Кіріспе
Иран тілдерінің тобына жататын талыш тілі (تؤلشه زوؤن, Tolışə Zıvon, Tолышә зывон) Солтүстік-Батыс Иран мен Оңтүстік-Шығыс Әзірбайжанда қолданылады. Шамамен 500 000 – 800 000 адам Иранның Гилан және Ардабил провинцияларының солтүстік аудандары мен Әзірбайжан Республикасының оңтүстік аудандарында осы тілде сөйлейді. Талыш тілі тати тілімен тығыз байланысты. Онда әдетте үш негізгі топқа бөлінетін көптеген диалекттер бар: Солтүстік (Әзірбайжан мен Иранда), Орталық (Иран) және Оңтүстік (Иран). Талыш тілі парсы тілімен толық емес, ішінара түсініледі. ЮНЕСКО-ның "Қауіп астындағы әлем тілдерінің атласы" талыш тілін "әлсіз" деп санайды.
Talysh (تؤلشه زوؤن, Tolışə Zıvon, Tолышә зывон) is a Northwestern Iranian language spoken in the northern regions of the Iranian provinces of Gilan and Ardabil and the southern regions of the Republic of Azerbaijan by around 500,000 800,000 people. Talysh language is closely related to the Tati language. It includes many dialects usually divided into three main clusters: Northern (in Azerbaijan and Iran), Central (Iran) and Southern (Iran). Talysh is partially, but not fully, intelligible with Persian. Talysh is classified as "vulnerable" by UNESCO's Atlas of the World's Languages in Danger.
Тарих
Талыш атауының шығу тегі нақты емес, бірақ өте ерте болуы мүмкін. Халықтың аты ерте араб деректерінде әл-Тайласан, ал парсы тілінде Талишан және Тавлишан деп аталады, бұл – Талыш сөзінің көпше түрі. Солтүстік Талыш (Әзірбайжан Республикасында) тарихи түрде Талыш и Гуштасби деп белгілі болған. Талыш әрқашан Гилан немесе Муқанмен бірге айтылады. 1330 жылдары жазған Хамдалла Мостофи Гуштаспи тілін (Гилан мен Ширван арасындағы Каспий теңізі маңындағы аймақты қамтиды) Гилан тілімен байланысты пахлави тілі деп сипаттайды. Нақты деректер жоқ болғанымен, иран тіл білімінде азари деп аталатын тіл Талыш пен Тати тілдерінің алдағысы болуы мүмкін. Миллердің (1953) Ардабиль азарисі, Шейх Сафидің рубаилерінде кездесетіні, Талыштың бір түрі деген гипотезасын Хеннинг (1954) растады. Батыс әдебиетінде халық пен тіл кейде Талиши, Талеши немесе Толаши деп аталады. Жалпы айтқанда, Талеши туралы жазбаша мәліметтер сирек. Талыш тілі туралы алғашқы мәліметтерді орыс тілінде Страчевскийдің 1848 жылы Санкт-Петербургте жарық көрген «Айғақты энциклопедиялық сөздігінде» («Справочный энциклопедический словарь») табуға болады. Сөздікте былай делінген: «Талыш диалектісі – парсы тілінің алты негізгі диалектінің бірі. Ол Талыш хандығында қолданылады және осы тілдің отаны болуы мүмкін. Грамматикалық және лексикалық ерекшеліктерімен бұл тіл басқа диалекттерден ерекшеленеді. «un» көпше қосымшасынан басқа, ерекшелігі бар және ешқандай пахлави немесе басқа тілден туындамаған. Бұл тілдегі барлық қатыстық есімдер зат есімнің алдына қойылады, ал осы есімдердің өзі түпнұсқа болып табылады. Талыш тілі туралы екінші мәліметті Қазан университетінің профессоры Илья Березин орыс тілінде емес, француз тілінде береді. 