Міндеттеме және зиян келтіру жағдайлары

Кіріспе

Күтім міндеті

Ағылшын заңынша, жеке адам екінші бір адамға күтім міндетін жүктеуі мүмкін, осылайша оларға ешқандай негіссіз зиян немесе шығын келмеуін қамтамасыз ету үшін. Егер мұндай міндеттің бұзылғаны анықталса, құқық бұзушы тұлға заң бойынша жауапкершілікке тартылып, жәбірленушіге келтірілген кез келген шығынды өтеуге міндетті болады. Жеке тұлғалардың бірін-бірі танымайтын адамдарға күтім ету міндеті туралы идеясы, бұрын мұндай міндеттер тек шарттасқан келісімдерде ғана кездесетін болса, 20-шы ғасырда ортақ құқықта дамыды. Бұл доктрина Донохью мен Стивенсон ісінде айқын дамыды, онда әйел имбирь сырасын өндірушінің өзіне күтім ету міндеті бар екенін дәлелдеді, себебі ол сыра салғысыздықпен өндірілген. Осыдан кейін, күтім міндеті ұғымы абайсыздыққа байланысты талаптарды қарау үшін сот жүйесінде қалыптасқан біркелкі сот тексеруіне айналды. Әдетте, күтім міндеті бір жеке тұлға немесе топ басқа біреуге (немесе өзіне) физикалық, психикалық немесе экономикалық зиян келтіруі мүмкін әрекет жасағанда туындайды. Бұл көлік жүргізу (дене жарақатының болуы мүмкін) сияқты әдеттегі қызметтерді, сондай-ақ сенімді экономикалық кеңес беру (экономикалық шығынның болуы мүмкін) сияқты арнайы қызметтерді қамтиды. Егер жеке тұлға зиянға әкелуі мүмкін жағдай жасалмаса, басқаларды қауіпті жағдайлардан ескертуге немесе оларға зиян келтіруді болдырмауға міндеттілік жоқ; мұндай әрекеттер таза әрекетсіздік деп аталады және жауапкершілік тек оларды қажет ететін алдын ала арнайы қарым-қатынас болған жағдайда ғана туындайды.

Өтініш берушінің мәртебесі

Абайсыздық актісінде талапкердің мәртебесі, әдетте туындамайтын жағдайларда – мысалы, құтқарушылардың жағдайында – қамқорлық міндетінің туындауына немесе оның бар болуына толыққанды кедергі келтіруі мүмкін. Дәрігердің анаға бала туудан бас тарту туралы кеңес беруге міндетті болуы мүмкін деген талаптар, сондай-ақ полицияның қылмыстық қызметке қатысқан адамға қамқорлық міндеті болуы мүмкін деген талаптар қабылданбады. Маккей мен Эссекс аймақтық денсаулық сақтау басқармасы ісінде баланың дәрігер анасына аборт жасауды ұсынуы керек деген талабы қабылданбады; Туа пайда болған кемістіктер (азаматтық жауапкершілік) заңы немқұрайлылықтың салдарынан кемістік туған жағдайларда шаралар қабылдауға мүмкіндік берсе де, саяси себептермен «өмір сүруге құқық жоқ» талабы қабылданбайды. Сол сияқты, Веллино мен Үлкен Манчестер полициясының бастығы ісінде қылмыскер полициядан қашуға тырысқанда, оның тұтқындалғаннан кейін қашып кетпеуіне қамқорлық етуге міндетті деген талабы «көзсіздік» деп танылды.

Құтқарушылар

Қауіп құтқаруға шақырады. Қиындыққа ұшырағанның айғайы – көмекке шақыру. Заң, мінез-құлықты оның салдарымен байланыстырғанда, осы ойдың реакцияларын елемейді. Ол оларды қалыпты деп мойындайды. Олардың күш-жігерін табиғи және ықтимал деп бағалайды. Өмірге қауіп төндіретін әрекет – осы қауіпке ұшыраған адамға жасалған әрекет; ол оны құтқаруға тырысқан адамға да жасалған әрекет. Cardozo J, Wagner v International Railway Co (1921) 133 NE 437, 232 NY 176

Ортақ құқық бойынша, құтқаруға тырысқандарға қауіпті жағдай туғызғандар қамқорлық етеді, егер құтқарушылардың араласуы болжамды болса. Осы жауапкершіліктің негізі алғаш рет Haynes v Harwood ісінде танылды. Адам баласы атқа тас лақтырып, оны шапқылатып жіберген, содан кейін оны тоқтатуға тырысқан полицейге жауапты болып, жарақат алды. Бұл міндет Baker v T E Hopkins & Son Ltd ісінде расталды, онда Wilmer LJ былай деді:

