Ex. Maa, kan. (I can't stand it anymore.) mieru 2 みえる 1v. Respectful form of the verb kuru ("come") in Standard Japanese, but respectful form of the verb iru ("exist") in Nagoya dialect. Ex. Tanaka san, miemasu? (Is Mr. Tanaka there? (honorific speech))
yattokame 0 八十日目 na adj. after a long time. "hisashiburi" in Standard Japanese. Yattokame da namo ("Long time no see") is a famous phrase of Nagoya dialect. yookee 3 ようけい adv. many. "takusan" in Standard Japanese. Also yooke 0, which is also used in Kansai dialect. waya 1 わや na adj. spoiled. ruined. "mechakucha" and "dame" in Standard Japanese. Also used in Kansai dialect and so on.