Кіріспе
Адамның белгілі бір жолмен әрекет етуге бейімділігі – мінез-құлықтың, әдеттің, дайындықтың, қалыпқа келтірудің немесе белгілі бір жолмен әрекет етуге ұмтылыстың қасиеті. Диспозициялық сенім мен ағымдағы сенім терминдері, бірінші жағдайда, санада бар, бірақ қазіргі уақытта ойға алынбаған сенімге, ал екінші жағдайда, санада қазіргі уақытта ойға алынып жатқан сенімге сілтеме жасайды. Бурдье теориясында диспозициялар – әрбір адамның кез келген салаға белгілі бір позицияны қабылдауға деген табиғи бейімділігі. Адамның диспозициясы арқылы қатаң детерминизм болмайды. Хабитус – диспозицияға сәйкес позиция таңдауы. Дегенмен, кері перспективада, әрқашан мүмкіндіктер кеңістігін байқауға болады. Диспозиция – белгілі бір уақыт аралығындағы процесс немесе оқиға емес, "күтіп тұрған" құрылымның жағдайы, дайындығы немесе бейімділігі. Мүмкіндіктер саласында оның нақты іске қосылуының статистикалық мәні бар.
A disposition is a quality of character, a habit, a preparation, a state of readiness, or a tendency to act in a specified way. The terms dispositional belief and occurrent belief refer, in the former case, to a belief that is held in the mind but not currently being considered, and in the latter case, to a belief that is currently being considered by the mind. In Bourdieu's theory of fields, dispositions are the natural tendencies of each individual to take on a specific position in any field. There is no strict determinism through one's dispositions. The habitus is the choice of positions according to one's dispositions. However, in retrospect, a space of possibles can always be observed. A disposition is not a process or event in some duration in time, but rather the state, preparation, or tendency of a structure "in waiting". In the field of possibilities, its actual triggering has a statistical value.
Метафизика
Метафизикадағы диспозициялар туралы пікірталас қасиеттердің түбіртүрінен табиғатын, соның ішінде олардың табиғат заңдарымен қалай байланысты екенін түсінуге бағытталған. Бастапқы сұрақ – диспозициялар нақты ма? Диспозицияларға қатысты реализм, яки диспозиционизм, диспозициялардың өздеріне тән, өзгерістерді тудыруға жеткілікті себептік күші бар объектілерге ішкі қасиеттер екенін айтады. Мысалы, сынғыштық. Егер шыныға дұрыс күш түсірілсе, ол сыныққа айналады. Сынғыштық – шынының сынға түсуін түсіндіретін оның қасиеті. Диспозициялық қасиеттердің классикалық мысалдары сынғыштық, ерігіштік және тұтанғыштық. Диспозиционизм тіпті квадраттық сияқты сапалық көрінетін қасиеттердің де себептік күші бар екенін (мысалы, жұмсақ балауызда квадрат із қалдыру үшін қаттылық қасиетімен біріктірілгенде) тұжырымдайды. Бұл көзқарас тарихи тұрғыдан Аристотель мен Лейбництің еңбектерінде қорғалған. Қазіргі кездегі жақтастары – Сидней Шумейкер, Ю.Т. Плейс, Стивен Мамфорд, Александр Берд, Джордж Молнар және Брайан Эллис. Ал басқалары диспозициялар нақты қасиеттер емес деп санайды. Диспозицияларға қатысты антиреализм, немесе категориализм, диспозициялардың категориялық (немесе сапалық) қасиеттер мен заңдардың өзара әрекеттесуінен туындайтын онтологиялық екенін көрсетеді. Сондықтан шыныны сынғыш деп атау – оның микроқұрылымының (категориялық қасиет) және табиғат заңдарының әлеуетті өзара әрекеттесуін сипаттаудың ыңғайлы жолы; диспозициялар – болмыстың қосымша элементтері емес. Микроқұрылым мен заңдар сынғыштықты түсіндіруге жеткілікті болғандықтан, диспозициялық қасиеттің, яғни сынғыштықтың себептік ролі жоқ. Бұл көзқарас тарихи тұрғыдан Декарт, Бойль, Юм және логикалық позитивистермен дәлелденген. Қазіргі кездегі жақтастары, соның ішінде Дэвид Льюис, Дэвид Малет Армстронг және Джонатан Шаффер, әртүрлі өмірлер арасында қажетті байланыс жоқ деген тұжырымға негізделген нео-гуманистік, эмпирикалық дәстүрді жалғастыруда. Орталық позициялар да мүмкін. Ең танымал – Чарльз Б. Мартин мен Джон Хейл қорғаған шекті (немесе сәйкестік) көзқарас. Бұл көзқарас бойынша диспозициялық және категориялық, немесе Мартиннің пікірінше, "сапалық" предикаттар – бір және сол қасиетті анықтаудың әртүрлі тәсілдері. Сонымен қатар, қасиеттер спектрде орналасқан, олар екі шекке де жақындауы мүмкін; алайда, олар ешқашан екі шекке де жете алмайды, өйткені бұл ұғымдар іске аспайды. Дегенмен, онтологиялық тұрғыдан алғанда, екеуі арасында нақты айырмашылық жоқ. Мысалы, сынғыштық – шыныға күш түсірілгенде сынға түсуінің нақты диспозициясы және оның молекулалық құрылымынан абстракция. Квадраттық, тағы бір мысал келтірейік, бұл тең бұрыштарда кездесетін қабырғалары бірдей төрт қабырғалы фигураның сапасы және бұл қасиеттің ортамен өзара әрекеттесуі арқылы жұмсақ балауызда квадрат із қалдыруы (қаттылық қасиетімен біріктірілгенде).