Егер құтқарушы ақылға сыймас әрекет етпеген болса, менің ойымша, ол құқық бұзушының әрекетіне тікелей және анық әсер ететін адамдар тобына жатады. Құтқарушыға және құтқарылатын адамға тиесілі қамқорлық міндеті бөлек. Егер адамдар теміржолға заңсыз кірсе, өзін қауіпке ұшыратып, оларға қамқорлық ету міндеті болмады; алайда, құтқаруға тырысып, қаза тапқан станция бастығына қамқорлық ету міндеті болды, өйткені оның құтқаруға тырысатыны болжамды еді. Сондай-ақ, егер адам өзін қауіпке ұшыратса және құтқарушы жарақаттанса, тіпті сол адамның өзіне қамқорлық ету міндеті болмаған жағдайда да, қамқорлық міндеті туындауы мүмкін.

Ешқандай қателіктерге қатысты сақтық міндеті

Бұл мәселені саяси, моральдық немесе экономикалық тұрғыдан қарастыруға болады. Саяси тұрғыдан алғанда, заңның адамның өз іс-әрекетінде басқалардың қауіпсіздігін ескеруді талап етуі, оны құтқару немесе қорғау міндетін жүктеуден гөрі, жеке адамның бостандығына қол сұғу болып табылады. Осы тұстың моральдық нұсқасы «Неге мені таңдап алдық?» деген сұраққа жауап іздеумен тең. Лорд Хоффманн, Stovin v Wise [1996] AC 923

Жалпы, зиянды қылықтарға қатысты сақтық міндеті тек нақты іс-әрекеттерге байланысты туындайды; зиянды қылықты азайтуға немесе болдырмауға бағытталған іс-әрекеттер болмаған жағдайда мұндай міндет туындамайды. Алайда, егер адам қауіпті жағдай жасаса, тіпті ол үшін кінәлі болмаса да, басқаларды зияннан қорғау міндеті туындайды. Мысалы, егер жүргізуші көлігін жол жиегінде шамдары өшірілген күйде қалдырса, ол басқа жүргізушілерге сақтық таныту міндетімен байланысты болады, тіпті жол жақсы жарықтандырылған болса да. Егер басқа жүргізуші оның көлігімен соқтығысса, ол ортақ жауапкершілікке тартылады. Дегенмен, белгілі бір жағдайларда, егер бұрынғыда ерекше қарым-қатынас болса, адам өзінің іс-қимылдарының нәтижесінде туындаған зиянға жауапты болуы мүмкін. Мұндай қарым-қатынас заңмен белгіленуі мүмкін; мысалы, «Жерді пайдаланушылардың жауапкершілігі» туралы заңдар жер мен мүліктің иелеріне басқа адамдарды зияннан қорғау үшін шаралар қабылдау міндетін жүктейді. Кейде қарым-қатынас үшінші тараптан зиянды әрекеттерден қорғау қажеттілігіне байланысты туындауы немесе заңмен белгіленуі мүмкін. Stansbie v Troman ісінде декоратор өзі жөндеп жатқан үйді дұрыс жаппағандықтан, ол болмаған кезде ұрлық орын алды. Соның салдарынан, ол үй иесіне өзінің жоқтығында үй-жайды тиісінше күзету міндеті бар екені анықталды. Мемлекеттік орган немесе қызмет те адамдарды зияннан қорғау үшін сақтық таныту міндетімен байланысты болуы мүмкін. Reeves v Commissioner of Police of the Metropolis ісінде полицияның өзін-өзі өлтіру қаупі бар тұтқынды қамаудағы өмірін сақтау міндеті болғаны анықталды. Егер үшінші тарап сотталушының мүлкінде қауіпті әрекет жасаса және сотталушы оны білген немесе білуі керек болған жағдайда, ал көршілес мүліктерге зиян келтіруді болдырмау үшін тиісті шаралар қабылдамаса, сақтық міндеті де қолданылады.