1853 жылы Березиннің парсы грамматикасы туралы кітабы Қазанда жарық көрді. Сол жылы оның «Recherches sur les dialectes persans» атты кітабы да Қазанда басылды. Сарапшылар осы еңбекті орыс ирандықтарының иран диалектологиясы саласындағы алғашқы жұмысы деп санайды. Ол А. Ходзконың еңбектерінде келтірілген «Талыш» әндерін пайдаланған. Березиннің жұмысы екі бөлімнен тұрады: грамматикалық зерттеу және А. Ходзконың еңбектерінен әндер. И. Березин өзінің иран диалекттері бойынша зерттеулерін жеке жинаған және зерттеген материалдар негізінде жүргізгенін жазады, бірақ оларды кімнен, қашан және қай жерден жинағанын ешқайда жазбайды. Бұл еңбекте Талыш сөздері бұрмаланған. А.Н. Березин А. Ходзконың еңбегінен алынған рубаилар туралы былай деп жазады: «Бұл жерде мен оқырманға Талыш, Гилан және Мазандаран әндерінің жаңа аудармасын ұсынамын және оларға сындық ескертпелер қосамын; Талыш мәтіндерін, Ходзкода болмаса, мен оның транскрипциясы негізінде қалпына келтірдім». Алайда, автор «Талыш тілінде грамматикалық ережелер қатаң сақталмайды, өйткені етістіктің жаңа формасы көбінесе шатастырылады, яғни аорист претериті орнына қазіргі уақыттағы болашақ уақыт және т.б. қолданылады» дейді. Одан әрі, ол былай деп жазады: «Талыш тілінде етістік – ең қиын, ең шатастыратын және ең күмәнді бөлігі».
"The Talysh dialect is one of the six main dialects of Persian. It is used in the Talysh khanate and is probably the homeland of that language. Due to its grammatical and lexicographic forms, this language is noticeably different from other dialects. Except for the addition of the plural suffix "un", it is peculiar and is not derived from any Pahlavi or any other language. This language puts all relative pronouns before the noun, and the pronouns themselves are original in it. The second information about the Talysh language is provided by Ilya Berezin, a professor at Kazan University, in Russian, but not in Russian, but in French. In 1853, Berezin's book on Persian grammar was published in Kazan. In the same year, his book "Recherches sur les dialectes persans" was published in Kazan. Experts still refer to this work as the first work of Russian Iranians in the field of Iranian dialectology. He used the "Talysh" songs given in A. Khodzko's work. IN Berezin's work consists of two parts a grammatical essay and songs from A. Khodzko's work. IN Berezin writes that he conducted his research on Iranian dialects on the basis of materials he personally collected and studied, but does not write anywhere with whom, when and in what area he collected them. In the work, Talysh words are distorted. IN Berezin writes about the quartets taken from the work of A. Khodzko:
"Here I present to the reader a new translation of the Talysh, Gilan and Mazandaran songs and accompany them with critical notes; the Talysh texts, if not in Khodzko, were restored by me on the basis of his transcription." However, the author writes that "grammatical rules are not strictly observed in the Talysh language, as the verb's news form is usually confused almost all the time, i. e. instead of the aorist preterit, the future time in the present tense, etc. is used. " Going even further, he writes: "In the Talysh language, the verb is the most difficult, the most confusing and the most dubious part."