Заң
Заң бойынша, шешім – азаматтық немесе қылмыстық іс бойынша сот отырысы, онда мәселе шешілуі мүмкін.
Білім
Білім беру саласында диспозициялар – жеке тұлғалардың оқу мүмкіндіктеріне қатысты жауап беру, түсіндіру және құру бейімділіктерін білдіреді. Бұл диспозициялар тұрақты емес, бірақ білім беру тәжірибесімен динамикалық түрде әсерлеседі, оларды нығайта немесе әлсірете алады. Claxton және Carr (2004) оқу диспозицияларын қасақана дамытуға шақырады, сыныптар мен балалар бағдарламалары осы диспозицияларды арттыруда маңызды рөл атқаратынын айтады. Олар білім берудің мақсаты – оқушылардың құнды жауаптарының жиілігін, тұрақтылығын және күрделілігін арттыру арқылы оқушылардың біліктілігін тереңдету және оқу әдістерін кеңейту екенін атап өтеді. Білім беру ортасында оқу диспозицияларын дамыту маңызды, себебі бұл орталар осындай диспозициялардың өсуін көрсете және ынталандыра алады. Осы диспозициялардың дамуын құжаттау мұғалімдер, балалар және отбасылар сияқты қатысушылар үшін маңызды кері байланыс механизмі болып табылады. Бұл құжаттама білім беру ортасынан тыс оқу диспозицияларының дамуын анықтау әдістерін зерттеуді қажет етеді. Жоғары білім беруде студенттердің зерттеу және ақпарат жинауға бейімділіктерінің әртүрлі екені көрсетілді. Мысалы, Hardy, Kordonowy және Liss (2024) жүргізген зерттеуде әртүрлі курстардағы студенттер семестр соңындағы ойларында проблемаларды зерттеу және жауап алу диспозицияларының әртүрлі деңгейлерін көрсетті. Бұл айырмашылық оқу дизайны мен білім беру ортасының студенттердің оқу диспозицияларын қалыптастыруға тигізетін әсерін көрсетеді. Ерте балалық шақтағы білім беруде диспозициялар туралы Katz (1985) сияқты зерттеушілердің қызығушылығын тудырды, олар осы диспозициялардың жас оқушыларда қалай дамығанын зерттеді. "Тікелей өмір бойы білім алу инвентарі" (ELLI) сыншыл қызығушылық, шығармашылық және мағына табу сияқты әртүрлі оқу диспозицияларын өлшеуге арналған құрал болды. Бұл диспозициялар оқу процесін үздіксіз жетілдіру және бейімдеу үшін маңызды. Формалды білім беру орталарынан басқа, оқу диспозицияларын түсіну және қолдану бейресми оқу және жеке даму контекстінде де маңызды. Well-дің "Оқуға қатысты диспозициялар" еңбегінде білім алу саяхатының үздіксіз және дами беретіні, әр адамның осы процесте өзінің ерекше диспозицияларын алып жүретіні көрсетілген. Бұл көзқарас тек академиялық немесе құрылымды жағдайларда ғана емес, сонымен қатар өздігінен оқу және күнделікті өмірлік тәжірибелерде де диспозицияларды тану және дамыту маңызды екенін атап көрсетеді. Мұндай тәсіл өмір бойы білім алуға ұмтылуды ынталандырады, онда адамдар өздерінің оқу диспозицияларын цифрлық медиа және онлайн-қоғамдастықтар сияқты жаңа платформаларды қоса алғанда, әртүрлі жағдайларда үздіксіз бейімдейді және қолданады. Қорытынды: Білім берудегі диспозициялар – адамдардың оқу мүмкіндіктерімен қалай байланысатынын анықтайтын бейімділіктер мен ұмтылыстарды қамтиды. Бұл диспозициялар формалды білім беру орталарымен, сондай-ақ жеке және бейресми оқу орталарымен әсер етеді және дамытылады. Білім беру осы диспозицияларды нығайту және әртараптандыруда, оқушылардың біліктілігі мен оқу тәсілдерін арттыруда маңызды рөл атқарады. Әртүрлі зерттеулерде талқыланған оқу диспозицияларын құжаттау және бағалау студенттер, мұғалімдер және отбасыларды қоса алғанда, білім беру қауымдастығына кері байланыс беру үшін маңызды. Бұл жан-жақты көзқарас диспозициялардың академиялық және жеке даму контекстіндегі динамикалық табиғатын мойындайды, сонымен қатар жеке адамның өмір бойы білім алу диспозицияларын үздіксіз бейімдеу мен қолдану маңызды екенін көрсетеді.
Дін
Христиандық ойлауда "мінез" екі мағынаға ие. Біріншіден, ол белгілі бір тәсілмен мінез-құлық танытудың қасады түрде дамыған әдетіне сілтеме жасауы мүмкін, мысалы, "ерлік – жақсылық жасауға әдеттес және берік бейімділік". Екіншіден, ол адамның қасиетті тағлымды қабылдауы үшін қажетті жағдайына сілтеме жасауы мүмкін, мысалы, күнәларды мойындауда күнәларды кешіру үшін шын ниетпен өкіну қажет.