Психиатриялық зиян

Басқаларды психикалық зияннан қорғау міндеті дене зияндылығы үшін қорғау міндетінен өзгеше, жауапкершілікті шектеу үшін қосымша бақылау шаралары мен ерекшеліктер қарастырылған. Психикалық зиянға қатысты талаптың қанағаттандырылуы үшін күтпеген соққы (травмалық оқиғаның нәтижесінде туындаған) болуы керек. Дене зияндылығы үшін, жақындық, болжамдылық және мемлекеттік саясат критерийлері орындалған жағдайда, бастапқы қамқорлық міндеті жүктеледі, ал психикалық зиян үшін жауапкершілік жеке тұлғаның травмалық оқиғамен байланысына негізделеді; егер бірнеше қарым-қатынастық критерийлер орындалмаса, қамқорлық міндеті туындамайды. Пейдж және Смит ісі бойынша шешім психикалық зиянға байланысты жауапкершілікті белгілейді. Осы санатқа жататын құрбандар негізгі құрбандар деп аталады және Лорд Ллойд түсіндіргендей, оларға қамқорлық міндеті жүктеледі: егер сотта жауапкердің талапкерге жеке зиян келтірмеу үшін қамқорлық міндеті бар екені анықталса, нақты келтірілген зиянның физикалық, психикалық немесе екеуі де маңызды емес. Сот құрбандардың бірнеше түрін мойындады: жұмындағы артық стрестен зардап шеккен қызметкерлер, өз мүлкінің жойылғанына куә болғандар, ал басқаларға қатысты өте ауыр жағдайларға куә болғандар – екіншілік құрбандар болып табылады. Психикалық зиянға қатысты сот практикасы негізінен екіншілік құрбандарға бағытталған; басқалардың зиян шегуіне куә болған жағдайда өндіріп алу, жауапкершілікті белгілеу үшін бірнеше шектеулер мен критерийлерді белгілеген Оңтүстік Йоркширдің бас полиция шебіне қарсы Алкок ісінің шешімімен шектелген. Негізгі құрбан мен травмалық оқиғаға куә болған екіншілік тұлға арасындағы «махаббат пен қамқорлық» байланысы тығыз болуы керек. Сонымен қатар, зиянның себебі аталған шоқтыратын оқиғаға жақын және тікелей байланысты болуы керек, және ол құрбанның сезім мүшелері арқылы куә болуы керек, емес, қандай да бір байланыс құралы арқылы.

The duty of care owed to protect others from psychiatric harm is different from that owed for physical harm, with additional control devices and distinctions present in order to limit liability. A successful claim for psychiatric harm must result from a sudden shock (caused by a traumatising event), Whilst a prima facie duty of care is imposed for physical harm where the criteria of proximity, foreseeability, and policy are fulfilled, liability for psychiatric harm rests upon an individual's connection to a traumatising event; those not physically endangered may not be owed a duty of care unless they can fulfil several relational criteria. The decision of Page v Smith establishes liability for psychiatric harm where an individual is endangered physically. Victims in this category are known as primary victims, and are automatically owed a duty of care, as explained by Lord Lloyd:

Once it is established that the defendant is under a duty of care to avoid causing personal injury to the plaintiff, it matters not whether the injury in fact sustained is physical, psychiatric or both.|source=Page v Smith [1996] AC 155, at 190

Further individuals are classed as secondary victims, and must meet several criteria in order to establish a duty of care is owed to them. There are several types of victims whom the court have recognised; employees who suffer excessive stress at work, individuals witnessing the destruction of their property, while those witnessing especially traumatising scenes involving others are secondary victims. Case law surrounding psychiatric harm focuses primarily on secondary victims; recovery for witnessing the injury and harm of others has been limited primarily by the decision of Alcock v Chief Constable of South Yorkshire, which establishes several boundaries and criteria for imposing liability. There must be a close tie of 'love and affection' between the primary victim, and the secondary victim witnessing the traumatic event. Additionally, the cause of the harm must be close and proximate to the shocking event in question, and it must be witnessed by the means of the victim's senses, and not via some form of communication.

