Кіріспе

Саубақ терапиясы (сондай-ақ бақ терапиясы немесе әлеуметтік және емдік бақ шаруашылығы, немесе STH деп те аталады) Америкалық саубақ терапиясы қауымдастығы (AHTA) анықтағандай, адамның мақсатты емдік нәтижелерге жету үшін, білікті терапевт тарапынан басқарылатын бағбандалық және өсімдіктерге негізделген қызметтермен айналысуы болып табылады. Өсімдіктермен тікелей байланыс адамның назарын стрестен ауырып, жалпы өмір сапасын жақсартуға көмектеседі деп саналады. AHTA саубақ терапиясының белгілі бір емдеу жоспары аясында жүзеге асырылатын белсенді процесс екеніне сенімді. Саубақ терапиясының алғашқы белгілері Александрия мен ежелгі Египетте, содан кейін Ренессанс Еуропасында пайда болды. Орта ғасырларда монастырь ауруханаларының аумағында өсімдіктер көңілсіз науқастарды қуанту үшін қолданылған. Сондай-ақ, бақтарға келген адамдардың физикалық және психикалық ауруларын емдеу үшін де пайдаланылды. Бұл жаңалықтар батыс әлемінің көптеген ауруханаларын психикалық денсаулық және даму мүкіндіктері шектеулі науқастарды емдеу үшін бағбандалықты пайдалануға итермеледі. 1817 жылы Ақыл-есінен айырылғандарға арналған панахана (қазіргі Friends Hospital) науқастардың жазылуына көмектесу үшін ландшафттық дизайны, жолдары және саябақ атмосферасы бар орта құрды. 1879 жылы Friends Hospital терапиялық мақсатта қолданылған алғашқы жылыжайды салды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін саубақ терапиясы әскери қызметшілердің оңалтуына көмектесті, 1940 жылдары бақша клубының мүшелері әскери қызметшілерге бақша іс-шараларын ұсынды, ал 1960 жылы саубақ терапиясы туралы алғашқы кітап жарық көрді. Саубақ терапиясының бірінші академиялық бағдарламасы 1972 жылы ашылды. Бүгінде саубақ терапиясы Жапония, Корея, Гонконг, Ұлыбритания, Германия, Италия, Үндістан және Швеция сияқты әлемнің көптеген елдерінде қолданылады. Бұл елдердің көптеген университеттерінде саубақ терапиясы бойынша білім беру және ғылыми зерттеулер жүргізіледі. Мысалы, Швеция ауыл шаруашылығы ғылымдары университетінің Анарп кампусындағы Анарп реабилитациялық бақшасы сияқты арнайы зертханалар да салынды.

Емдеудің түрлері

Емдеудің мақсаттары мен түрлері бау-бақша терапиясын қолданатын мекемеге байланысты әр түрлі болады. Мектептерден бастап қарттар үйлері мен түрмелерге дейінгі мекемелер терапиялық қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін бау-бақша терапиясын пайдаланады. Осы мекемелердің әрқайсысы әртүрлі бау-бақша терапиясының түрлерін қолданады, олардың әрқайсысының жеке емдеу әдістері бар. Негізінен, бау-бақша терапиясы бағдарламалаудың үш түріне бөлінеді: кәсіби, емдеу және әлеуметтік.

Кәсіби бау-бақша терапиясы

Кәсіптік бау-бақша терапиясы жұмыс орнында немесе жұмыс орындарында қолданылатын дағдыларды оқыту және мінез-құлықты жақсартуға бағытталған. Терапевтік бау-бақшаның адам ақылы мен денесіне тигізетін әсері, сондай-ақ оны кішкентай аумақтарда жүзеге асыру мүмкіндігі, терапевтік бау-бақшаны шағын мекемелер үшін тартымды нұсқаға айналдырады. Жүйелі шолу және мета-талдама бау-бақша терапиясының тиімділігін зерттеді. Бағбандықпен байланысты денсаулық салдарын қамтитын көптеген оң байланыстар анықталды, мысалы, депрессия және көңіл сырқыту белгілерінің, стрестің, көңіл-күйдің бұзылуының және дене салмағы индексінің (ДССИ) төмендеуі, сондай-ақ өмір сапасының, қоғамдық сезімнің, физикалық белсенділік деңгейінің және танымдық қабілеттің артуы. Деметциямен ауыратын адамдарға бау-бақша терапиясын стандартты күтіммен және басқа да дәрілік емес емдеулермен салыстырған зерттеулердің жүйелі шолуы мен мета-талдамасы, бау-бақша терапиясының белгілі бір түрлеріне қатысу стандартты күтіммен және басқа да дәрілік емес емдеулермен салыстырғанда танымдық функцияны, алаңдауды, жағымды эмоцияларды және қатысу көрсеткіштерін жақсартатынын көрсетті.

Әлеуметтік бау-бақшалық терапия

Әлеуметтік бау-бақша терапиясы бос уақытты өткізуге және өмір сапасын жақсартуға бағытталған. Терапевтік бау-бақша терапиясынан өзгеше, әлеуметтік бау-бақша терапиясы көбінесе іс-әрекетке негіделген. Әлеуметтік бау-бақша терапиясы өсімдік өсіруге баса назар аударатын және қолдау көрсетіп, өзін-өзі қамтамасыз етуге үйрететін қауымдастық құруға жәрдемдеседі. Әлеуметтік бау-бақша білімінің тағы бір маңызды аспектісі – науқастар мен жалпы халыққа тағамдарына түрлі шөптер мен дәмдеуіштерді қалай қосуға болатынын, олардың дәмдік қасиеттерін және шағын ауруларды емдеуге қалай көмектесетінін кеңес беру. Егер науқас бақшасында түрлі шөптер мен жеуге жарамды өсімдіктерді өсірсе, ол немесе оның отбасы қажет болғанда шөптерді жинап тамаққа қоса алады. Бау-бақша шаруашылығында білімі мен тәжірибесі бар күтімшілер пациенттері мен олардың отбасыларына әртүрлі тағамдарға қандай шөптер қолайлы екенін, сондай-ақ осы тағамдармен үйлесетін басқа ингредиенттерді ұсына алады.