География
Иранның солтүстігінде талыш тілінде сөйлейтін алты қала бар: Масал, Резваншар, Талеш, Фуман, Шафт және Масулех (бұл қалаларда кейбір адамдар гилаки және түрік тілінде де сөйлейді). Талыш тілі тек Масал мен Масулех қалаларында ғана қолданылады. Басқа қалаларда талыш тілінен өзге гилаки және әзербайжан тілдерінде сөйлейді. Әзірбайжанда талыш тілінде сөйлейтін сегіз қала бар: Астара (98%), Лерик (90%), Ленкоран (90%), Масалли (36%). Талыш тіліне гилаки, әзербайжан түркі және парсы тілдері әсер еткен. Оңтүстік аймақта (Талишдула, Масал, Шандерман және Фуманат) талыштар мен гилактар қатар өмір сүреді; алайда, талыш отбасының гилаки тілін өз тілімен алмастырғанына көп дәлел жоқ. Бұл аймақтағы қарым-қатынас бір-бірінің тіліне үлес қосу сипатында. Гилланның солтүстігінде болса, ондаған жылдар бұрын түркі тілділердің көшіп келуінен кейін Астара сияқты қалаларда әзербайжан түркі тілі талыш тілінің орнын басып алды. Дегенмен, Лавандвил және оның таулы аймақтарындағы халық талыш тілін сақтап қалды. "Әзербайжан-парсы сөздігінің" авторы Бехзад Бехзади былай деп жазады: "Астара тұрғындары – талыштар, және елу жыл бұрын (шамамен 1953 жыл) менің есте сақтауымша, біздің отбасымыздың қарттары сол тілде сөйлеседі, ал тұрғындардың көп бөлігі де талыш тілінде әңгімелесетін. Ал айналасындағы ауылдарда түркі тілін білетін адамдар аз болған". Лисардан Хаштпарға дейін әзербайжан және талыш тілдері қатар қолданылады, соның ішінде талыш тілі көбінесе кішкентай ауылдарда таралған. Асалемнің оңтүстігінде әзербайжан тілінің ықпалы шамалы, ал қалаларда парсы тіліне бейімділік байқалады, талыш тілімен қатар. Әзірбайжан Республикасында талыш тіліне әзербайжан және орыс тілдерінің әсері, Ирандағы талыш тіліне парсы тілінің әсерінен кем. Орталық талыш диалектісі – барлық талыш диалектілерінің ең тазасы деп есептеледі. Солтүстік талыш тек географиялық жағынан ғана емес, мәдени және тілдік жағынан да Орталық және Оңтүстік талыштан ерекшеленеді. Солтүстік талыш тілінде сөйлейтін адамдар Әзірбайжан Республикасында көптеп кездеседі, сондай-ақ Иранның көршілес аймақтарында, Гилан провинциясында да таралған. Әзірбайжан Республикасында қолданылатын талыш тілінің түрлері диалекттер емес, сөйлеу ерекшеліктері ретінде сипатталады. Жалпы алғанда, төрт сөйлеу ерекшелігі фонетикалық және лексикалық айырмашылықтарға негізделеді. Бұл ерекшеліктер Талыш аймағындағы төрт ірі әкімшілік айматқа сәйкес белгіленеді: Астара, Ланкаран, Лерик және Масалли. Бұл ерекшеліктердің арасындағы айырмашылықтар фонетикалық және лексикалық деңгейде минималды. Мамедов (1971) тауларда және жазықтарда қолданылатын сөйлеу ерекшеліктері арасындағы айырмашылықты диалектілік ерекшелік ретінде қарастырудың тиімдірек екенін ұсынады. Солтүстік талыш тілінің морфосинтаксисі Солтүстік-Батыс Иран тілдеріне тән аккузативтік/эргативтік дихотомияға негізделген күрделі жүйемен сипатталады: ол қазіргі уақытқа негізделген транзитивті конструкцияларда аккузативтік белгілерді көрсетеді, ал өткен уақытқа негізделген конструкциялар эргативтік мінез-құлыққа бейім. Лавандевил мен Масуле сияқты алыс аймақтардағы диалектілердің айырмашылықтары соншалық, әңгімелесу қиынға соғады.
Скрипттер
Талыш тіліндегі дауыстылар жүйесі стандартты парсы тіліне қарағанда кеңірек. Басты айырмашылықтар – орталық және солтүстік диалекттердегі алдыңғы дауыс ü және орталық дауыс ə. Перс-араб жазуы Иранда да қолданылады, бірақ тілдегі басылымдар сирек, көбінесе поэзия жинақтары түрінде шығады. Төмендегі кестелерде Талыш тілінде қолданылатын дауыстылар мен дауыссыз дыбыстар келтірілген. Әр тілдегі әр қатардағы әріптердің дыбысталуы толық сәйкес келмеуі мүмкін.