Нақты экономикалық шығын

Таза экономикалық шығын – жеке тұлғаға немесе ұйымға ешқандай физикалық немесе психикалық зиян келтірмей, тек экономикалық залал тудыратын абайсыздық. Басқалардың экономикалық шығындарынан қорғау үшін қамқорлық міндеті болуы мүмкін деген идея мәселелі болып саналады, себебі мұндай жауапкершіліктің шегі болжаусыз және анықтау қиын. Сондықтан, таза экономикалық шығынды өндіріп алуда бірнеше шектеулер бар, ал экономикалық шығынның кейбір түрлері мүлдем өтелмейді. Мысалы, басқа компанияның немесе жеке тұлғаның мүлкіне келтірілген зиянға байланысты зардап шеккендер немесе сапасыз өнім сатып алғандар, көтерген шығындарын әдетте қайта ала алмайды. Қамқорлық міндеті танылған жағдайларда көбінесе қызметтің абайсыз орындалуы немесе кәсіби мамандардың абайсыз түрде берген дұрыс емес ақпараттарына басқалардың сүйенуі болып табылады. Таза экономикалық шығын институты Hedley Byrne & Co Ltd v Heller & Partners Ltd ісінен бастау алады. Бұл істе Hedley Byrne жарнама агенттігі Easipower Ltd компаниясының кредиттік жағдайына қатысты мәліметтер алу үшін Heller & Partners компаниясына жүгінген. Heller & Partners Easipower Ltd компаниясының несиеге лайықты екенін хабарлаған, және Hedley Byrne осы ақпаратқа сүйене отырып, оларға жарнамалық тапсырыстар берген. Бірақ кейіннен Easipower Ltd банкрот болып жарияланғанда, Hedley Byrne Heller & Partners компаниясына қарсы сотқа шағымданып, олардың кредиттік анықтама беру кезінде сақтық танытуға міндетті болғанын мәлімдеген. Лордтар палатасы Hedley Byrne-ның талабын қанағаттандырмаса да, екі тарап арасында сенімділік қарым-қатынасы болған жағдайда мұндай міндет болуы мүмкін екенін мойындады. Әдетте, зиян физикалық сипатта болмағанда немесе абайсыздыққа байланысты болғанда, қамқорлық міндетін қалыптастыру ерекше болады. Әдетте, соттар полицияның қылмыс құрбандарына қатысты қамқорлық міндеті бар деген талаптарды қабылдамайды. Hill v Chief Constable of West Yorkshire ісінде полиция мен Йоркширдің қатыгез кісі өлтірушісінің құрбаны Жаклин Хилл арасында қамқорлық міндетінің болмауы анықталды. Бұл міндеттің болмауы басқа да көптеген істерде расталды, себебі жақындық белгілерінің жетіспеуі (қамқорлық міндетінің барлық тұжырымдамаларында қажетті талап) және мемлекеттік саясатқа зиян келтіруі мүмкін. 2018 жылы Ұлыбританияның Жоғарғы соты Джон Ворбойс екі әйелге қатысты сексуалдық шабуыл туралы шағымдарды тиісті түрде тергемегенінің Еуропалық адам құқықтары конвенциясының 3-бабын бұзуға тең екенін анықтады, сондай-ақ, ауыр қылмыстарды тергеудегі айқын немесе маңызды қателіктер адам құқықтары заңнамасын бұзуға әкелуі мүмкін. Бұл сот шешімі қамқорлық міндетін белгілемесе де, құрбандарға өтемақы алудың балама жолын ұсынады.

Negligence which causes no physical or psychiatric harm, but causes economic loss to an individual or organisation, is termed pure economic loss. The idea that a duty of care may be owed to protect against the economic loss of others has been seen as problematic, as the bounds of such liability are potentially unforeseeable, and difficult to establish. Thus, there are several limits in place on the recovery of pure economic loss, with some categories of economic loss being totally unrecoverable altogether. Those affected by damage caused to the property of another company or individual, or who suffer loss due to the purchase of a defective product, for example, cannot ordinarily recover any losses incurred as a result. Instances where a duty of care is recognised generally involve the negligent performance of a service, or the negligent misstatements of professionals, which are then relied upon by others. The development of pure economic loss stems from the case of Hedley Byrne & Co Ltd v Heller & Partners Ltd, In this case, Hedley Byrne, an advertising agency, approached Heller & Partners for a credit check on a third company, Easipower Ltd, before carrying out advertising orders on their behalf. Heller & Partners reported that Easipower Ltd was credit worthy, and in reliance on this statement, Hedley Byrne placed advertising orders for them. When subsequently Easipower Ltd was declared bankrupt, Hedley Byrne took legal action against Heller & Partners, alleging they had been owed a duty of care when consulting for a credit reference. Whilst Hedley Byrne did not succeed in their claim, the House of Lords recognised that such a duty may be owed, where a relationship of reliance exists between two parties. Generally, it is where the type of harm involved is not of a physical kind, or a negligent omission is committed, that the formulation of a duty of care differs. Traditionally, courts have rejected claims that the police owe a duty of care to victims of crime. In Hill v Chief Constable of West Yorkshire, no duty of care was found to exist between the police and Jacqueline Hill, one of the victims of the Yorkshire Ripper. This lack of duty of care has been affirmed in a number of other cases both on the grounds of lack of proximity (a test required in all formulations of the doctrine of duty of care) and on the grounds of it being poor public policy. In 2018, the Supreme Court of the United Kingdom found that the failure to properly investigate allegations of sexual assault against two women by John Worboys amounted to a breach of Article 3 of the European Convention of Human Rights, and that conspicuous or substantial errors in investigating serious crimes would give rise to similar breaches of human rights law. While this does not establish a duty of care under tort law, it does provide an alternative route to compensation for victims.