Монофтонгтар
IPA1929–1938ISO 9Парсы-араб әліпбиіKNAB (199x(2.0))Кирил әліпбиіБасқа транслитерация мысалдары a a آ, ا a а â â v a a ̋ َ, اَ ǝ ә a, ä asta ә ِ, اِ немесе َ, اَ ə ə e, a esa e e ِ, اِ е е e nemek o o ا, ُ, و o о o o šalvo u u او, و u у u udmi u او, و ü у ü salü, kü, düri, Imrü ъ y ای, ی ı ы i bila i i ای, ی i и i, ị neči, xist Ескерту: ISO 9 стандарты 1995 жылы бекітілген. 2.0 KNAB транслитерациясы әзірбайжан латын әліпбиіне негізделген.
Қосындылар
IPA1929–1938 ISO 9 Перс-Араб жазуы KNAB (199x(2.0)) Кириллица Басқа Реттеу Мысалы(дар) p p پ p п p pitâr в b ب b б b bejâr t t ت, ط t т t tiž d d د d д d debla k k ک k к k kel g g گ g г g gaf ƣ ġ غ ğ ғ gh ghuša q k̂ ق q ҝ q qarz c, ç č چ ç ч ch, č, c čâki j ĉ ج c ҹ j, ĵ jâr f f ف f ф f fel v v و v в v vaj s s س, ص, ث s с s savz z z ز, ذ, ض, ظ z з z zeng ş š ش ş ш sh šav ƶ ž ژ j ж zh ža x h خ x x kh xâsta h ḥ ه, ح h һ h haka m m م m м m muža n n ن n н n nân l l ل l л l lar xâlâ, avâla, dalâ, domlavar, dalaza r r ر r р r raz y j ی y ј y, j yânza Ескертулер: ISO 9 стандарты 1995 жылы жасалған. 2.0 KNAB транслитерациясы әзербайжан латын тіліне негізделген. Келесі кестелер үш диалектілік санаттың кейбір диалекттеріндегі "тік" етістігінің бірінші жақ жеке түрінің жіктелуін көрсетеді: keç (қыз), dot (қыз) kina, kela kilu, kela kina, kel(l)a kille, kilik doxtarday roc, roz, rojroj rüž, ruj ruz ruz, roz ruz ruzeat (v) werdenxwarin hardē hardē hardē hardan xordanegg hak hêk uva, muqna, uya âgla merqona xâ, merqowna toxme morqeye çimçav čâš čaš, čam čēm čašm әке pî, pêr, bawk, babî bav dada, piya, biya dada ? ? parčam, derafš тағам nan, werdxwarin xerâk xerâk xerâk xuruk xorâk бару (v) şîyençûn šē šē šē šiyan raftan (šodan) үй keye, çeye xanî ka ka ka ka xâne тіл; ауыз ziwan, zonziman zivon zun zavon zuân zabân ай mâng, uvešim mâng mang mung, meng mâh ана maye, mare, dayîke, dadî mak, dayik mua, mu, nana nana ? ма, деде, нана мадар, нана ауыз фекдев qav, gav ga, gav, ga(f) qar gar dahân, kak жауынгер şew şev šav şaw šav šav šab солтүстік zime, vakur bakur kubasu šimâl ? ? ? мақреб күн батуы тізе, zerq tîroj, tav/hetav şefhaši âftâv ? ? "ауық су, ауқав uv, ôv âv âv âb әйел, әйел cinîjin žēn žēn, žen yen, žen zanle, zan zanyesterday vizêrduh/diho zina zir, izer zir, zer zir diruz, di